نمایش مبدأ برای پوشاک دوره باستان

[[پرونده:تاج.png|بندانگشتی|استفاده از [[تاج]] در دوره هخامنشیان ، قابل بازیابی از https://vista.ir/]]
پوشاک دوره باستان: لباس‌های مردم ایران را در دوره باستان (ایران قبل از [[اسلام]]) در دو بخش [[سرپوش ها|سرپوش]] و [[تن پوش]] بیان می‌کند<ref>یادداشت مولف.</ref>.

[[سرپوش ها|سرپوش‌ها]]: یکی از قدیمی‌ترین تاج‌های کنگره‌دار را قبل از [[آریاییان]]، بر سر زنی از ایلام باستان می‌توان دید<ref>Dalton, O. The Treasure of the oxus with other examples of early oriental metal work, London, 1964, p.16, pl.13, fig 38; Pope, A.U. A survey of Persian art, ed, P.Ackerman, Oxford, 1938-1939, vol IV, pl.124, no D.</ref>. [[ماد|مادها]] نیز از تاج‌های کنگره‌دار استفاده می‌کردند<ref>Herzfeld, E. Iran in the ancient east, London-New  York, 1941, p.183, fig 297.</ref>.حتی نوعی که بعدها به عنوان تاج شیاردار [[هخامنشیان|هخامنشی]] معروف شد، در ابتدا به وسیله [[ماد|مادها]] استفاده شده است<ref>Pope. 1938, vol 4, pl.123, no L, pl.125, no J-G-H.</ref>.در دوره [[هخامنشیان]] استفاده از [[تاج]]، گسترش بسیاری یافت. این [[تاج|تاج‌ها]] در دوره اشکانیان اغلب به همراه دو روبان پهن و بلندی بود که دور سر بسته شده و ادامه آنها در پشت سر آویخته می‌ماند<ref>Sellwood,D.Coinage of Parthia, 2<sup>nd</sup> ed, London, 1980, p.240, type 74, no 74.2; Ghirshman, R. Iran. Parthes et sassanides, Paris, Gallimard, 1962, p. 96, fig 107a.</ref>. 

[[ساسانیان]] به تاج‌های خود گوش پوش‌هایی بیضی شکل و بلند اضافه کردند<ref>GÖbl, R. Sasanian numismatics, Tr. P. Severin (of Germany) Würzburg, 1971, pp.75-76, pl.2, no 29-31.</ref>. هر چند آنان هنوز تاج‌های بدون گوش پوش را نیز استفاده می‌کردند<ref>Ibid, p.75, pl.2, no 29.</ref>. سربندهای اشراف [[هخامنشیان|هخامنشی]] پهن و با گل‌های هشت پر تزیین شده بود<ref>Roaf, M. Sculptures and sculptors at Persepolis, IRAN, xxi, 1983, pl.38 a-b.</ref>.دوره اشکانیان زمانی است که استفاده ازسربند بویژه توسط شاهان درحد بسیار گسترده‌ای رواج داشته است<ref>Sellwood, pp.163-166, type 51, no 51.44.</ref>. زنان اشکانی نیز گاه این سربند را با گل‌های هشت پر تزیین می‌کردند<ref>Ghirshman, R.Terrasses sacrées Bard-è Néchandeh et Masjid-i solaiman, Téhéran, 1976, pl.43, GMIS.526, pl.114, no 4-5.</ref>. قبل از [[آریاییان]] از کلاه‌های شاخدار در سطح وسیعی استفاده می‌شد. این کلاه‌ها اغلب دو شاخ در طرفین خود داشت<ref>Scheil,V.Textes(élamites-sémitiques)MDP,Paris,1905,Vol,vi,pl.24</ref>، اما گاه تعداد این شاخ‌ها به ده عدد هم می‌رسید<ref name=":0">Moortgat,A.The art of ancient Mesopotamia,London,1967,pl.F,no 5</ref>. از کلاه‌های دیگر این دوره کلاه‌های لبه‌دار<ref>Amiet,P.Elam,Paris,1966,p.85 ; Idam,Glyptique Susienne,Paris,1972, vol 1,p.218,vol 2,pl.158,no 1688</ref>، و کلاه‌های مخروطی شکل است<ref name=":0" />. [[ماد|مادها]] اغلب، کلاهی پشمین برسر می‌گذاشتند که تمام سر و گردن و روی گوش‌ها و پیشانی و زیر گلو را می‌پوشاند، اما به سبب شُلی، قسمت بالای آن می‌افتاد<ref>Dalton, pp.15-20, pl.2, 14, 32, fig 14, 21, 49, no 48-49.