فتحعلی شاه قاجار
فتحعلیشاه قاجار، دومین پادشاه سلسله قاجاریه* (حک 1212ـ1250ق / 1797ـ1834م) باباخان، پسر حسینقلیخان، برادرزاده و جانشین آقا محمدخان* بود. پیش از پادشاهی از طرف آقامحمدخان حکمران فارس بود که به کمک حاج ابراهیمخان کلانتر (اعتمادالدوله) به تخت نشست[۱] و بر مخالفان خود مانند علیقلیخان، صادقخان شقاقی، حسینقلی خان، نادرمیرزا و ... پیروزی یافت[۲]. اما با قتل صدراعظم خود، حاجابراهیم خان کلانتر، میرزا شفیع مازندرانی و سپس محمدحسن صدراصفهانی را صدراعظم خویش کرد[۳]. در زمان او، سه کشور فرانسه، انگلستان (بریتانیا) و روسیه در راستای اهداف استعماری خود برای دست یافتن بر آبهای آزاد جنوب ایران و سرزمین هندوستان در اوج رقابت بودند و اوضاع داخلی ایران به ویژه مسأله حکومت هرات که حکمرانان آن مانند شاه شجاع و کامران میرزا به تأثیر از دخالت بیگانگان مانند فرمانفرمای انگلیسی هند بودند، نابسامان بود[۴]. در پی آن مهدیعلی خان (بهادرجنگ، 1214ق / 1799م) و سرجان ملکم [ Sir Jhon Malkom](1215ق / 1800م) برای مذاکره درباره هرات و منافع تجاری در خلیج فارس و اقیانوس هند و ارتباط ایران با روسیه و فرانسه به حضور فتحعلیشاه رسیدند، اما این روابط پس از قتل سفیر ایران، حاجی خلیل خان، در هند موقتاً به هم خورد[۵].
در پی تمایل فتحعلیشاه به رابطه با ناپلئون، [Napléon Bonaparte] امپراتور فرانسه، ژوبر[Amedé Jaubert] (1220ق / 1805م) و رومیو[Romieux] (1221ق/ 1806م) و چند افسر مهندس به ایران آمدند و سفیر ایران میرزا رضاخان قزوینی در ملاقات با ناپلئون عهدنامهای به نام فینکناشتاین، [Finkenstein]در 1 مقدمه و 16 ماده مبنی بر کمک فرانسه در مقابل روسیه و انگلیس به ایران در ازای حرکت از طریق ایران به سوی هند منعقد کرد (1222ق/ 1807م)[۶]. که متعاقب آن ژنرال گاردان[General Gardan] و افسران فرانسوی برای آموزش نیروهای نظامی به ایران آمدند اما انعقاد قرارداد تیلسیت[ Tilisit] میان روسیه و فرانسه که ناپلئون تعهدات فرانسه به ایران را در آن نادیده گرفت باعث گرایش فتحعلیشاه به انگلیس شد[۷] و سرهارفورد جونز[Sir Harford Jones] سفیر انگلیس در قراردادی متعهد به پرداخت کمک مالی و نظامی در جنگ با روسیه به ایران شد (1224ق / 1809م). در زمان سفارت سرگور اوزلی نیز در زمان جنگهای ایران و روسیه، انگلیسیها اگر چه در قراردادهایی متعهد به کمک نظامی، سیاسی و اقتصادی به ایران شدند اما در ارتباط پنهانی با روسیه در ضعف و شکست ایران[۸] در جنگهای با روسیه که منجر به معاهدات تحمیلی گلستان* (1228ق / 1813م) و ترکمانچای* (1243ق / 1827م)، اشغال بخش عظیمی از سرزمینهای شمالی ایران توسط روسیه و کسب امتیازات فراوان توسط آنان شد[۹]، مؤثر بودند. این جنگها، که عباسمیرزا ولیعهد و پسر فتحعلی شاه فرماندهی آن را بر عهده داشت، بر سر مناطق مرزی شمال ایران و توسعهطلبیهای ارضی روسیه از 1219 تا 1243ق به طول انجامید[۱۰]. و فتاوای جهاد روحانیان که در رساله جهادیه توسط میرزا بزرگ فراهانی گردآوری شدهاند، در اعزام مردم به جنگ نقش مهمی داشت[۱۱].
