نمایش مبدأ برای کتابخانه های یزد

[[پرونده:کتابخانه مرکزی یزد.jpg|بندانگشتی|[https://130115.samanpl.ir/ کتابخانه مرکزی یزد] ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://balad.ir/p/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%DB%8C%D8%B2%D8%AF-yazd_library-P5jnUbY6KhpbOT#17.13/31.886356/54.375131]]
[[استان یزد]] در مرکز [[کشور ایران|ایران]] قرار دارد و از شمال و غرب به [[استان اصفهان]]، از شمال شرقی به استان خراسان، از جنوب غربی به [[استان فارس]]، و از جنوب شرقی به [[استان کرمان]] محدود می‌شود. مساحت آن حدود 735592 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 940802 نفر است<ref>'''''فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور جمهوری اسلامی ایران: استان یزد'''''. تهران: [https://geo.gov.ir/fa-IR/Portal/1/page/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح]، 1381، ص12.</ref><ref>سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. "پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز آمار ایران". به نقل از :[http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.&#x5B;11Apr.%202005&#x5D;%D8%9B <nowiki>http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.[11Apr. 2005]؛</nowiki>].</ref>. [[استان یزد]] دارای 9 شهرستان، 19 شهر، 17 بخش، و 43 دهستان است. مرکز آن شهر [[یزد]] است و شهرستان‌های دیگر آن عبارتند از: ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، مهریز، و میبد<ref>سالنامه آماری کشور 1379. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1380، ص7، 15.</ref>.

=== تاریخچه ===
واژه [[یزد]] با ایزد و یزدان هم‌ریشه است و معنی آن پاک و مقدس، در خور تحسین، و آفریننده خوبی‌هاست<ref>دهخدا، علی‌اکبر. '''''لغت‌نامه'''''. ج 15، ذیل "یزد".</ref>. این شهر به اسامی "دارالعباده" یا "کثه" مشهور بوده است<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص47.</ref><ref>زنده‌دل، حسن و دیگران. '''''مجموعه جامع جهانگردی استان یزد'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص107.</ref>. تاریخ سکونت انسان در این خطه، از هزاره سوم پیش از میلاد فراتر رفته است<ref>زنده‌دل، حسن و دیگران. '''''مجموعه جامع جهانگردی استان یزد'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص25.</ref>. این منطقه به‌واسطه دور بودن از پایتخت‌های مهم و مراکز قدرت اداری و دیوانی، از لشکرکشی‌ها و ویرانی‌ها کمتر آسیب دیده و از این‌رو بافت سنتی آن تا حدی حفظ شده است<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص48.</ref>. دوران طلایی و شکوفایی یزد در زمان [[آل بویه|آل‌بویه]] و [[اتابکان]] بود. در این دوره مسجدها، مدارس، و کتابخانه‌هایی در [[یزد]] احداث شد<ref>زنده‌دل، حسن و دیگران. '''''مجموعه جامع جهانگردی استان یزد'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص27.</ref>.

[[یزد]] مرکز زرتشتیان جهان است. حضور مؤسسات فرهنگی و اجتماعی پیروان این دین در آن کاملا محسوس بوده است و بخش مهمی از هویت این شهر را تشکیل می‌دهد.

کتابخانه مسجد جمعه قدیم با سابقه‌ترین کتابخانه [[یزد]] است که ظاهرآ به سال 512 ق. یعنی در دوره کاکوئیان از دودمان [[آل بویه|آل‌بویه]] ساخته شده است<ref>جعفری، جعفر بن محمد. '''''تاریخ یزد'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1343، ص94، 37.</ref>. بیشترین کتابخانه‌های قدیمی [[یزد]]، وابسته به مدارس دینی است. کتابخانه مدرسه کیاشجاع (520 ق.)، کتابخانه مدرسه فخریه (520 ق.) به‌نام مدرسه فخر جلاد معروف، کتابخانه مدرسه دومنار (523 ق.) مشهور به محسنیه و قادریه، کتابخانه مدرسه وردان‌رود (585 ق.)، کتابخانه مدرسه کیکاوس سام (590 ق.)، کتابخانه مدرسه عطاخان، کتابخانه مدرسه اتابک و کتابخانه مدرسه سرریک که مزار کیا ـ نرسو در آن قرار دارد، جزء نخستین کتابخانه‌های این استان محسوب می‌شوند. در زمان حمله مغول به [[کشور ایران|ایران]] بسیاری از مراکز فرهنگی [[کشور ایران|ایران]] از میان رفت ولی یزد به‌خاطر نرمش [[اتابکان]]، از کشتار و خرابی مغول مصون ماند و در طی سال‌های 712-800 دارالعلم‌های بسیاری در این شهر ساخته شد که سبب شهرت آن به "دارالعلم" شد<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص537-538.</ref>.

