نمایش مبدأ برای سلسله پهلوی

'''پهلوی،''' آخرین سلسله پادشاهی [[کشور ایران|ایران]] با دو پادشاه [[رضا شاه پهلوی|رضا]] و [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا پهلوی]] (حک1304-1357ش).

[[رضا شاه پهلوی|رضاخان]] فرزند عباسقلی معروف به داداش‌بیگ از طایفه پالانی سوادکوه [[استان مازندران|مازندران]]، در هشت ماهگی پدر خود را از دست داد (آذر ماه 1285ش).

در جوانی به خدمت نیروی قزاق درآمد و با طی مدارج نظامی میرپنجی، سرهنگی، و سرتیپی مقام مهمی یافت و به دلیل تسلط بر نوعی تیربار به رضا شصتی و رضا ماکسیم شهرت یافت<ref>طلوعی، محمود. '''''پدر و پسر'''''. تهران: 1372، نشر علم، ص21.</ref> و با حمایت انگلیس در رأس کودتای 4 اسفند 1299ش در روی کار آوردن کابینه سید ضیاءالدین طباطبایی (کابینه سیاه) نقش مهمی داشت. در شش کابینه با لقب سردار سپه، وزیر جنگ بود و در 16 آبان 1302 رئیس الوزراء (نخست‌وزیر) شد<ref>نفیسی، سعید. '''''تاریخ معاصر ایران'''''. تهران: 1345، فروغی، ج3، ص17.</ref> و طی این دوره به ناآرامی‌های داخلی ایران از جمله غائله عشایر جنوب، سران فارس، شیخ خزعل سیمتقو، فتنه [[تبریز]]، سرکشی سران [[استان مازندران|مازندران]]، نهضت جنگل و قیام پسیان پایان داد<ref>مکی، حسین. '''''تاریخ بیست ساله ایران'''''. تهران: 1325، محمدعلی علمی، ج2، صفحات مختلف.</ref> و با برگزاری انتخابات دوره پنجم [[مجلس شورای ملی|مجلس شواری ملی]]، شعار جمهوری‌خواهی را مطرح امّا به دلیل افزایش مخالفت‌ها، وی از سمت خود استعفا داد و راهی بومهن شد (18 فرودین 1303ش) در بازگشت مجدداً کابینه خود را تشکیل و با حذف رقبای سیاسی زمینه خلع [[قاجاریه|قاجار]] و انتقال سلطنت را فراهم کرد (9 آبان 1304ش). مصدق، مدرس و محدودی از نمایندگان با تغییر اصولی از [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] مخالفت کردند<ref>آوری، پیتر. '''''تاریخ معاصر ایران'''''. ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: 1368، عطایی، ج2، ص13.</ref> که نتیجه‌ای در بر نداشت و سردار سپه در 26 آذر 1304ش به تخت سلطنت جلوس و در 15 اردیبهشت 1305ش رسماً تاج‌گذاری کرد. از آنجا که [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] پشتوانه خانوادگی و ایلی نداشت با برگزیدن لقب پهلوی خود را از طریق اسپهبدان شمال به شاهان [[ایران باستان]] منتسب کرد<ref>نیازمند، رضا. '''''رضاشاه از تولد تا سلطنت'''''. تهران: 1381، جامعه ایرانیان، ص1-13.</ref>. 

در 16 سال سلطنت وی هفت کابینه روی کار آمدند که فروغی به عنوان رئیس کابینه انتقالی نقش مهمی در واگذاری قدرت به رضاشاه و سپس محمدرضا شاه داشت. تدین، داور، تیمورتاش، پزشک احمدی و دشتی، از چهره‌های شاخص دوره دیکتاتوری [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]]، به او خدمت فراوان کردند<ref>خواجه‌نوری، ابراهیم. '''''بازیگران عصر طلایی'''''، تهران: 1357، جاویدان، صفحات مختلف.</ref>. [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] با اقتدار تمام مخالفان سیاسی را از صحنه خارج و احزاب و گروه‌های سیاسی را سرکوب کرد. چنان‌که گروه موسوم به 53 نفر به رهبری تقی ارّانی با مشی مارکسیستی به زندان افتادند<ref>بیات، کاوه. '''''فعالیت‌های کمونیستی در دوره رضاشاه'''''. تهران: 1370، سازمان اسناد ملی. صفحات مختلف.</ref>. یکی از اقدامات سیاسی [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] امضای قرارداد 1933م است که واکنش‌های مختلفی را پدید آورد.  

