نمایش مبدأ برای صنایع فلزکاری دستی


قدمت استفاده از فلز در ایران به اندازه قدمت کشف و استفاده از آن در جهان است. از آن زمان تاکنون، در ایران انواع وسایل مصرفی و حتی زینتی با استفاده از مس، برنج، مفرغ، آهن، طلا و نقره ساخته شده است. هنر- صنعت فلزکاری در این سیر تاریخی همواره رو به تکامل بوده و هنرمندان ایرانی آن را به اوج کمال و ظرافت رسانده‌اند. در حال حاضر هم مصنوعات فلزی دست‌ساز در جای جای این خطه هنرپرور نظیر [[اصفهان]]، [[شیراز]]، [[زنجان]]، [[کرمان]]، [[گنبد کاووس]] و[[تهران مصور|تهران]] با استفاده از فلزات مختلف و به صورتهای‌گوناگون مصرفی، هنری و تزئینی ساخته می‌شوند. رشته‌های مختلفی از جمله قلمزنی مس و برنج، میناکاری، ملیله کاری، طلا کوبی، فولاد، چاقو سازی و جواهر سازی از گذشته‌های دور از میان صنایع فلزی سنتی ایران باقی مانده‌اند که در شهرهای یاد شده رواج دارد. همان طور که گفته شد این هنر- صنعت در طول تاریخ، فراز و نشیب بسیاری به خود دیده ولی همواره رو به تکامل بوده است. در گوشه و کنار ایران آثار فلزی زیادی مربوط به دورانهای مختلف یافت شده که حاکی از رواج فلز و فلزکاری در زمانهای دور بوده است. از جمله می‌توان به کشف مصنوعات مسی در شوش و مصنوعات مفرغی در ناحیه حسنلو واقع در آذربایجان (شمال غربی ایران) و نیز فلزات کنده‌کاری شده در منطقه سرخ‌دم لرستان اشاره‌کرد. عصر [[هخامنشیان]] دوره شکوفایی فلزکاری در زمینه ریخته‌گری، چکش‌کاری، مرصع کاری و قلمزنی بود، که هنوز هم رمز و راز کارهای فنی‌و هنری مردم آن زمان کشف نشده است. از جمله آثار این دوره می‌توان به نمونه‌های فلزکاری موجود در مجموعه گنج جیحون در موزه بریتانیا و نیز یک جفت دسته ظرف که از مفرغ به شکل بز کوهی ساخته شده و در موزه لوور پاریس و موزه دولتی برلین قرار دارند اشاره کرد. در [[ساسانیان|دوره ساسانیان]] ساخت ظروف از فلزات گرانبها رواج یافت. 
[[پرونده:Coupe de Chosroès.jpg|بندانگشتی|جام خسرو، قابل بازیابی از: https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Khusro_Plate.png]]
یکی از نمونه‌های فلز کاری این عهد ظرف طلایی بسیار زیبا، معروف به «جام خسرو» است که در خزانه کلیسایی در فرانسه موجود است و کاسه دیگری که در خزانه یک معبد ژاپنی نگاهداری می‌شود.

پس از ورود [[اسلام]] به ایران و ممنوعیت استفاده از ظروف طلا و نقره، برنز جانشین طلا و نقره شد و ساخت ظروف از این فلز رواج یافت. در دوره [[سلجوقیان]] مینا کاری بر روی برنز به عالیترین درجات هنری رسید. ساخت اشیاء مختلف از برنز به صورت ریخته‌گری، جواهر سازی، و مرصع کاری در این دوره رواج یافت. برجسته‌ترین اثر هنری در این زمینه یک کتری برنز مرصع است که در موزه آرمیتاژ (هرمیتاژ) لنینگراد نگهداری می‌شود و نام سازنده و محل ساخت روی آن حک شده است. همچنین مجموعه‌ای از ابریقهای حکاکی شده و مرصع در موزه‌های معروف جهان از جمله لوور، پتیل و متروپولیتن نیویورک موجود است که ظاهرا ساخته هنرمندان فلزکار خراسانی است.

این هنر - صنعت که پس از حمله [[مغول ها|مغولان]] رو به انحطاط گذاشته بود مجددا در عهد [[صفویان|صفویه]] احیا شد و در این دوره کار روی فولاد نیز رواج یافت و تغییراتی هم در نقش‌ها و طرحهای آن ظاهر شد. آثار ارزشمندی از این دوره در موزه‌های مختلف جهان موجود است. از جمله کاسه‌ای، مسین که در موزه متروپولیتن وجود دارد و دارای نقش‌های برجسته‌ای از اشکال گیاهان است. و نیز کاسه دیگری که دارای تاریخ ساخت ۱۰۱۰ هجری قمری بوده و در همان محل نگهداری می‌شود.

این هنر در دوره [[قاجاریه]] آنچنان که انتظار می‌رفت توفیق زیادی نیافت و طی سالهای جنگ دوم جهانی در معرض نابودیِ مطلق قرار گرفت ولی توسط افرادی دلسوز و هنرمند که بازمانده هنرمندان و صنعتگران قدیم بودند تا حدودی احیاء شد و رشته‌های مهم آن دوباره رواج یافت که شرح آن‌گذشت. از جمله رشته‌های مهم فلز کاری می‌توان به ملیله کاری‌که در واقع ترکیبی از هنر و حوصله و ظرافت است و نیز قلمزنی روی مس و برنج و حکاکی اشاره کرد که در نقاط مختلف [[کشور ایران|ایران]] رواج دارند. ولی [[اصفهان]]، این شهر هنرپرور و مهد هنرمندان با ذوق، قلب تپنده این صنایع به شمار می‌رود.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[گلیم بافی]]
* [[صنایع مستظرفه دستی ایران]]
* [[خاتم کاری]]
* [[منبت کاری]]
* [[سفالگری]]
* [[قالی بافی]]

== منبع اصلی ==
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
[https://ensani.ir/fa/article/author/29650 سیاوش مریدی]
[[رده:هنر]]