نمایش مبدأ برای تاریخ حقوق ایران

'''تاریخ حقوق'''، بخشی عمده از تاریخ تمدن است و آگاهی از سیر تطّور و تکامل تمدن. مستلزم درک درستی از نهادهای حقوقی مختلف در اعصار و قرون گذشته است. در واقع تاریخ حقوق ایران همان کشف رخدادهای به وقوع پیوسته در ایران در زمینه حقوق می‌باشد. تاریخ حقوق ایران، رخدادهای حقوقی و قضائی هستند که علی‌الاصول با اسناد و مدارک قابل اثبات‌اند، ولی گاهی هم بر اساس شواهد و قرائن و امارات اما به هر حال بر اساس استدلال و عقل، بازسازی و بازآفرینی می‌شوند. اهمیت و ارزش تاریخ حقوق ایران از این جهت قابل توجه است که مرز تاریخی میان توحش و تمدن را مشخص می‌نماید و نظام حقوقی را سامان می‌دهد<ref>صالح، علی‌پاشا. '''''سرگذشت قانون: مباحثی از تاریخ حقوق'''''. دانشگاه تهران، 1348، ص93.</ref><ref>Mercer, Derrik, Chronicle of the word, 1989, p. 51</ref><ref>Mercer, Opcit, 1989, p. 51</ref> و قواعدی را که در گذشته به مثابه قانون بر روابط جمعی حاکم بوده است، معلوم می‌دارد. تاریخ حقوق ایران به طور کلی به سه دوره تقسیم می‌شود: 

# از آغاز تاریخ تا سقوط [[ساسانیان]] ([[ایران باستان]])؛
# از شکست [[ساسانیان]] تا [[انقلاب مشروطه|انقلاب مشروطیت]] (عصر اسلامی)؛ 
# از [[انقلاب مشروطه|انقلاب مشروطیت]] تا [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] (دوره جدید). 

اما با منظور داشتن تحولات سیاسی و دگرگونی‌های اجتماعی که بر اثر حمله نظامی بیگانگان یا انقلابات داخلی روی داده و در تغییر ساختار نظام حقوقی، اجتماعی و اقتصادی ایران مؤثر بوده است تاریخ حقوق ایران را می‌توان جزئی‌تر نگاه نمود: 

# نخستین جوانه‌‌های نظام حقوقی در حوزه تمدن ایران، شامل ابتدائی‌ترین گردهمایی‌های قبیله‌ای در حدود 10 هزار سال پیش میان اقوام پیش آریایی بود و به طور پراکنده در کوه‌ها و دشت‌ها به حالت نیمه وحشی می‌زیسته‌اند؛
# شکل‌گیری نظام حقوقی، قضائی میان ساکنان پیش آریایی از دوره نوسنگی یعنی حدود هشت هزار سال پیش، آغاز شد<ref>فردوسی. '''''شاهنامه'''''. چاپ ژول مول، ج1، ص263- 264.</ref><ref>ویدن‌گرن، گئو. '''''دین‌های''''' '''''ایران'''''. ترجمه منوچهر فرهنگ، تهران: انتشارات آگاهان ایده، 1377، ص35 و 54.</ref>؛
# تمدن‌های بومی در فلات ایران با تأثیرپذیری از تمدن‌های مجاور به کمال رسید. در این دوره، نحوه ارتباط سیاسی، نظامی، حقوقی، بازرگانی و فرهنگی ایران با مراکز جمعیتی همسایه از جمله اکدی‌ها، سومری‌ها نشانه بارز از وجود نظام‌های مناسب حقوقی و مخصوصاً حقوق بازرگانی است<ref>'''''تاریخ''''' '''''ماد'''''. ترجمه کریم کشاورز، تهران: بیام، 1357، ایرانشهر 1/287.</ref><ref>نصر، سیدتقی. '''ت''اریخ حقوق از ابتدا تا هجوم عرب'''''. تهران: بی‌تا،ص. 286.</ref><ref>احمدی، اشرف. '''''قانون و دادگستری در شاهنشاهی ایران باستان'''''. تهران: 1346.</ref><ref>سامی، علی. '''''دادرسی و قضاوت در ایران باستان'''''. مجله بررسی‌های تاریخی، ج6، ش 1، 1350، ص254.</ref><ref>Collins, Robert, the Medes and Persian, London, Cassell, 1974, p. 87</ref>؛
# شکل‌گیری نظام حقوقی اساسی، اداری، جزائی، مدنی، قضائی آریایی‌ها و اقوام هند و ایرانی و شیوه‌های ویژه رفع اتهام و اثبات حقانیت بر اساس باورهای همگانی و آئین‌های دینی پیش از ظهور [[زرتشت]]، با توجه به گزارش‌های باستانی از باجگزاری اقوام آریایی و ساکن در بیرون از مرزهای غربی دولت آشور؛ بیانگر وجود نظام حقوقی و اداری بومی کارآمدی برای گردآوری این باج و خراج و تسلیم آن به دولت آشور است<ref>لاکهارت، لارنس. «تمدن قبل از آریایی در ایران»، '''''ایرانشهر'''''. 1342، ج1، ص318.</ref><ref>مشکور، محمدجواد و مسعود رجب‌نیا. '''''تاریخ سیاسی و اجتماعی اشکانیان'''''. تهران: دنیای کتاب، 1374، ج2، ص64- 65.</ref><ref>ساویل، اگنس. '''''تاریخ اسکندر مقدونی'''''. ترجمه ع. وحید مازندرانی، تهران: وحید، 1364، ص296 به بعد.</ref><ref>راسخ، شاهپور. «آداب و رسوم و اعتقادات عامه»، '''''ایرانشهر'''''. 1/229.</ref><ref>صالح، علی‌پاشا. «قوه مقننه و قضائیه»، '''''ایرانشهر'''''. 2/952.</ref>.
