نمایش مبدأ برای سوزنی سمرقندی

[[پرونده:Suzani-samarqandi-1.jpg|بندانگشتی|سوزنی سمرقندی، قابل بازیابی از https://www.beytoote.com/art/artist/suzani-01samarqandi.html]]
'''سوزنی سمرقندی''' ( ـ 562 / 569 ق) شاعر، قصیده سرا و هجاگو.

محمد بن علی سوزنی سمرقندی ملقب به تاج‌الشعرا در قریه کاش سمرقند به دنیا آمد، اما بیشتر زندگانی خود را در سمرقند، نَخشَب (نَسَف) و بخارا به سر برد. نسبش را به سلمان فارسی، صحابی مشهور می‌رسانید<ref>نفیسی، ‌سعید. '''''تاریخ نظم و نثر در ایران'''''. تهران: فروغی، 1344، ج 1، ص 98.</ref>. در ابتدای جوانی رهسپار بخارا شد و مدتی در یک مدرسه به کسب دانش پرداخت، اما ظاهراً از علوم دینی، تنها اخبار، تفسیر و حدیث آموخت. [[عربی|زبان عربی]] و گویا [[ترکی]] را نیز فرا گرفت. پس از آن به شاعری روی آورد. [[سدیدالدین محمد عوفی|عوفی]] دلیل تمایل سوزنی را به شاعری، تعلق خاطر وی به جوانی سوزن گر دانسته است. اما آن گونه که از دیوانش برمی‌آید، پدرش از خواجگان ماوراءالنهر و مردی شاعر بود و سوزنی شاعری را از وی به ارث برده بود<ref>شاه حسینی، ناصرالدین. '''''حکیم سوزنی سمرقندی'''''. تهران: امیرکبیر، بی تا، ص بیست وپنج و بیست و هشت (مقدمه).</ref>. سوزنی با شاعران بسیار از جمله عمعق، انوری، ‌معزی، و رشیدی سمرقندی معاصر بود و با برخی از آنها مهاجاتی داشت<ref>سادات ناصری، حسن. '''''سرآمدان فرهنگ و تاریخ ایران در دوره اسلامی'''''. تهران: شورای عالی فرهنگ وهنر، 1353، ص 490.</ref>. با شاعری به نام خمخانه (جلالی) نیز که ظاهراً خود یا اجدادش [[مسیحی، دین|مسیحی]] بوده است، معارضاتی طولانی داشت، چنان که تقریباً یک سوم دیوان سوزنی در هجو اوست<ref>فروزانفر، بدیع‌الزمان. '''''سخن و سخنوران'''.'' ‌تهران: خوارزمی، چ 2، 1350، ص 318.</ref>. سلاطین، امرا و بزرگان متعددی مانند ارسلان خان محمد (حک 495ـ 524 ق) از آل افراسیاب و پسرش محمود بن محمد، طغماج خان مسعود بن حسن، سنجر بن ملکشاه (حک 511ـ 552 ق) و آتسز بن محمد خوارزمشاه (حک 524ـ 551ق) با سوزنی معاصر بودند که شاعر بعضی از آنان را در اشعارش ستوده است<ref>صفا، ذبیح الله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 622.</ref>. در اواخر عمر دست از هزل و هجا برداشت و طلب بخشش کرد<ref>خانلری (کیا)، ‌زهرا. '''''فرهنگ ادبیات فارسی دری'''''. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348، ص 280.</ref>. سرانجام در حالی که عمر درازی را پشت سر گذارده بود، ‌در سمرقند درگذشت و همان جا به خاک سپرده شد. او مشهورترین و ماهرترین شاعر هزّال [[فارسی|زبان فارسی]] به شمار می‌رود. نیز نخستین شاعری است که الفاظی [[ترکی]] را در شعر فارسی آورده است. جز [[ترکی]] کلمات بسیار از زبان‌های ماوراءالنهر در اشعار او دیده می‌شود<ref>نفیسی، ‌سعید. '''''تاریخ نظم و نثر در ایران'''''. تهران: فروغی، 1344، ج 1، ص99.</ref>. اشعار سوزنی را به دو دسته می‌توان تقسیم کرد: 

# هزلیات که در آن مفاهیم رکیک را با شیوه ای استادانه به نظم کشیده و اشعارش صرف نظر از مضمون از لحاظ سبک شاعری نیز در خور توجه است. 
# اشعار جدّی او که شامل دو بخش است: الف) قصاید جدّی که آنها را در مدح بزرگان، سلاطین و صدور سروده و بیشتر آنها مستحکم، روان و شیوا هستند. ب) قصایدی که در اندرز و نصیحت و یا توبه و ندامت سروده و از ملاحت، روانی و سوز خاصی برخوردارند<ref>شاه حسینی، ناصرالدین. '''''حکیم سوزنی سمرقندی'''''. تهران: امیرکبیر، بی تا، ص بیست و هشت و بیست و نه (مقدمه).</ref>. 

سوزنی سبکی ساده و شیرین دارد. روح مذهب در بیشتر اشعارش جلوه گر و معانی حدیث و تفسیر پیداست. شیوه بیان وی همان شیوه فرخی است و مانند او حلاوت، ‌سهولت و خیال ساده را نشان می‌دهد، با این تفاوت که سوزنی جد را به هزل تبدیل کرده و از جمل و مفردات عربی که در شعر فرخی بندرت یافت می‌شود، ‌بهره بسیار برده است. اگرچه به عنصری نیز اعتقاد داشته و او را استاد می‌خواند، اما کاملاً به شیوه او نمی‌پردازد. در هزل به شکلی که در ظاهر اشعارش پیداست از طیان معروف به ژاژخای پیروی می‌کند<ref>فروزانفر، بدیع الزمان. '''''سخن و سخنوران'''''. ‌تهران: خوارزمی، 1350، ج.2، ص316.</ref>. سوزنی در غزلسرایی مهارت زیادی ندارد و مسمطات جدی و رباعیات خالی از هزل او نیز چندان بدیع و دلنشین نیست<ref>شاه حسینی، ناصرالدین. '''''حکیم سوزنی سمرقندی'''''. تهران: امیرکبیر، بی تا، ص سی (مقدمه).</ref>. در نسخه‌های ''دیوان سوزنی'' که نزدیک 1000 بیت دارد، اشتباهات زیادی دیده می‌شود<ref>نفیسی، ‌سعید. '''''تاریخ نظم ونثردر ایران'''''. تهران: فروغی، 1344، ج 1، ص99.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[سدیدالدین محمد عوفی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
ابوالقاسم رادفر
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:ادبیات]]