منبت کاری
منبتکاری، هنرکندهکاری و برجسته کاری روی چوب بر اساس نقشهای دقیق است. پیشینه تاریخی این هنر به درستی مشخص نیست ولی آنچه آشکار است اینکه تاریخ این هنر از تاریخ مصرف چوب در ایران جدا نیست. ما در این رشته هنرمندان و صاحب نامان بسیاری داشته و داریم. نقرشی که روی چوب حک میشود بیانگر آداب و رسوم، روحیات، خلقیات و حتی گرایشهای اعتقادی و فلسفی حکاکان آن است. بنابر نظر مورخان و باستانشناسان معروف و بر اساس اسناد تاریخی معتبر پیداست که مصرف چوب در ایران در عصر حجر نیز مرسوم بوده و به مرور این کاربرد توسعه پیداکرده و در زمینههای مختلفی از جمله ساخت خانههای مسکونی، سلاح، وسایل کشاورزی و... مورد استفاده قرار میگرفته است. از جمله این کشفیات لوحهای است متعلق به ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد در «شوش» و نیز قطعه چوبی در یکی از مقبرههای متعلق به ۵۰۰۰ سال پیش در اطراف شهرستان فسا (در استان فارس). براساس این کشفیات، استفاده از چوب برای ساخت ابزار مختلف از دیر باز در ایران رواج داشته و در ادوار مختلف تاریخی نیز کاربردهای خاصی پیدا کرده است. مثلا روشها و شیوههای صنعت چوب عهد ساسانیان، پس از ورود اسلام به ایران برای ساختن در و پنجره اماکن مذهبی و مساجد مسلمانان استفاده میشد و هنرمندان ایرانی در این زمینه نیز شاهکارهایی بی بدیل خلق کردند. از آن جمله، درها و منبر مسجدی که ابومسلم خراسانی در نیشابور ساخت و عمروبن لیث صفاری آن را تکمیل کرد.
منبت کاری در دوره سلجوقیان و سپس چنگیز و تیموریان ادامه یافت و از این دوران آثار برجستهای در دست است. از جمله میتوان به منبر مسجد نائین (سال ۷۱۱ه. ق) که با اشکال هندسی و برگهای مدور تزئین شده، صندوق مرقد حضرت عبدالعظیم در شهر ری و یک جفت در متعلق به نیمه دوم قرن ۱۵ میلادی (۹ هق) که در موزه متروپولیتن نگهداری میشود اشاره کرد. در دوره صفویه نیز در این صنعت نمونههای بسیار خوبی ساخته شد که هم اینک تعدادی از آنها در موزههای مختلف ایران و خارج موجود است. در دوران افشاریه، زندیه و قاجاریه این صنعت رو به افول نهاد. در حال حاضر این هنر - صنعت در جایهای مختلف ایران از جمله مناطقی که به چوب دسترسی بیشتری دارند، مانند استانهای مازندران و گیلان رواج دارد و علاوه بر منبت کاری، ظریف کاری روی چوب و ساخت انواع و اقسام وسایل مصرفی و تزئینی چوبی رایج است.
مهمترین آثار باقیمانده از روزگار گذشته عبارتند از:
- یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز مربوط به دوره «عمروبن لیث صفاری».
- یک سردر از چوب کاج ساخت قرن چهارم هجری که با خط کوفی کندهکاری شده است.
- دو لنگه در از چوب چنار به ابعاد ۱۳۰ * ۲۵۰ سانتیمتر دارای کتیبههای ظریف منبت متعلق به قرن ۴ هجری قمری.
- درِ مقبره امامزاده سید سلطان نائین از چوبگردو.
- منبر چوبی مسجد سوریان لوانات (در شهرستان آباده) ساخته شده به سال ۷۷۱ ه. ق ده پله با چوب گردو به ابعاد تقریبی ۶*۶ سانتیمتر که در موزه ایران باستان نگهداری میشود.
- نخل سوگواری، ساخته شده در دوره صفویه به طول هشت متر با پایههایی از چوب صنوبرکه در یزد نگهداری میشود. از جمله دیگر هنرهای ظریف در صنعت چوب معرق سازی، نازک کاری روی چوب و سبد و حصیر بافی هستند که در مناطق مختلف ایران رواج دارند.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.