كاپیتولاسیون
کاپیتولاسیون (Capitulation) از کلمه لاتین «کاپیتولر» به معنای فصلبندی و طبقهبندی مطالب با معنای مجازی داده شده به کلیه کنوانسیونها و قراردادها، همچنین با به کارگیری در مورد قراردادهای متارکه جنگ بین مسلمین و کفار[۱] و نیز به معنای شرط گذاشتن و سازش و تسلیم است.[۲]. در فرهنگ سیاسی کاپیتولاسیون به وضع ناشی از قراردادهایی که دولتهای قدرتمند و استعمارگر، به ویژه در قرن نوزدهم میلادی، به دولتهای ضعیف تحمیل میکردند، گفته میشود.[۳]. به موجب قراردادهای مزبور موافقت میشود که اتباع بیگانه مملکتی در قلمرود آمریت کشور پذیرنده در مسائل مربوط به امور حقوقی، تجاری، و مسائل مربوط به امور کیفری، قوانین و مقررات مملکت خودشان را برای اتباغ خود اعمال کنند.[۱]. حق کاپیتولاسین در ایران در دورهی صفویه و زندیه به کشورهای خارجی اعطا میشده است،[۴] امّا به طور رسمی این امتیاز اولین بار در معاهدهی ترکمنچای در سال 1203 ه. ش در زمان فتحعلیشاه قاجار به روسیه داده شد. امتیاز کاپیتولاسیون در ایران کمکم از انحصار دولت روسیه خارج شد و بسیاری از دولتهای دیگر نیز با استفاده از اصل کاملـﺔ الوداد صاحب این حق شدند. از جمله این کشورها اسپانیا، فرانسه، آمریکا، انگلیس، آلمان، ایتالیا و چند کشور دیگر بودند.[۵]. حق قضاوت کنسولی روسیه در ایران پس از سقوط سلطنت تزارها و روی کار آمدن حکومت سوسیالیستی در جریان انقلاب اکتبر 1917 م به همراه کلیه امتیازات دیگری که روسها از ایران گرفته بودند، لغو شد.[۶]. پس از لغو قرارداد کاپیتولاسیون بین ایران و روسیه، قرارداد کاپیتولاسیون تعدادی از کشورهای دیگر نیز لغو شد. امّا کشورهای غربی همچنان به این امتیاز پایبند بودند و سرانجام مجلس ملی در سال 1306 ه. ش الغاء کاپیتولاسیون را اعلام کرد و به همهی دولی که از این حق استفاده میکردند یک سال وقت داد که در قراردادهای خود تجدیدنظر کنند.[۷] در دوره’ محمّدرضا پهلوی به دلیل حضور مستشاران نظامی آمریکایی در ایران که در استخدام دولت بودند، دولت آمریکا مسئله وضعیت حقوقی نیروهای خود در ایران را مورد مذاکره قرار داد و تحت فشار آمریکا، رژیم پهلوی که الغای کاپیتولاسیون را نمونهی «میهنپرستی» وانمود میکردند به احیای مجدد آن مبادرت نمود.[۸] مطابق این قرارداد که ساعت 12 شب روز سهشنبه 3 مرداد 1343 در مجلس سنا و تنها با حضور 26 نفر از 60 سناتور و نخستوزیر و هیأت دولت و معاون وزارت امور خارجه به تصویب رسید.[۹]
«کلیه افراد ارتش آمریکا و وابستگان آنان که در ایران اقامت داشتند، در برابر قوانین ایران از مصونیت کامل دیپلوماتیک برخوردار شدند. این قانون آمریکاییانی را که به عنوان مستشار نظامی در ایران مقیم بودند، از شمول قوانین معاف میکرد. کارمندان نظامی آمریکایی در صورتی که در ایران مرتکب جرمی میشدند، دادگاههای ایران حق بازخواست از آنان را نداشتند».[۱۰]
این قانون در 21 مهرماه 1343 به تصویب نهایی مجلس شورای ملی رسید.[۱۱] موضوع کاپیتولاسیون از مردم مخفی نگه داشته شد. حتی مذاکرات مجلس شورای ملی را به بهانهی «نقص فنی چاپخانه» منتشر نکردند. امّا ماه همیشه پشت ابر نمیماند. به هر حال خبر تصویب کاپیتولاسیون بعد از چند روز همهجا شایع شد و حساسیت زیادی را در بین مردم ایجاد کرد، چراکه در مقایسه با قرارداد ترکمانچای کاپیتولاسیون آنکه پس از شکست ایران در جنگ با روسیه به ایران تحمیل شده بود، کاپیتولاسیون داده شده به آمریکا، در زمان صلح و از جانب یک کشور به ظاهر دوست و متحد ایران تحمیل میشد.[۱۲] امام خمینی (ره) به سرعت موضعگیری کرد و در نطق 4 آبان 1343 فریاد همهگیری را سر داد:
«عظمت ایران از بین رفت، استقلال از دست رفت، عزت ما پایکوب شد. مگر ما مستعمره هستیم؟ مگر ایران در اشغال آمریکاست؟» (هوشنگ مهدوی، 318). سخنرانی امام (ره) درباره کاپیتولاسیون بیسیار مفصل بود. مهمتر اینکه ایشان همچنین طی اعلامیهای کاپیتولاسیون را مخالف اسلام و قانون اعلام کردند: «اکنون من اعلام میکنم که این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است و قانونیت ندارد».[۷]
هنوز چند روزی از ایراد این سخنرانی و انتشار اعلامیه نگذشته بود که رژیم شاه دست به تبعید حضرت امام (ره) زد. پیام فوری این رویدادها قتل حسنعلی منصور در 6 بهمن 1343 و سوءقصد نافرجام به جان شاه در کاخ مرمر در 21 فروردین 1344 بود و پیامد درازمدت آن انقلاب توفندهای بود که رژیم پهلوی را در هم کوبید.[۱۳] سرانجام با پیروزی انقلاب، به پیشنهاد هیأت وزیران و تصویب شورای انقلاب در تاریخ 23 اردیبهشت 1358 حق کاپیتولاسیون و امتیازات و ملحقات آن برای همیشه و به طور نهایی لغو شد.[۱۴]
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ فرهیخته، شمسالدین، فرهنگ فرهیخته، تهران، انتشارات زرین، 1377.
- ↑ آشوری، داریوش، فرهنگ علوم انسانی، تهران، نشر مرکز، 1375.
- ↑ آقابخشی، علی و مینو افشاریرادم، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1375.
- ↑ چلونگر، محمّدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، تهران، نشر مرکز، 1382، ص55.
- ↑ روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص111.
- ↑ اسدالهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1373، ص37.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص112.
- ↑ روحانی، حمید، نهمضت امام خمینی، ج 1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص1005.
- ↑ هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص309.
- ↑ بیل، جیمز، شیر و عقاب: روابط بدفرجام ایران و آمریکا، ترجمه فروزنده برلیان، تهران، نشر فاخته، 1371،ص218.
- ↑ هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص313.
- ↑ هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص317.
- ↑ هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص318.
- ↑ روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص113.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1401)، درآمدی بر دانشنامه انقلاب اسلامی، موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
خیراله خیری اصل