جنگ جهانی دوّم نیز تأثیر خود را در ایران به جا گذاشت و به رغم اعلام بی‌طرفی دولت محمود جم نیروهای متفق در سوم شهریور 1320ش ایران را اشغال و سرانجام دولت منصورالملک، آخرین کابینه عصر [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] سقوط کرد و محمدعلی فروغی یک‌بار دیگر مأمور تشکیل کابینه انتقالی شد. رضا شاه از سلطنت استعفا داد و به جزیره موریس و سپس ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی تبعید شد که در آن‌جا درگذشت و (4 مرداد 1323ش) و جنازه او به مصر و سپس ایران منتقل شد و در حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپرده شد 1329ش)<ref>استوارت، ریچارد. 1. '''''در آخرین روزهای رضاشاه'''''. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و کاوه بیات، تهران: 1370، معین، ص350.</ref>. به دنبال توافق متفقین دور دوّم سلطنت پهلوی با پادشاهی [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] آغاز شد که شامل دو مرحله است: مرحله نخست از شهریور 1320ش تا [[کودتای 28 مرداد 1332|کودتای 28 مرداد 1332ش]]، دوره ضعف و ناتوانی شاه و مرحله دوّم از 1332 تا 1357 که دوره اقتدار نسبی و انجام برنامه اصلاحات ارضی و طرح سیاست به سوی تمدن بزرگ است که البته در این دوره نیز شاه با بحران‌های جدی مواجه بود. در دوره اول انتخابات مجلس سیزدهم در زمان [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] برگزار شده بود. مهم‌ترین معضل سیاسی این دوره، حضور نیروهای متفق در [[کشور ایران|ایران]] و بحران آذربایجان بود که سرانجام قوام طی توافق با متفقین به ویژه شوروی به این مسأله پایان داد<ref>کاتم، ریچارد. '''''نفت ایران، جنگ سرد و بحران آذربایجان'''''. ترجمه کاوه بیات، تهران: 1379، نشر نی، ص53-27.</ref>.

به دلیل فضای نسبتاً باز سیاسی انتخابات مجلس چهاردهم برگزار شد که [[محمد مصدق|دکتر مصدّق]] شاخص‌ترین چهره منتخب این دوره است. اموال مصادره شده توسط [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] به دولت باز گردانده شد. زندانیان سیاسی آزاد شدند، احزاب و گروه‌های سیاسی فعالیت خود را از سرگرفتند. مطبوعات اجازه فعالیت یافتند. ناتوانی دولت‌ها در حل مسائل داخلی و خارجی به ویژه مسأله نفت باعث سقوط کابینه‌ها شد. نوزده کابینه تا کودتای 28 مرداد روی کار آمدند. مجلس چهاردهم و دولت [[محمد مصدق|مصدق]] به دلیل اهتمام به سیاست موازنه منفی شهرت فراوان یافتند. کناره‌گیری [[محمد مصدق|مصدق]] و روی کار آمدن دولت قوام منجر به قیام 30 تیر 1331ش شد که آیت‌الله کاشانی نقش مهمی در شکل‌گیری آن به عهده داشت<ref>نجاتی، غلامرضا. '''''جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد'''''. تهران: 1365، انتشار، ص7-193.</ref> و منجر به بازگشت مجدد [[محمد مصدق|مصدق]] شد وی به خلع ید از شرکت‌های نفتی انگلیس پرداخت و سیاست اقتصاد بدون نفت را دنبال کرد<ref>خامه‌ای، انور. '''''اقتصاد بدون نفت'''''. تهران: 1369، انتشار، صفحات مختلف.</ref>، و در زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی اصلاحات چشمگیری پدید آورد. با سقوط دولت [[محمد مصدق|مصدق]] در اثر کودتای 28 مرداد 1332ش و روی کار آمدن کابینه کودتای زاهدی دور دوم سلطنت [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] آغاز شد. طی سال‌های دهه سی شمسی جو خفقان ایجاد، احزاب سرکوب و عناصر ملی و مذهبی به زندان افتادند. با روی کار آمدن دولت شریف امامی و امینی طی سال‌های پایانی این دهه (1339 و 1340ش) مجدداً فضای باز سیاسی پدید آمد و احزابی با مشی ملی- مذهبی و چپ (مارکسیسم) مجدداً فعالیت خود را از سر گرفتند و توده از ویژگی‌های یک حزب به مفهوم سیاسی برخوردار گشت<ref>آبراهامیان، یرواند'''''. ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آبادی و محسن مدیر شانه‌چی، تهران: 1377، نشر مرکز، ص413و436و442.</ref>.

