نمایش مبدأ برای كاپیتولاسیون

کاپیتولاسیون (Capitulation) از کلمه لاتین «کاپیتولر» به معنای فصل‌بندی و طبقه‌بندی مطالب با معنای مجازی داده شده به کلیه کنوانسیون‌ها و قراردادها، همچنین با به کارگیری در مورد قراردادهای متارکه جنگ بین مسلمین و کفار<ref name=":0">فرهیخته، شمس‌الدین، فرهنگ فرهیخته، تهران، انتشارات زرین، 1377.</ref> و نیز به معنای شرط گذاشتن و سازش و تسلیم است.<ref>آشوری، داریوش، فرهنگ علوم انسانی، تهران، نشر مرکز، 1375.</ref>. در فرهنگ سیاسی کاپیتولاسیون به وضع ناشی از قراردادهایی که دولت‌های قدرتمند و استعمارگر، به ویژه در قرن نوزدهم میلادی، به دولت‌های ضعیف تحمیل می‌کردند، گفته می‌شود.<ref>آقابخشی، علی و مینو افشاری‌رادم، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1375.</ref>. به موجب قراردادهای مزبور موافقت می‌شود که اتباع بیگانه مملکتی در قلمرود آمریت کشور پذیرنده در مسائل مربوط به امور حقوقی، تجاری، و مسائل مربوط به امور کیفری، قوانین و مقررات مملکت خودشان را برای اتباغ خود اعمال کنند.<ref name=":0" />. حق کاپیتولاسین در [[کشور ایران|ایران]] در دوره‌ی [[صفویان|صفویه]] و [[زندیه]] به کشورهای خارجی اعطا می‌شده است،<ref>چلونگر، محمّد‌علی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، تهران، نشر مرکز، 1382، ص55.</ref> امّا به طور رسمی این امتیاز اولین بار در معاهده‌ی [[ترکمانچای|ترکمنچای]] در سال 1203 ه‍. ش در زمان [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلی‌شاه قاجار]] به روسیه داده شد. امتیاز کاپیتولاسیون در ایران کم‌کم از انحصار دولت روسیه خارج شد و بسیاری از دولت‌های دیگر نیز با استفاده از اصل کاملـﺔ الوداد صاحب این حق شدند. از جمله این کشورها اسپانیا، فرانسه، آمریکا، انگلیس، آلمان، ایتالیا و چند کشور دیگر بودند.<ref>روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص111.</ref>. حق قضاوت کنسولی روسیه در ایران پس از سقوط سلطنت تزارها و روی کار آمدن حکومت سوسیالیستی در جریان انقلاب اکتبر 1917 م به همراه کلیه امتیازات دیگری که روس‌ها از ایران گرفته بودند، لغو شد.<ref>اسدالهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1373، ص37.</ref>. پس از لغو قرارداد کاپیتولاسیون بین [[کشور ایران|ایران]] و روسیه، قرارداد کاپیتولاسیون تعدادی از کشورهای دیگر نیز لغو شد. امّا کشورهای غربی همچنان به این امتیاز پایبند بودند و سرانجام مجلس ملی در سال 1306 ه‍. ش الغاء کاپیتولاسیون را اعلام کرد و به همه‌ی دولی که از این حق استفاده می‌کردند یک سال وقت داد که در قراردادهای خود تجدیدنظر کنند.<ref name=":1">روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص112.</ref> در دوره‌’ [[محمدرضا شاه پهلوی|محمّد‌رضا پهلوی]] به دلیل حضور مستشاران نظامی آمریکایی در [[کشور ایران|ایران]] که در استخدام دولت بودند، دولت آمریکا مسئله وضعیت حقوقی نیروهای خود در ایران را مورد مذاکره قرار داد و تحت فشار آمریکا، رژیم پهلوی که الغای کاپیتولاسیون را نمونه‌ی «میهن‌پرستی» وانمود می‌کردند به احیای مجدد آن مبادرت نمود.<ref>روحانی، حمید، نهمضت امام خمینی، ج 1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص1005.</ref> مطابق این قرارداد که ساعت 12 شب روز سه‌شنبه 3 مرداد 1343 در مجلس سنا و تنها با حضور 26 نفر از 60 سناتور و نخست‌وزیر و هیأت دولت و معاون وزارت امور خارجه به تصویب رسید.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص309.</ref><blockquote>«کلیه افراد ارتش آمریکا و وابستگان آنان که در ایران اقامت داشتند، در برابر قوانین ایران از مصونیت کامل دیپلوماتیک برخوردار شدند. این قانون آمریکاییانی را که به عنوان مستشار نظامی در ایران مقیم بودند، از شمول قوانین معاف می‌کرد. کارمندان نظامی آمریکایی در صورتی که در ایران مرتکب جرمی می‌شدند، دادگاه‌های ایران حق بازخواست از آنان را نداشتند».<ref>بیل، جیمز، شیر و عقاب: روابط بدفرجام ایران و آمریکا، ترجمه فروزنده برلیان، تهران، نشر فاخته، 1371،ص218.</ref></blockquote>این قانون در 21 مهرماه 1343 به تصویب نهایی [[مجلس شورای ملی]] رسید.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص313.</ref>