# شکل‌گیری نظام حقوقی و توسعه نهادهای دادرسی قومی و منطقه‌ای مادی و پارسی و سپس انسجام بیشتر آن‌ها در اثر اتحاد مادی‌ها و پارسی‌ها در امپراتوری بزرگ [[هخامنشیان|هخامنشی]] و صدو منشور حقوق بشر کورش پس از فتح بابل در 540 پیش از میلاد و در نهایت قانونگذاری‌های داریوش که به سراسری شدن نظام حقوقی [[هخامنشیان|هخامنشی]] منجر شد<ref>صالح، علی‌پاشا. «قوه مقننه و قضائیه»، '''''ایرانشهر'''''. تهران: کمیسیون ملی یونسکو، 1342، ج2، ص60.</ref><ref>بیهقی، ابوالحسن. '''''تاریخ''''' '''''بیهقی'''''. چاپ احمد بهمنیار، تهران: وزارت فرهنگ، 1319، ص42- 43.</ref><ref>'''''یشت‌ها'''''. چاپ ابراهیم پورداود، پشت 10، بند 2.</ref><ref>ابن خردادبه. '''''المسالک''''' '''''الممالک'''''. ص43 و 48.</ref>.
# بروز تحولات حقوقی، اداری، اقتصادی و اجتماعی ناشی از حمله اسکندر به ایران و [[سلوکیان|حکومت سلوکیان]] و تأثیر فرهنگ یونان بر اقوام مختلف ساکن فلات ایران و سرانجام بر آمدن نظام ملوک‌الطوایفی اشکانیان<ref>ماوردی، '''''ادب''''' '''''القاضی'''''. چاپ یحیی هلال الشرّحان، بغداد: رئاسه دیوان الاوقاف، 1391ق / 1973م، ج1، ص21- 34.</ref><ref>جرجی، زیدان. '''''تاریخ''''' '''''تمدن''''' '''''اسلام'''''. 1/240؛ حسن ابراهیم. '''''تاریخ''''' '''''سیاسی''''' '''''اسلام'''''، 439.</ref>؛
# استقرار نظام حقوقی منسجم [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] در پی آمدن [[اردشیر بابکان]] و اتحاد دین و دولت در قلمرو شاهنشاهی [[ساسانیان]] در اثر رسمیت یافتن [[زرتشتی، دین|کیش زرتشتی]] در [[ساسانیان|عصر ساسانی]] و تأثیرات حقوقی آن بر ایران توأم با اصلاحات مالیاتی [[خسرو انوشیروان|انوشیروان]]<ref> امین، سیدعلینقی. '''''شرح دعای کمیل'''''. قم: طیب، 1377، ص9- 10.</ref><ref>خطیب بغدادی، '''''تاریخ''''' '''''بغداد'''''. ج13، ص327- 329.</ref><ref>ابن‌مقفع. «رساله الصحابه»، '''''رسائل''''' '''''البلغاء'''''، چاپ محمد کردعلی، قاهره: 1913، ص125- 126.</ref><ref>مسعودی، '''''مروج‌الذهب'''''. ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج2، ص435.</ref>؛
# سقوط [[ساسانیان]] بر اثر حمله تازیان به ایران و گسترش تدریجی دریافت [[اسلام]] در ایران و کشورهای مجاور و شکل‌گیری نهادها و آئین‌های حقوقی و قضایی اسلامی در ایران<ref>ابن‌بلخی، '''''فارسنامه'''''. چاپ گای لسترنج والن نیکلسن، لیدن: 1339ق / 1931م، ص117.</ref><ref>بازورث، كلیفورد ادموند. '''''تاریخ''''' '''''غزنویان'''''. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1356، ص176- 177.</ref><ref>راوندی، مرتضی. '''''سیر قانون و دادگستری در ایران'''''. تهران: سرچشمه، 1368، ص111.</ref><ref>اشپولر، برتولد. '''''تاریخ مغول در ایران.''''' ترجمه محمود میرآفتاب، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1351، ص377.</ref>؛
# سقوط خلافت اموی و بر سر کار آمدن خلفای عباسی در بغداد همزمان با پا گرفتن حکومت‌های نیمه مستقل و مستقل ایرانی و ترک در ایران که به نهادینه شدن فقه اهل سنت انجامید. در این دوره از جهت بی‌توجهی به اجتهاد، به مکتب‌های حقوقی مذاهب اربعه فقه اهل سنت توجه شد<ref>ویل‌دورانت. '''''تاریخ''''' '''''تمدن'''''. کتاب ششم، ج20، ترجمه پرویز مرزبان، تهران: اقبال، ص99.</ref><ref>فلسفی، نصرالله. '''''زندگانی''''' شاه '''''عباس''''' '''''اول'''''. تهران: علمی، 1364، 1/476- 477.