صنایع فلزکاری دستی
قدمت استفاده از فلز در ایران به اندازه قدمت کشف و استفاده از آن در جهان است. از آن زمان تاکنون، در ایران انواع وسایل مصرفی و حتی زینتی با استفاده از مس، برنج، مفرغ، آهن، طلا و نقره ساخته شده است. هنر- صنعت فلزکاری در این سیر تاریخی همواره رو به تکامل بوده و هنرمندان ایرانی آن را به اوج کمال و ظرافت رساندهاند. در حال حاضر هم مصنوعات فلزی دستساز در جای جای این خطه هنرپرور نظیر اصفهان، شیراز، زنجان، کرمان، گنبد کاووس وتهران با استفاده از فلزات مختلف و به صورتهایگوناگون مصرفی، هنری و تزئینی ساخته میشوند. رشتههای مختلفی از جمله قلمزنی مس و برنج، میناکاری، ملیله کاری، طلا کوبی، فولاد، چاقو سازی و جواهر سازی از گذشتههای دور از میان صنایع فلزی سنتی ایران باقی ماندهاند که در شهرهای یاد شده رواج دارد. همان طور که گفته شد این هنر- صنعت در طول تاریخ، فراز و نشیب بسیاری به خود دیده ولی همواره رو به تکامل بوده است. در گوشه و کنار ایران آثار فلزی زیادی مربوط به دورانهای مختلف یافت شده که حاکی از رواج فلز و فلزکاری در زمانهای دور بوده است. از جمله میتوان به کشف مصنوعات مسی در شوش و مصنوعات مفرغی در ناحیه حسنلو واقع در آذربایجان (شمال غربی ایران) و نیز فلزات کندهکاری شده در منطقه سرخدم لرستان اشارهکرد. عصر هخامنشیان دوره شکوفایی فلزکاری در زمینه ریختهگری، چکشکاری، مرصع کاری و قلمزنی بود، که هنوز هم رمز و راز کارهای فنیو هنری مردم آن زمان کشف نشده است. از جمله آثار این دوره میتوان به نمونههای فلزکاری موجود در مجموعه گنج جیحون در موزه بریتانیا و نیز یک جفت دسته ظرف که از مفرغ به شکل بز کوهی ساخته شده و در موزه لوور پاریس و موزه دولتی برلین قرار دارند اشاره کرد. در دوره ساسانیان ساخت ظروف از فلزات گرانبها رواج یافت.
یکی از نمونههای فلز کاری این عهد ظرف طلایی بسیار زیبا، معروف به «جام خسرو» است که در خزانه کلیسایی در فرانسه موجود است و کاسه دیگری که در خزانه یک معبد ژاپنی نگاهداری میشود.
پس از ورود اسلام به ایران و ممنوعیت استفاده از ظروف طلا و نقره، برنز جانشین طلا و نقره شد و ساخت ظروف از این فلز رواج یافت. در دوره سلجوقیان مینا کاری بر روی برنز به عالیترین درجات هنری رسید. ساخت اشیاء مختلف از برنز به صورت ریختهگری، جواهر سازی، و مرصع کاری در این دوره رواج یافت. برجستهترین اثر هنری در این زمینه یک کتری برنز مرصع است که در موزه آرمیتاژ (هرمیتاژ) لنینگراد نگهداری میشود و نام سازنده و محل ساخت روی آن حک شده است. همچنین مجموعهای از ابریقهای حکاکی شده و مرصع در موزههای معروف جهان از جمله لوور، پتیل و متروپولیتن نیویورک موجود است که ظاهرا ساخته هنرمندان فلزکار خراسانی است.
این هنر - صنعت که پس از حمله مغولان رو به انحطاط گذاشته بود مجددا در عهد صفویه احیا شد و در این دوره کار روی فولاد نیز رواج یافت و تغییراتی هم در نقشها و طرحهای آن ظاهر شد. آثار ارزشمندی از این دوره در موزههای مختلف جهان موجود است. از جمله کاسهای، مسین که در موزه متروپولیتن وجود دارد و دارای نقشهای برجستهای از اشکال گیاهان است. و نیز کاسه دیگری که دارای تاریخ ساخت ۱۰۱۰ هجری قمری بوده و در همان محل نگهداری میشود.
این هنر در دوره قاجاریه آنچنان که انتظار میرفت توفیق زیادی نیافت و طی سالهای جنگ دوم جهانی در معرض نابودیِ مطلق قرار گرفت ولی توسط افرادی دلسوز و هنرمند که بازمانده هنرمندان و صنعتگران قدیم بودند تا حدودی احیاء شد و رشتههای مهم آن دوباره رواج یافت که شرح آنگذشت. از جمله رشتههای مهم فلز کاری میتوان به ملیله کاریکه در واقع ترکیبی از هنر و حوصله و ظرافت است و نیز قلمزنی روی مس و برنج و حکاکی اشاره کرد که در نقاط مختلف ایران رواج دارند. ولی اصفهان، این شهر هنرپرور و مهد هنرمندان با ذوق، قلب تپنده این صنایع به شمار میرود.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.