موضوع کاپیتولاسیون از مردم مخفی نگه داشته شد. حتی مذاکرات [[مجلس شورای ملی]] را به بهانه‌ی «نقص فنی چاپخانه» منتشر نکردند. امّا ماه همیشه پشت ابر نمی‌ماند. به هر حال خبر تصویب کاپیتولاسیون بعد از چند روز همه‌جا شایع شد و حساسیت زیادی را در بین مردم ایجاد کرد، چراکه در مقایسه با قرارداد [[ترکمانچای]] کاپیتولاسیون آن‌که پس از شکست ایران در جنگ با روسیه به [[کشور ایران|ایران]] تحمیل شده بود، کاپیتولاسیون داده شده به آمریکا، در زمان صلح و از جانب یک کشور به ظاهر دوست و متحد ایران تحمیل می‌شد.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص317.</ref> [[امام خمینی]] (ره) به سرعت موضع‌گیری کرد و در نطق 4 آبان 1343 فریاد همه‌گیری را سر داد:<blockquote>«عظمت ایران از بین رفت، استقلال از دست رفت، عزت ما پایکوب شد. مگر ما مستعمره هستیم؟ مگر ایران در اشغال آمریکاست؟» (هوشنگ مهدوی، 318). سخنرانی امام (ره) درباره کاپیتولاسیون بیسیار مفصل بود. مهم‌تر این‌که ایشان همچنین طی اعلامیه‌ای کاپیتولاسیون را مخالف اسلام و قانون اعلام کردند: «اکنون من اعلام می‌کنم که این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است و قانونیت ندارد».<ref name=":1" /></blockquote>هنوز چند روزی از ایراد این سخنرانی و انتشار اعلامیه نگذشته بود که رژیم شاه دست به تبعید حضرت امام (ره) زد. پیام فوری این رویدادها قتل [[حسنعلی منصور]] در 6 بهمن 1343 و سوءقصد نافرجام به جان شاه در کاخ مرمر در 21 فروردین 1344 بود و پیامد درازمدت آن انقلاب توفنده‌ای بود که رژیم پهلوی را در هم کوبید.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص318.</ref> سرانجام با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]]، به پیشنهاد هیأت وزیران و تصویب شورای انقلاب در تاریخ 23 اردیبهشت 1358 حق کاپیتولاسیون و امتیازات و ملحقات آن برای همیشه و به طور نهایی لغو شد.<ref>روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص113.</ref>

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ترکمانچای]]
* [[فتحعلی شاه قاجار]]
* [[محمدرضا شاه پهلوی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1401)، درآمدی بر دانشنامه [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، [https://alhodapub.com/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
خیراله خیری اصل
[[رده:انقلاب اسلامی]]