</ref><ref>فلسفی، همانجان، 1176؛ صالح. '''''تاریخ''''' '''''حقوق'''''. ص222- 224.</ref><ref>باستانی پاریزی. ص569، '''''تذکره''''' '''''الملوک'''''. ص58 به بعد.</ref><ref>كروسینسكی. '''''سفرنامه'''''. ص68.</ref><ref>شعبانی، '''''تاریخ اجتماعی افشاریه'''''. 1373، ص163.</ref><ref>بیگدلی، غلامحسین. '''''تاریخ''''' '''''بیگدلی'''''. ص624.</ref><ref>ملکم، سرجان. '''''تاریخ''''' '''''ایران'''''. ج2، ص227.</ref><ref>سپهر، '''''ناسخ‌التواریخ'''''. جلد قاجاریه، ص176.</ref>؛
# سقوط خلافت عباسی توسط [[مغول ها|مغول‌ها]] که باعث از بین رفتن نظام شرع و تحمیل نظام اداری و دیوان مغولان موسوم به یاسای چنگیزی شد و نیز منجر به توسعه تدریجی فقه شیعی شد<ref>'''''روحانیت و مجلس.''''' ج1، سند شماره 74،‌ص176- 177.</ref><ref>قاسم‌زاده، قاسم. '''''حقوق''''' '''''اساسی'''''. دانشگاه تهران، چاپ ششم، 1344، بخش ضمیمه؛ صدرالاشراف، «یادداشت‌ها»، در '''''خاطرات سیاسی و تاریخی'''''. گردآوری س. وحیدنیا، ص92.</ref>؛
# تشکیل [[صفویان|سلسله صفوی]] با قبول کون مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی ایران، که باعث شد مسائل و صلاحیت‌های شرعی و عرفی در یک [[قوه قضاییه|نظام قضایی]] متمرکز از یکدیگر جدا شود<ref>گلشائیان، عباسقلی. '''''زندگی و اندیشه‌ها: خاطرات'''''. تهران: انیشتین، 1377، ج1، ص134- 143.</ref><ref>صدر. '''''خاطرات'''''. ص317- 318.</ref>
# شروع و شکل‌گیری [[انقلاب مشروطه|انقلاب مشروطیت]] در 1324ق / 1285ش که از نظام سیاسی و قوانین اساسی کشورهای اروپائی تأثیر گرفته بود و منجر به براندازی نظام سیاسی استبدادی شد و سیستم اداری و مایه عمومی را قانونمند نمود<ref>مستوفی، عبدالله. '''''زندگانی من'''''. تهران: زوار، ج3، ص629- 630.</ref><ref>دولت‌آبادی، یحیی. '''''حیات یحیی.''''' ج4.</ref><ref>غنی، قاسم. '''''نامه‌های دکتر قاسم غنی'''''. تهران:  وحید، 1368.</ref>؛
# انتقال سلطنت از [[قاجاریه|سلسله قاجار]] به [[سلسله پهلوی]] در 1304 که منجر به تدوین و تصویب قوانین جدید به تقلید از نظام‌های حقوقی اروپایی<ref>مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات'''''. چاپ ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی، 1365، ص177- 180.</ref><ref>علم، اسدالله. '''''یادداشت‌ها'''''. یادداشت روز 8/ 4/ 53، ص125.</ref>؛
# انقلاب عمومی 1357 که باعث تغییر نظام سلطنتی به نظام جمهوری گردید و با تصویب و تدوین قوانین مبتنی بر فقه امامیه در مقام اسلامی کردن نهاد دادرسی بر آمد و ضمن بهره‌گیری از اجتهاد برای حل مسائل مستحدثه، در صدد حذف همه قواعد ماهوی و شکلی [[قوه قضاییه|نظام قضایی]] پیش از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] برآمد<ref>ناظم‌الاسلام. '''''تاریخ''''' '''''بیداری''''' '''''ایرانیان'''''. چاپ علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: پیکان، 1377، ص535- 537.</ref><ref>'''''مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره چهارم'''''. ج2، ص31- 32.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ساسانیان]]
* [[انقلاب مشروطه]]
* [[قاجاریه]]
* [[صفویان]]
* [[انقلاب اسلامی ایران]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
علی اکبر اسدزاده
[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ علم]]