این دارالعلم‌ها عبارتند از:کتابخانه مدرسه مظفریه میبد (700ق.) که نزدیک به یک قرن مرکز علما و طلاب بود و مجموعه آن فقط شامل کتاب‌های فقهی می‌شد<ref>'''''راهنمای دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور'''''. تهران: [https://irandoc.ac.ir/taxonomy/term/2241 وزارت فرهنگ و آموزش عالی]، حوزه معاونت دانشجویی، 1375، ج2، ص96.</ref>؛ کتابخانه مدرسه نصرتیه (777 ق.)؛ کتابخانه مدرسه صفوتیه (مدرسه محمودشاه یا محمود شاهیه، 637 ق.)؛ و کتابخانه مدرسه رکنیه (725 ق.). مؤلف تاریخ یزد، این مدرسه را امُّالبقاع مدارس یزد می‌نامد و می‌نویسد که این بنا مرکب از مدرسه، رصد، مسجد، بیت‌الادویه، و کتابخانه‌ای سه هزار جلدی است که وقف طلبه‌ها شده بود. کتابخانه مدرسه حسینیان معروف به حسینیه (726 ق.)؛ کتابخانه مدرسه امیرآخور معروف به مدرسه میرآخوریه (1729 ق.)؛ کتابخانه مدرسه حافظیه اهرستان (712 ق.) که چون آرامگاه حافظ رازی در آنجاست به این نام معروف است؛ کتابخانه مدرسه غیاثیه یزد معروف به چهار منار (740 ق.)؛ کتابخانه مدرسه شمسیه (چهار منار) (727 ق.)؛ کتابخانه مدرسه غیاثیه سرریک (624 ق.)؛ کتابخانه مدرسه عبدالقادریه (636 ق.)؛ کتابخانه مدرسه رشیدیه (خانقاه رشیدیه، 715 ق.)؛ کتابخانه شرف‌الدین علی یزدی، کتابخانه مدرسه کمالیه، (شاه کمال، 720 ق.)؛ در این مدرسه جز کتابخانه، بیت‌الادویه و دارالشفا و گرمابه هم برای طلاب ساخته شده بود؛ کتابخانه مدرسه ضیائیه شهرستان (705 ق.)، همایونفرخ از این کتابخانه با نام کتابخانه مدرسه صفائیه نام می‌برد؛ کتابخانه مدرسه صاعدیه، مشهور به بسحاقیه (در بقعه مریمیه، 762 ق.)؛ کتابخانه مدرسه غیاثیه معروف به گنبد کبیر (781 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خواجه ابوالمعالی (مدرسه بوالمیرسی و بعدها مدرسه طاهری) (787 ق.) همایونفرخ از این کتابخانه با نام کتابخانه مدرسه خواجه حاجی ابوالمعانی یزد یاد می‌کند؛ کتابخانه مدرسه ضیائیه سرپلک (788 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خواجه شهاب‌الدین قاسم طراز (شهابیه، 787 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خانزاده خاتون (مسجد گلدسته، 786 ق.)؛ کتابخانه مدرسه اصیلیه دهوک (787 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خاتونیه (780 ق.)، کتابخانه مدرسه قطبیه سرپلک (دارالصفا قطبیه قاسمیه، 832 ق.)؛ کتابخانه مدرسه باوردیه (842 ق.)، کتابخانه مدرسه یوسف چهره (843 ق.) از جمله کتابخانه‌های این دوره محسوب می‌شوند<ref>مزینانی، علی. '''''کتابخانه و کتابداری'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص154-155.</ref><ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص538-546.</ref>.

در دوره [[صفویان|صفوی]] [[کشور ایران|ایران]] به آرامش رسید و توجه به ساخت مدارس و کتابخانه‌ها دوباره فزونی یافت.