</ref>.نوع دیگر این کلاه حتی روی چانه را نیز می‌گرفت<ref>Ibid, no 124098, page‘s last; Ghirshman,R.Perse,proto-iraniens, Mèdes, Achéménides. Paris, Gallimard, 1963, p.261, fig 318.</ref>.این روش در دوره [[هخامنشیان]] نیز مورد استفاده گسترده قرار گرفته است<ref>Dalton, pl.37, fig 18.a.</ref>. به نظر می‌رسد این [[کلاه]] که کارکردی همچون پنام داشته بیشتر به وسیله روحانیون مورد استفاده قرار گرفته است<ref>Parrot, A. Sumer, Paris, Gallimard, 1960, p.270, fig 337; Dalton, p. 22, pl.15, fig 69; Herzfeld, pp.204-205, fig 313.</ref>.پنام پارچه نخی سفیدی بود که موبدان زردشتی بر دهان و بینی و چانه خود می‌بستند تا نفسشان آتش مقدس را آلوده نکند<ref>ویسپرد. گزارش ابراهیم پورداود، به کوشش بهرام فره وشی، انتشارات دانشگاه تهران، 2537، ص 169.</ref>. کلاه‌های نیم گرد و ساده را که مادها بر سر می‌گذاشتند، تا زمان [[هخامنشیان]] نیز استفاده می‌شد<ref>Ghirshman, 1963, pp.244-245, fig 295.</ref>. 

نوعی از این [[کلاه]]، که ویژه صاحب منصبان بود، آویزه دُم مانندی در عقب خود داشت که پشت شانه‌ها می‌افتاد<ref>Roaf, pl.11 a-c, pl.32a-d, pl.33a-b.</ref>. سکاییان بیشتر از کلاه‌های مخروطی شکل که گاه خیلی بلند نیز می‌شدند، استفاده بیشتری می‌کردند. ادامه مخروطی برخی از این کلاه‌ها، نه به صورت عمودی، بلکه می‌توانست در پشت سر به صورتی افقی و خمیده قرار گیرد<ref>Ibid, pl.26.b.</ref>.برخی از زنان عصر [[هخامنشیان|هخامنشی]] نوعی [[چادر]] بلند را، استفاده می‌کردند که گاه لبه‌ای حاشیه‌دار داشت<ref>Pope, vol, IV, pl.104, no A; Frankfort, H, Ashmole, B.Art of the Ancient world, New  york, n.d ,p.384 fig 580 right; Dalton, p.24 fig 9.</ref>،یا به [[کلاه]] تاجداری بر سر ختم می‌شد<ref>Akurgal, E.Griechisch persische reliefs aus Daskyleion, IA, vi, 1966, pp.150-151 tafel,36-37</ref>، یا اینکه با بندی بر سر محکم و خفت شده و ادامه آن تا کمر، کاملاً جلوباز می‌ماند<ref>Frankfort, H. The art and architecture of the ancient orient, Yal university 1996, P.304, fig 357</ref>.زنان دوره اشکانی نیز بویژه در نواحی غربی امپراتوری<ref>مانند شهرهای الحضر (‌هاترا )، دورااروپوس، و پالمیر (تدمر).</ref>،از گونه‌های مختلف چادر استفاده می‌کردند. بر تن برخی از رقاصه‌های عصر [[ساسانیان|ساسانی]] نیز چادر نازکی را که نقش گل‌های ریز یا نقش سه نگین دارد، می‌توان دید. آنان این [[چادر]] را بر بدن عریان خود پیچانده‌اند<ref>Orbeli, J. (tr & ed from French P. Ackerman) Sasanian and early Islamic metal work, SPA, 1938-1939, pp.735-736, pl.233, no A.B.</ref>. 