در 1244ق / 1828م، قتل گریبایدوف [Alexander S.Griboidov] سفیر روسیه در ایران در ماجرای استرداد دو زن ارمنی تازه مسلمان شده باعث تیرگی روابط و عذرخواهی رسمی ایران شد[۱۲]. در دوره فتحعلیشاه روابط ایران و عثمانی نیز بر سر مناطق مرزی طرفین، اشغال شهرهای ایرانی توسط عثمانیان، مسأله عشایر مرزنشین و ممانعت عثمانیان از زیارت اماکن مذهبی عراق توسط ایرانیان آشفته شد که در 1239ق / 1824م با معاهده ارزنهالروم (ارزروم) توسط میرزا تقیخان فراهانی (امیرکبیر)* سفیر ایران و محمد امین پادشاه عثمانی، صلح میان طرفین برقرار شد[۱۳]. فتحعلیشاه به مقدسات مذهبی پایبند بود و با تخلص خاقان شعر میسرود. از او فرزندان زیادی برجای ماند که در نهایت محمدمیرزا پسر عباس میرزا (ولیعهد و فرمانده اصلی در جنگهای ایران با روسیه) به جانشینی او رسید، بنای عمارتهای مسجدشاه و باغ نگارستان در تهران، سلیمانه در کرج، مسجدشاه سمنان، پلها، کاروانسراها و بازارها در زمان او نشانه توجه به امور عمرانی است، در زمان او ابراهیمخان ظهیرالدوله خرابیهای کرمان را آباد کرد اما اوضاع اقتصادی جامعه ایران به دلیل جنگهای طولانی نابسامان بود. فتحعلیشاه در 1250ق در اصفهان فوت کرد و جنازه او را در قم به خاک سپردند[۱۴].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ خورموجی، محمدجعفر. حقایقالاخبار ناصری. به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نشر نی، 1363ش، ص10.
- ↑ میرزا فضلالله شیرازی (خاوری). تاریخ ذوالقرنین. تصحیح ناصر افشارفرد، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380ش، ص75.
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. صدرالتواریخ. تصحیح محمد مشیری، تهران: روزبهان، 1357ش، ص112- 117.
- ↑ اتحادیه، منصوره. انفصال هرات. تهران: نشر تاریخ ایران، 1380ش، ص17- 28.
- ↑ شمیم، علیاصغر. ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر، 1374ش، ص70- 82.
- ↑ هوشنگمهدوی، عبدالرضا. تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی). تهران: امیرکبیر، 1377ش، ص211.
- ↑ هدایت، رضاقلیخان. فهرسالتواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش، ص353.
- ↑ خانملک ساسانی، احمد. دست پنهان سیاست انگلیس در ایران. تهران: هدایت، 1352ش.
- ↑ وحیدنیا، سیفالله. معاهدات ننگین قاجار. تهران: فرنگیس، 1375ش، ص89- 99.
- ↑ کاظمزاده، فیروز. روس و انگلیس در ایران. ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371ش، ص3- 4.
- ↑ منذر، ع. جهاد دفاعی و جنگطلبی ایران و روس تزاری. تهران: نشر دارالحسینی، بیتا، ص87- 98.
- ↑ لسانالملک سپهر، محمدتقی. ناسخالتواریخ (تاریخ قاجاریه). به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، 1377ش، ص418- 426.
- ↑ مفتوندنبلی، عبدالرزاق. مآثر سلطانیه. به اهتمام غلامحسین صدریافشار، تهران: ابنسینا، 1351ش، ص375- 376.
- ↑ مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من (تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه). تهران: زوار، 1371ش، ج1، ص36- 41.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
اکبر قاسمی