کتابخانه شاه نعمت‌الله باقی، کتابخانه رستم مجوسی، و کتابخانه بقعه زاویه سردوراه از جمله کتابخانه‌های معروف در این دوره‌اند. در دوران [[افشاریه|افشار]] و [[زندیه]] فعالیت‌های فرهنگی و ادبی متوقف شد و کتابخانه‌های مهمی به‌وجود نیامد. کتابخانه مدرسه شاهزاده متعلق به مدرسه اشرفیه (1240 ق.) و کتابخانه سیدکاظم یزدی از جمله کتابخانه‌های معروف دوران [[قاجاریه]] محسوب می‌شوند<ref>همایونفرخ، رکن‌الدین. '''''کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران'''''. ج 2: تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر]، اداره‌کل نگارش، 1347، ج2، ص182.</ref><ref>مزینانی، علی. '''''کتابخانه و کتابداری'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص548-550.</ref>.

=== کتابخانه‌های عمومی ===
از آنجا که درگذشته کتابخانه‌های مساجد نقش کتابخانه‌های عمومی را برعهده داشتند و همگان می‌توانستند از آن استفاده کنند، کتابخانه وزیری مسجد جامع را می‌توان نخستین کتابخانه عمومی یزد به‌شمار آورد. کتابخانه وزیری مسجد جامع بزرگ‌ترین کتابخانه عمومی یزد محسوب می‌شود که در 1334 تأسیس شده است<ref>کریمان سردشتی، نادر. '''''تاریخ کتابخانه‌های مساجد ایران'''''. تهران: [https://ical.ir/ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی]، 1378، ص160.</ref> (نک: [[کتابخانه وزیری یزد|کتابخانه وزیری]]).

کتابخانه عمومی سریزدی در اواخر قرن دوازدهم هجری بنا شد. این کتابخانه با 440 مترمربع مساحت در سه طبقه بازسازی شد و بیش از 20000 جلد کتاب چاپی و 3000 مجلد کتاب خطی نفیس دارد.

کتابخانه باغ معین در اواخر دوره [[قاجاریه]] بنیان نهاده شده گرچه کتابخانه خصوصی معین بود، ولی از آنجا که مراجعان کتابخانه زیاد بودند، جزء کتابخانه‌های عمومی محسوب می‌شد. اما پس از مرگ بنیان‌گذار آن از بین رفت. کتابخانه عمومی شرف‌الدین علی (1327) دومین کتابخانه عمومی بزرگ استان محسوب می‌شود. تعداد کتاب‌های آن به 31000 جلد می‌رسد<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص560، 562-565.</ref>. کتابخانه‌های عمومی استان [[یزد]] وابسته به [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد] در 1370، 16 واحد بوده‌اند. مجموعه آنها بر روی هم 122254 جلد بوده است.

کتابخانه عمومی آهن‌شهر (1362)، کتابخانه عمومی ابرکوه (1350)، کتابخانه عمومی اردکان (1356)، کتابخانه عمومی بافق (1353)، کتابخانه عمومی بهاباد (1366)، کتابخانه عمومی تفت (1347)، کتابخانه عمومی خضرآباد (ندوش، 1367)، کتابخانه عمومی زارچ (1356)، کتابخانه عمومی مهریز (1345)، کتابخانه عمومی میبد (1354)، کتابخانه عمومی نیر (1362)، کتابخانه عمومی هرات (1354)، و کتابخانه‌های عمومی رسالت شهید (1359)، کتابخانه شرف‌الدین علی یزدی (1327)، کتابخانه عمومی یزد غدیر (1367)، فرخی یزدی (1347) از آن جمله هستند<ref>شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، ص1019، 1052.</ref>.

طبق آمار سال 1377 تعداد کتابخانه‌های عمومی استان [[یزد]] 42 واحد و تعداد کتاب‌ها 377671 جلد بوده است<ref>گزارش فرهنگی کشور 1377. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1379، ص37، 42.</ref>؛ و در سال 1382 تعداد کتابخانه‌های عمومی این استان به 63 باب با موجودی 673814جلد افزایش یافته است<ref>زنده‌دل، حسن و دیگران. '''''مجموعه جامع جهانگردی استان یزد'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1377.</ref>.

نخستین کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در 1353 در [[یزد]] تأسیس شد. در 1377 تعداد کتاب‌های موجود در کتابخانه‌های [https://yazd.kpf.ir/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان یزد] 79742 جلد بوده است<ref>گزارش فرهنگی کشور 1377. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1379، ص51.</ref>. در 1382 تعداد کتابخانه‌های [https://yazd.kpf.ir/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان] در این استان 14 واحد، بوده است.