[[تن پوش|تن پوش‌ها]]: پیش از ورود [[آریاییان]] در [[کشور ایران|ایران]] استفاده از لباس‌های بلندی که تمام یا قسمت پایین آن مانند دامنی چین بالا چین بود، رواج بسیار داشت. تمام سطح این لباس که هم مردان و هم زنان آن را می‌پوشیدند، از ردیف‌های افقی چین‌هایی که روی هم قرار می‌گرفت، تشکیل می‌شد<ref>Amiet, 1972, Vol 1, pp.242, 297, Vol 2, Pl.194-195, no 2332.</ref>. از دامن‌های کوتاه نیز استفاده می‌کردند<ref>Vandan Berghe, L. Les reliefs Élamites de Mālamir, IA, III, 1963, pp.34-36, Pl.24.</ref>. [[ماد|مادها]]، نوعی [[قبا]]<nowiki/>ی بلند و جلوباز را رواج دادند، که آستین‌هایی بلند و تنگ و غیرپوشیدنی داشت. این [[قبا]] را اغلب بر دوش می‌انداختند و تنها در هنگام سان دیدن پادشاه آن را بر تن می‌کردند. انتهای آستین‌های بلند [[قبا]]، نوعی پوشش برای محافظت پشت دست‌ها از سرما دیده می‌شد، و [[سرپوش ها|سرپوش]] بزرگ و سه گوش آن که بیشتر نمایشی بود تا کاربردی، در عقب سر به صورت خوابیده قرار می‌گرفت. این [[قبا]] که کندیز نام داشت در زمان [[هخامنشیان]] نیز مورد استفاده بود<ref>Xenophon, Cyropaedia, 1.3, 8.3; Idam, Anabasis, 1.5; Thompson, G. Iranian dress in the Achaemenian period, IRAN, III, 1965, P.122, no 13.</ref>. اما لباس رسمی که [[هخامنشیان]] رواج دادند بالاپوشی بلند و سراسری و چین دار بود. قسمت پایین این لباس، دامن بلندی می‌شد که در وسط دارای یک و یا گاه دو چین بلند عمودی بود. [[کمربند|کمربندی]] در بالای کمر، قسمت میانی این لباس را خفت می‌کرد. بخش بالاتنه اگرچه آستین‌هایی برش خورده و دوخته شده نداشت اما ادامه پارچه به صورتی پهن و قوسی و چین دار روی تمام دست را می‌پوشاند<ref>Walser, G. Die völkerschaften auf den reliefs von Persepolis, Berlin, 1966, P.68-70.</ref>.رنگ ارغوانی این لباس را اغلب شاهان و بزرگان انتخاب می‌کردند<ref>Cyropaedia, 8.3; Tilia, A. B. Stdies and restorations at Persepolis and other sites of Fars, Rome, 1972-1978, II, pp.40-42, 52-55, fig 6.</ref>. آنان هم چنین نوعی جلیقه بی آستین و جلوباز بر تن می‌کردند که پَستَک نام داشت<ref>Schmidt, E. Persepolis, Chicago, 1953-1970, I, Pl.147.</ref>.
[[پرونده:لباس در دوره بایتان.jpg|بندانگشتی|لباس در دوران باستان ، قابل بازیابی از https://ab-style.ir/]]
اما اشکانیان اغلب قبای آستین بلند و جلوبازی بر تن می‌کردند که تا زانوان و یا ساق پا را می‌پوشاند. این قبا، که اغلب شالی در کمر بر آن می‌بستند، مورد استفاده [[ساسانیان]] نیز قرار گرفت<ref>Ghirshman, 1962, pp.52-56, fig 66-70.</ref>. شالی روی این [[قبا]]، دور کمر بسته، دو سر شال را پس از گره زدن، در جلو به صورتی آویخته رها می‌کردند<ref>Amiet, 1972, vol I, P.268, vol II, Pl.179, fig 2062.</ref>.از کمربندهایی که جلوی آن سگک داشت، نیز استفاده می‌شد<ref>نگهبان، عزت‌الله. '''''حفاری هفت تپه دشت خوزستان'''''. سازمان میراث فرهنگی، 1377، ص 186، ش .129</ref>. از [[کمربند]] زنان هم استفاده می‌کردند<ref>Spycket, A. Les figurines de Suse, MDAI, lii, Paris, Gabalda, 1992 P. 74, Pl.51, no 370-371.</ref>.اگرچه جنس این کمربندها اغلب چرمی بود اما از طلا یا نقره یا برنز نیز [[کمربند]] تهیه می‌شد<ref>Calmeyer, P; Peck, E, H.Iranica, Belts.</ref>. کستی [[کمربند]] پشمی سفید رنگ زرتشتیان بود که از 72 نخ (اشاره به 72 فصل یسنای اوستا) بافته می‌شد<ref>بلاذری، ابی العباس احمد بن یحیی. '''''فتوح البلدان'''''. حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع، دارالنشرللجامعین، 1377 ق/ 1957 م، ص 472-474.</ref><ref>مرعشی، ظهیرالدین. '''''تاریخ طبرستان و رویان و مازندران'''''. چاپ محمد حسین تسبیحی، تهران: شرق، 1368، ص 94، 97.</ref><ref>پورداود، ابراهیم. '''''یسنا'''''. ابن سینا، 1340، ج 1، ص 26. </ref>. [[ساسانیان]] از جلیقه‌های تنگ و کوتاه و آستین بلندی نیز استفاده می‌کردند که اغلب بر شانه‌های آنها نوعی سردوشی دایره‌ای شکل دیده می‌شد. وسط این سردوشی اغلب گل بزرگ 6، 8 و یا 10 پری قرار داشت<ref>Ghirshman, 1962, pp.212-213, fig 254; Herrmann, G. The Iranian revival, Oxford, 1977, P.112.</ref>. قبل از [[آریاییان|آریایی‌ها]]، شلوارها، گاه بلند و چسبان بود<ref>Amiet, 1966, P.371, fig 279A.B.</ref>، و گاه بسیار تنگ و کوتاه<ref>توحیدی، فائق- علی. م. خلیلیان'''''. گزارش بررسی اشیای آرامگاه ارجان بهبهان'''''. اثر، ش 7-9، 1361، ص 286-232؛ نقش جام ارجان، نوارچهارم.</ref>. [[ماد|مادها]] هم نوع بلند و چسبان<ref>Dalton,1964,Pp.20-22,Pl.14-15,no 48,70,124.98</ref>، و هم نوع گشاد و چین‌دار آن را می‌پوشیدند<ref>Ibid,P.38,fig 19</ref>. یونانیان به شلوارهای چرمی ایرانیان "آناکسی ریدیس"(Anaxyrides) می‌گفتند<ref>Xenophon,Anabasis,I,5; Herodotus,I,61,64,71</ref>، که به نظر می‌رسد در حقیقت نوعی جوراب شلواری چرمی تنگ بوده که پا را تا زانوان می‌پوشانیده است<ref>Walser,P.69</ref>. گاه [[شلوار]]، در محل ساق پا، درون [[چکمه]] ای فرو می‌رفت<ref>Ibid,PL.11,14</ref>. رنگ این [[شلوار]]<nowiki/>ها آبی، زرد، ارغوانی و قرمز بوده است<ref>Herzfeld, P.205, fig 314.</ref>. اشکانیان [[شلوار]]<nowiki/>های پرچین و نسبتاً گشادی می‌پوشیدند که اغلب با روبانی در انتهای پاچه (برای خفت کردن) همراه بود<ref>Ghirshman, 1962, P.56, fig 70.</ref> و یا [[شلوار]]<nowiki/>هایی که روی آنها را با سنگ‌دوزی و نقوش گیاهی و تزیینی می‌آراستند<ref>Idam, Bichapour, Paris, 1956-1971, vol II, Pl.36, 63, GMIS.37, 170, Pl.90, no 6, 7.</ref>. استفاده از ران پا (رانین) نیز ظاهراً از این زمان رایج شد. ران پا در حقیقت دو پاچه [[شلوار]] جدا از هم بود که هریک جداگانه درون پا رفته و در کمر بسته می‌شد. ران پا ظاهراً [[شلوار]]<nowiki/>ی بود ویژه سوارکاری. جنس ران پا اغلب از چرم و یا بافته‌های محکم و سفتی بود که به صورت پرچین دیده می‌شد<ref>Kawami, T. Monumental art of the Parthian period in Iran, Leiden, 1987, pp.57-68.</ref>.[[ساسانیان]] نیز اغلب همان شلوارهای دوره اشکانیان را مورد استفاده قرار داده‌اند<ref>Herzfeld, pp.307-309, fig 402.</ref>. در بخش‌های بازگوشده از کتاب خدای نامه، رنگ [[شلوار|شلوار‌]]<nowiki/>های شاهان [[ساسانیان|ساسانی]] اغلب، آبی، قرمز، سفید، سبز، سیاه با نقوش طلایی (یزدگرد) و قرمز با نقوش سیاه نوشته شده است<ref>'''''مجمل التواریخ والقصص'''''. مولف ناشناخته، تصحیح محمد تقی بهار، به همت محمد رمضانی، تهران: کلاله خاور، 1318، ص 62-83.</ref><ref>اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین. '''''کتاب الاغانی، اعداد، مکتب تحقیق'''''. بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1414-1415 ق/ 1994 م، الطبعة الاولی، ص 40- 60.</ref>.                                                     

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ساسانیان]]
* [[هخامنشیان]]
* [[سرپوش ها|سرپوش]]
* [[تن پوش]]
* [[تاج]]
* [[کلاه]]
* [[قبا]]
* [[چادر]]
* [[کمربند]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
محمدرضا چیت ساز
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
[[رده:پوشاک]]