بسط دیکتاتوری [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] که با بهره‌گیری از نیروی [[ساواک]] صورت گرفت منجر به اتخاذ مشی مسلحانه از سوی برخی مخالفان شد. [[فدائیان اسلام]]، [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]] و سازمان مجاهدین خلق مهم‌ترین گروه‌های معتقد به روش خشونت‌آمیز (قهرآمیز) بودند. رزم‌آرا، هژیر، [[حسین علاء|علا]]، منصور و شخص شاه مهم‌ترین شخصیت‌های مملکتی بودند که مورد سوء قصد قرار گرفتند. تحولات سیاسی آمریکا و طرح دکترین‌های آیزنهاور ، کارتر، نیکسون و کیسنجر بر ساختار سیاسی ایران تأثیر نهاد<ref>نجاتی، غلامرضا. '''''تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران'''''. تهران: 1371، رسا، ج1، ص337-352 و ج2، ص57-191-252.</ref>. شاه طی دهه چهل شمسی [[انقلاب سفید]] شاه و ملت را مطرح و کتاب‌های مأموریت برای وطنم و سپس پاسخ به تاریخ را در راستای تبیین نظریه به سوی تمدن بزرگ نوشت<ref>پهلوی، محمدرضا'''''. مأموریت برای وطنم'''''. تهران: 1341، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، صفحات مختلف. '''''و پاسخ به تاریخ'''''. ترجمه حسن ابوترابیان، تهران: 1371، مترجم، صفحات مختلف.</ref>. [[امام خمینی|آیت‌الله خمینی]]<sup>*</sup> از 1342ش رهبری نهضت مردمی را به دست گرفت که به دلیل اعتراض به کاپیتولاسیون و مخالفت با شاه به [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق]، ترکیه و سپس [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] تبعید شد<ref>استمپل، جان دی. '''''درون انقلاب ایران'''''. ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: 1378، رسا، صفحات مختلف.</ref>. با افزایش قیمت نفت در سال‌های نخست دهه 50 شمسی شاه فرصت یافت تا طرح‌های عمرانی را دنبال و با خرید تسلیحات نظامی نوین با عنوان ژاندارم منطقه قد علم کند. چنان‌که به سرکوبی شورش ظفار در عمان که مشی مارکسیسم داشتند کمک کرد<ref>گراهام، رابرت. '''''ایران سراب قدرت'''''. ترجمه فیروز فیروزنیا، تهران: سحاب، ص9-226.</ref>. طی دوره 25 ساله پس از کودتا، پانزده کابینه روی کار آمدند و تنها [[امیرعباس هویدا|هویدا]] توانست برای 4 بار متوالی و به مدت سیزده سال در پست خود باقی بماند<ref>بهنود، مسعود. '''''دولت‌های ایران از اسفند 1299 تا بهمن 1357'''''. '''''از سیدضیاء تا بختیار'''''. تهران: مؤلف، ص641-513.</ref>. 

طی دوره نخست‌وزیری او بحرین از ایران جدا شد (1349ش) امّا جزایر سه‌گانه (ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک) در اختیار ایران باقی‌ماند (1350ش)<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''جزیره بوموسی و جزایر تنب بزرگ و کوچک'''''. تهران: 1371، هیرمند، ص51.</ref>. [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] را نخستین نماینده استعمار نو در ایران می‌دانند. 

طی دوره او روابط با انگلیس و سپس آلمان تقویت شد. با اخراج او از ایران دولت آمریکا بیشترین  نقش را در روابط خارجی ایران عهده‌دار بود. امّا کودتای 28 مرداد نشان داد که انگلیس و شوروی همچنان به نقش سنتی خود در [[کشور ایران|ایران]] ادامه می‌دهند. [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] مأمور نوسازی ایران بود. ایجاد ارتش نوین، مدارس جدید، دانشگاه، لباس متحدالشکل، رفع حجاب از زنان، تدوین نظام حقوق بین‌المللی ایران، احداث راه‌آهن، اصلاحات قضایی، تأسیس بانک‌های جدید، اداره ثبت احوال و اسناد، تبدیل ماه‌های [[عربی]] و [[ترکی]] به [[فارسی]] و احداث چندین کارخانه و غیره از جمله اقدامات او به شمار می‌آید که برخی از آن‌ها با مخالفت جامعه مذهبی [[کشور ایران|ایران]] مواجه شد. از این رو از آن با عنوان فرهنگ ستیزی در عصر [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] یاد شده است<ref>دلقانی، محمود. '''''فرهنگ ستیزی در دوره رضا شاه'''''. تهران: 1357، سازمان اسناد ملی ایران، صفحات مختلف.</ref>. طی دوره پهلوی دوّم نیز حرکت اصلاحی و نوسازی ایران با عنوان [[انقلاب سفید]] (انقلاب شاه و ملت) انجام شد و قانون اصلاحات ارضی، ملی کردن جنگل‌ها، اصلاح قانون انتخابات، ایجاد سپاه دانش، بهداشت و ترویج آبادانی، خانه‌های انصاف، تسهیلات رایگان و بیمه همگانی و غیره مطرح گردید. جشن‌های 2500 ساله مهم‌ترین اقدام شاه برای موفق جلوه دادن حرکت اصلاحیش به شمار می‌آید<ref>کشمیری، محمد. '''''پدیده‌های انقلاب شاه و ملت'''''. تهران: 2535، چاپخانه ارتش شاهنشاهی، صفحات مختلف. </ref>. سرانجام با فرار شاه از ایران در 26 دی ماه 1357ش و ناتوانی دولت بختیار سلطنت پهلوی سرنگون گردید  در 22 بهمن نظام جدید جمهوریت با گرایش‌های اسلامی قدرت را در دست گرفت.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[رضا شاه پهلوی]]
* [[محمدرضا شاه پهلوی]]
* [[انقلاب سفید]]
* [[محمد مصدق]]
* [[کودتای 28 مرداد 1332]]
* [[انقلاب سفید]]

==  مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
غلامرضا زعیمی
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]