قم

آرامگاه حضرت معصومه(ص) ، قابل بازیابی از https://www.iscanews.ir/

قم، نام استان، شهرستان، شهر و رودی است در ناحیه مرکزی کشور.

شهرستان قم، برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است. این شهرستان از شمال با شهرستان‌های ری و ورامین (در استان تهران)، از شرق با دریاچه قم و شهرستان گرمسار (در استان سمنان)، از غرب با شهرستان‌های مأمونیه، ساوه، تفرش و آشتیان (در استان مرکزی) و از جنوب با شهرستان‌های دلیجان (استان مرکزی) و کاشان و آران و بیدگل (از استان اصفهان) همسایه است. مناطق شرقی و شمالی شهرستان قم، خشک و هموار، اما قسمت‌های جنوبی و غربی آن کوهستانی و دارای ارتفاعات متعددی بعضاً بیش از 3000 متر است که کوه غلیق با 3176 متر در میان کوه‌های اردهال از آن جمله است.

قم رود از جمله رودخانه‌های مهم شهرستان است که پس از عبور از شهربه قره‌چای می‌پیوند و سپس به دریاچه نمک می‌ریزد. رودهای کرج، جاجرود و شور فشاپویه که از دامنه‌های البرز سرچشمه می‌گیرند نیز از منابع آبی همان دریاچه هستند. همچنین برخی جریان‌های کوچک و فصلی آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشی از رود شور، تأمین‌کننده آب دریاچه کوچکی به نام حوض سلطان هستند که در شمال شهرستان واقع است.

شهر قم در 148 کیلومتری جنوب تهران، با "15 '53  ْ50 طول شرقی و "30 '38  ْ34 عرض شمالی و ارتفاع 930 متر از سطح دریا و با آب و هوایی گرم و خشک در گذشته با نام‌هایی چون «کُم»، «کُمندان»، «کوآنا»، «کُومه»، «مَمّجان»، «مَنیجان» و ... و نیز با لقب‌هایی نظیر دارالموحدین، دارالایمان، دارالمؤمنین و خیرالمقدمین نامیده می‌شد.

یعقوبی (د.ح. 290ق/ 903م) در البلدان، قم را شهری بزرگ می‌داند: «... از شهر همدان تا شهر قم پنج منزل راه است، و شهر بزرگ قم، به آن «منیجان» گفته می‌شود و شهری است جلیل‌القدر که گویند در آن هزار گذر است و درون شهر دژی است کهن برای عجم، و در کنار آن شهری است که به آن «کمندان» گفته می‌شود، و آن را رودخانه‌ای است که در میان دو شهر، آب در میان دو شهر، آب در آن جاری است و روی آن پل‌هایی است که با سنگ بسته شده و روی آن‌ها از شهر «منیجان» به شهر «کمندان» عبور می‌کنند...»

این شهر، پیش از اسلام نیز موجودیت داشته و حتی برخی بنای آن را به طهمورث نسبت داده‌اند؛ اما با توجه به روایات و اسناد معتبر تاریخی، شهرت و مدنیت قابل توجه آن بعد از اسلام بوده است. آثار بر جای مانده در داخل و خارج این شهر نیز تعلق فرهنگ و تمدن شهری قم را به دوره اسلامی و همچنین رونق و اعتبار آن را در عصر مذکور آشکار می‌سازد. شهر قم به دست ابوموسی اشعری گشوده و آن‌گونه که مشهور است در نیمه دوم قرن نخستین هجری قمری اعراب اشعری به قم آمدند و برای خود شهری جدید در قسمتی از سرزمین قم بنیاد نهادند.

با این حال اهالی قم تبعیت کامل از خلفای عرب را بر خود روا نداشتند، آن گونه که در زمان خلافت مأمون و سپس معتزد از خلفای بنی عباس «مردم علیه خلیفه، سر به شورش برداشتند، در این نوبت [زمان معتزد 252-255ق / 866-869م] به فرمان خلیفه موسی بن بُغا حاکم عراقین مأمور سرکوبی شورشیان شد. باروی شهر را که مجدداً بنا شده بود، ویران کرد و عده زیادی از ساکنین شهر در این حادثه مقتول شدند.»

به روایتی حضرت فاطمه معصومه(ع) دختر امام موسی کاظم(ع) هنگامی که قصد عزیمت به خراسان را داشت در قم یا ساوه بیمار شد و در قم درگذشت. وجود بارگاه آن حضرت و نیز ساکنان شیعه مذهب شهر که به قول ابن حوقل (جغرافی‌دان قرن چهارم هجری)، اکثریت مسلمانان ساکن در قم را تشکیل می‌دادند، موجب گردید که شیعیان گریخته از دستگاه جور و ستم خلفای بنی عباس به سوی این شهر روان شوند و شهر قم به تدریج مرکز تجمع شیعیان گردد.

شهر قم گرچه در حمله‌های قشون مغول و تیمور و افغان‌ها صدمات بسیار دید، امّا از توسعه خود به ویژه به هنگام سلطنت شاهان صفوی، به دلیل تعلق خاطری که آنان به مذهب تشیع داشتند، باز نماند؛ آن گونه که محل دفن بعضی از سلاطین صفوی از جمله شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین و همچنین مدفن بسیاری از بزرگان، اکابر و علمای دین گردید.

آقا محمد خان قاجار دروازه‌های قم را به دلیل مقاومت مردم، به سختی گشود و به قصد انتقام فرمان به قتل عام مردم داد؛ اما با وساطت و شفاعت گروهی از علما چنین نشد و به قول افضل‌الملک (د 1348ق / 1929م) آقا محمد خان ابتدا قبول نکرد اما با اصرار شفاعت‌کنندگان «تلطف فرمودند و دست از قتل و تاراج شهر کشیدند».

توجه به شهر قم در عصر قاجار و پهلوی، به‌ویژه پس از تأسیس حوزه علمیه از سوی مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری و به هنگام مرجعیت مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی، با توسعه آستان حضرت معصومه(س) و با ساخت اماکن مذهبی، فرهنگی و آموزشی، فزونی یافت و احداث راه‌آهن و راه شوسه و آزادراه به اهمیت ارتباطی و مواصلاتی این شهر افزود.

در حال حاضر وجود امام‌زاده‌ها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسه‌های تاریخی و زیارتگاه‌های برجای مانده از گذشته و نیز مدرسه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مراکز متعدد پژوهشی و انتشاراتی مذهبی، شهر قم را به عنوان یکی از مراکز مهم نشر فرهنگ و اندیشه اسلامی به جهانیان شناسانده است. این توسعه موجب گردیده که جمعیت این شهر که در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزایش یابد.

نیز نگاه کنید به

• ری
• استان مرکزی
• استان اصفهان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون