نمایش مبدأ برای دریاچه خزر

[[پرونده:دریاچه خزرذ.jpg|بندانگشتی|دریاچه خزر، برگرفته از سایت سفر مارکت ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/]]
خزر، نام دریایی در شمال [[کشور ایران|ایران]]، درهمسایگی استان‌های [[استان گیلان|گیلان]] در غرب و جنوب غربی، [[استان مازندران|مازندران]] درجنوب و جنوب شرقی و [[استان گلستان|گلستان]] درشرق.

این دریا یا دریاچه بسته و محصور در خشکی خزر با چهار کشور ترکمستان در شرق، قزاقستان در شرق و شمال شرق، روسیه غرب و شمال غرب و با آذربایجان (= اران) در غرب همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه تصمیمات کشوری ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور(سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور). 1384، ص12.</ref><ref>تکمیل همایون، دکتر ناصر. '''''سرگذشت دریای مازندران'''''. چ2. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. 1380. ص 16- 14.</ref>. خزر به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه جهان، دارای مساحتی در حدود 436000 کم<ref name=":0">سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص3.</ref>، طولی معادل 1200 کم و عرضی برابر با 220 تا 550 کم است. سطح آب این دریا 5/28 م کمتر از میانگین سطح دریاهای آزاد و گودی آن در قسمت‌های شمالی 10 تا 12 متر، در قسمت‌ میانی تا 770 متر و در جنوب یعنی سواحل [[کشور ایران|ایران]] تا 1000 م نیز به دست آمده است<ref name=":0" />. مقدار سطح و عمق این دریا در برخی منابع تاریخی، به سبب افزایش یا کاهش آب‌های ورودی به آن در دوره‌های متخلف، با هم تفاوت‌هایی دارد (برای اطلاع در این مورد نک: اطلس ملی ایران؛ مآخذ<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی)'''''. نگارش دوم. چ1. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور). 1382. ص12. </ref> و ژئوفورمولوژی ایران، مآخذ <ref>علایی طالقانی، دکتر محمود'''''. ژئوفورمولوژی ایران'''''. چ3. تهران: قومس، 1384، ص 326.</ref>. 

مساحت جزیره‌های موجود در دریای خزر در مجموع 2220 کم<ref name=":0" /> و محیط آن حدود 3000 کم است که 900 کم آن را مرز ساحلی [[کشور ایران|ایران]] تشکیل می‌دهد<ref>مضخم پایان، لطف‌الله. '''''دریای خزر'''''. ترجمه جعفر خامی‌زاده. رشت: هدایت 1375. صص 37-43.</ref>. 

دریای خزر از بقایای دریاهای قدیمی است که در طول دوران‌های زمین‌شناسی دچار تحولات زیادی شده و سرانجام  در اواخر دوران سوم زمین‌شناسی و در اثر حرکات زمین‌ ساختی، به شکل حاضر درآمده است. این دریا همراه با دریاچه آرال، تا آغاز دوران سوم، با فرورفتگی ایران مرکزی مرتبط بوده اما با بالا آمدن سلسله جبال [[البرز]]، ارتباط آن با فرورفتگی مذکور قطع شده و خود به صورت یک حوضه جداگانه درآمده است<ref>  علایی طالقانی، دکتر محمود'''''. ژئوفورمولوژی ایران'''''. چ3. تهران: قومس، 1384، ص 326 و 327.</ref>.

آب دریای خزر از طریق جریان‌های سطحی، بارش و آب‌های زیرزمینی و چشمه‌ها تامین می‌شود. حدود 2 تا 3 درصد آب این دریا را آب رودهایی که از [[کشور ایران|ایران]] سرچشمه می‌گیرند، و 97 تا 98 درصد بقیه آن را آب رودهای سایر کشورهای ساحلی خزر، به ویژه [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] و آذربایجان (شمال غرب وغرب دریا) تامین می‌کنند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 4.</ref>.

در ایران حوضه آبریز دریای خزر را کوه‌های آذربایجان شمالی و خاوری تا [[استان کردستان|کردستان]] مرکزی و دامنه‌های شمالی [[البرز]] و کوه‌های باختری [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] تشکیل می‌دهند که روی هم 200/174 کم<ref name=":0" /> مساحت دارند و بیش از 350 رود کوچک و بزرگ از حوضه وسیع آبریز که حدود 1742 کم<ref name=":0" /> وسعت دارد، به سوی دریای خزر جریان دارند. به جز رودهای نسبتاً پرآب ارس، [[سفید رود|سفیدرود]]، هراز و اَتْرَک، که حوضه‌های وسیع کوهستانی دارند، بقیه دارای شیب زیاد و طول کم هستند<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی)'''''. نگارش دوم. چ1. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور). 1382. ص 8.</ref>. 

اگر سواحل دریای خزر را به پنج منطقه تقسیم کنیم، رودها ورودخانه‌های موجود در هر منطقه به شرح زیر هستند:

*  منطقه جنوبی (سواحل [[کشور ایران|ایران]] از شرق به غرب): رودهای اترک، گرگان، قره‌‌سو، تجن، طالار، هراز، چالوس، چشمه کیله (تنکابن)، پلرود، شلمان رود، چمخاله، سفیدرود، پسیخان، شاخزر،ماسوله، لمبر، [[گرگان]] رود و چند رود کوچک دیگر (نیز نک: [[رودخانه های ایران|رودخانه‌های ایران]]).
*  منطقه جنوب شرقی دریا (سواحل ترکمنستان): به جز رودخانه محلی کوچک، رود قابل ذکری ندارد.
*  منطقه شمال شرقی (سواحل قزاقستان): به جز چند رودخانه محلی، تنها رود قابل ذکر رود امبا است.
* منطقه شمال و شمال غربی (سواحل فدراسیون روسیه): اورال[Oral]، ولگا[Wolga] با شعبه‌های چندگانه و چند رودخانه محلی دیگر.
* منطقه غرب دریا (سواحل جمهوری خودمختار داغستان از فدراسیون روسیه و جمهوری آذربایجان): کوما[Kouma]، ترک[Terek]، سمور[Samour] ، کورا[Koura]، ارس[Aras/Arax] و چند رود محلی دیگر<ref>تکمیل همایون، دکتر ناصر. '''''سرگذشت دریای مازندران'''''. چ2. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. 1380. ص 22 و 23.</ref>.

دریای خزر علاوه بر آنکه به لحاظ جغرافیایی یک دریاچه به حساب می‌آید، از نظر ترکیبات موجود در آب نیز با سایر دریاها و اقیانوس‌ها متفاوت است. آب دریاچه خزر نسبت به آب اقیانوس‌ها کلرید سدیم‌اش بسیار کمتر، اما یون کلسیم و سولفات آن بسیار بیشتر است و از این رو به دریاچه‌های آب شیرین شباهت بیشتری دارد<ref>درویش‌زاده، علی. '''''نوسانات آب دریای خزر'''''. فصلنامه رشد آموزش زمین‌شناسی. ش 21 و 21، تهران: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، 1369، ص 15- 9.</ref>. 

در گذشته، فرونشینی کف دریا و تبخیر شدید آب آن، بویژه در خلیج قره بغاز درساحل شرقی دریا، سطح آب دریا را کاهش داده و آبرفت‌های ته‌نشین شده در سواحل جنوبی آن را به تدریج به صورت جلگه از آب بیرون آورده است.  در سال‌های اخیر سطح آب دریای خزر به طور محسوس و غیرمنتظره بالا آمده و موجب خسارت‌های زیادی به ساحل‌نشینان شده است. این بالا آمدگی آب منشاء تکتونیکی[Tectonique] (درزمین‌شناسی، زمین ساخت) نداشته و دخالت انسان در طبیعت (ورودی کنترل نشده آبهای سطحی به دریا) موجب بروز آن گردیده است<ref>علایی طالقانی، دکتر محمود'''''. ژئوفورمولوژی ایران'''''. چ3. تهران: قومس، 1384، ص 330.</ref>.

دریای خزر افزون بر اهمیت زیست محیطی و جغرافیایی و ارزش مبادلات اقتصادی آن در منطقه، به لحاظ تعاملات فرهنگی و ارتباطات انسانی و اجتماعی جوامع ساکن در اطراف آن، دارای اهمیت و حتی شگفتی‌های بسیار است. کمتر دریاچه یا دریایی را می‌توان یافت که تنوع قومی و فرهنگی در سواحل آن به اندازه‌‌ای باشد که در پیرامون خزر بوده است. نام‌های گوناگون و متعددی که بر این دریای بسته، در طول تاریخ نهاده شده است، خود حکایت از حیات تاریخ‌ساز قومیت‌ها و ملیت‌های مختلف در سواحل آن دارد: 

دریای کاسپین[Caspian Sea] (در زبان‌های اروپایی) یا بَحرُالقَزوین (در زبان عربی)، به سبب اقامت قوم کاسپی یا کاسی‌ها در جنوب و غرب دریا؛ دریای طبرستان به سبب اقامت تپورها در منطقه جنوبی دریا (تپورستان)؛ دریای خزر به سبب اقامت قوم خزر در منطقه شمال دریا (دشتِ قبچاق)؛ دریای مازندران به بب داشتن ساحل نسبتاً طولانی در منطقه جنوبی دریا؛ دریای آبسکون، دریای گُرگان، دریای خراسانی، دریای جیلی، دریای ساری، دریای گیلان، دریای انزلی و نام‌هایی دیگر که به سبب همجواری با منطقه‌ای خاص نامگذاری شده‌اند<ref>تکمیل همایون، دکتر ناصر. '''''سرگذشت دریای مازندران'''''. چ2. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. 1380. ص 14- 12.</ref>. 

در جغرافیای استرابو دریای خزر که قلمروی موسوم به کاسپیانه و از آنِ آلبانی‌های [آلبانیایی‌های قفقاز] دانسته شده و آمده است که این اسم را از قبیله کاسپین گرفته‌اند، همان‌گونه که دریا نیز همین اسم را دارد<ref>استرابو. '''''جغرافیای استرابو'''''. ترجمه همایون صنعتی‌زاده. چ1. تهران: 1382. ص19.</ref>. حدودالعالم در باره دریای خزر می‌نویسد: <blockquote>«... دیگر دریای خزر است، ناحیت مشرق ازو بیابانیست که بغوز [که به غوز] و خوارزم پیوسته است. ناحیت شمال بغوز و بعضی از خزران پیوسته است و ناحیت مغرب ازو به شهرهاء [[استان گیلان|گیلان]] و دیلمان و طبرستان و [[گرگان]] پیوسته است و این دریا را هیچ خلیج نیست. و در ازاء این دریا چهارصد فرسنگست‌ اندر پهناء چهارصد فرسنگ و از او هیچ چیز نخیزد مگر ماهی<ref> '''''حدودالعالم من‌المشرق الی‌المغرب'''''. به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه طهوری. 1362. ص13. </ref>.» </blockquote>اگر شرح مؤلف حدودالعالم در باره دریای خزر، که طول و عرض آن را برابر دانسته و آن  را فاقد خلیج معرفی کرده صحیح باشد، پس باید یا دریای خزر در طول حدود یک هزار سال از زمان تألیف کتاب تاکنون تغییرات بسیاری کرده باشد و یا اینکه اصولاً چنین شرحی در باره این دریا نمی‌تواند صحیح و دقیق باشد. در حال حاضر افزون بر چندین جزیره و شبه جزیره بزرگ و کوچک، از جمله آبسکون یا آشوراده در سواحل [[کشور ایران|ایران]] که شرح آن در کتاب‌های جغرافیایی و تاریخی بسیاری آمده است<ref>تکمیل همایون، دکتر ناصر. '''''آبکسون یا جزیره آشوراده'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهشی فرهنگی. 1379. صص 28- 18.    </ref>، دریای خزر دارای چندین خلیج از جمله خلیج [[گرگان]]، خلیج انزلی، خلیج قره‌َبغاز، خلیج حسینقلی و جزء آن است که شکل و سطح آنها در دوره‌های کاهش یا افزایش آب دریا تغییراتی می‌کند.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[دریاچه نمک]]
* [[دریاچه ارومیه]]
* [[هامون جازموریان]]
* [[دریاچه ها]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]