تعداد کتابخانه‌های کانون‌های فرهنگی مساجد در 1377، 65 واحد و تعداد کتاب‌های موجود 132300جلد است<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص43.</ref>. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانه‌های مساجد یزد 88 باب و موجودی آنها 147000 جلد کتاب است<ref name=":0">[https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به [https://www.nlai.ir/ سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]. '''''نامه اداری'''''. مورخ 13 شهریور 1384.</ref>.

از دیگر کتابخانه‌های خاص استان [[یزد]] می‌توان به کتابخانه‌های زرتشتیان اشاره کرد. که از آن جمله می‌توان کتابخانه زرتشتیان مریم‌آباد (1354)، کتابخانه تالار رستم نرسی‌آباد (1350)، کتابخانه ناهید خرمشاه (1359)، کتابخانه اَهنود قاسم‌آباد (1351)، کتابخانه دبستان هرمز یاران (1259) و کتابخانه درب مهر کوچه مهر (1357) را نام برد. تمامی این کتابخانه‌ها زیرپوشش انجمن زرتشتیان قرار دارند<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص571-591.</ref>.

=== کتابخانه‌های آموزشگاهی ===
ایجاد مدارس سبک جدید در [[یزد]] از اوایل قرن چهاردهم آغاز شد که مدرسه مشیریه (1325 ق. و به روایتی 1318 ق.) و مدرسه نصرتیه (1327 ق.) از آن جمله است<ref>قاسمی پویا، اقبال. '''''مدارس جدید در دوره قاجاریه'''''. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص407.</ref><ref>افشار، ایرج. '''''یادگارهای یزد'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی ایران]، 1348، ج2، ص907.</ref>. کتابخانه دبستان هرمز یاران (1259) از جمله کتابخانه‌های مدارس زرتشتی در این استان است<ref>مسرت، حسین. '''''یزد، یادگار تاریخ'''''. تهران: انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد، 1376، ص591.</ref>. تعداد کتابخانه‌های مدارس دولتی استان [[یزد]] در سال 1382، 912 باب و مجموعه آنها شامل 1439136 جلد کتاب است<ref name=":0" />.

=== کتابخانه‌های تخصصی ===
از جمله کتابخانه‌های تخصصی استان [[یزد]] می‌توان به کتابخانه سازمان صداوسیمای استان [[یزد]] اشاره کرد. در 1377 مجموعه آن 4300 جلد کتاب داشت<ref>گزارش فرهنگی کشور 1377. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1379، ص43.</ref>. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانه‌های تخصصی این استان 4 واحد با موجودی 33118 جلد کتاب است<ref name=":0" />.

=== کتابخانه‌های دانشگاهی ===
نخستین کتابخانه دانشگاهی به معنای جدید کتابخانه دانشگاه تربیت‌معلم (1355) است. این کتابخانه در 1368، 14330 جلد کتاب داشته است<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص55-56.</ref>. کتابخانه دانشگاه یزد در 1366 تأسیس شد. موجودی آن در 1375، در حدود 91000 جلد کتاب بود که از این تعداد 54000 جلد به [[فارسی]] و 37000 جلد به لاتین است<ref>'''''راهنمای دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور'''''. تهران: [https://irandoc.ac.ir/taxonomy/term/2241 وزارت فرهنگ و آموزش عالی]، حوزه معاونت دانشجویی، 1375، ج2، ص401.</ref>. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانه‌های دانشگاهی این استان 17 باب و کل موجودی آنها 240489 جلد کتاب است<ref name=":0" />.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[کتابخانه های آذربایجان شرقی]]
* [[کتابخانه های آذربایجان غربی]]
* [[کتابخانه های ارامنه ایران]]
* [[کتابخانه های استان اردبیل]]
* [[کتابخانه های ایلام]]
* [[کتابخانه های بوشهر]]
* [[کتابخانه های تهران]]
* [[کتابخانه های خراسان]]
* [[کتابخانه های خوزستان]]
* [[کتابخانه های زنجان]]
* [[کتابخانه های سمنان]]
* [[کتابخانه های سیستان و بلوچستان]]
* [[کتابخانه های فارس]]
* [[کتابخانه های قزوین]]
* [[کتابخانه های قم]]
* [[کتابخانه های کردستان]]
* [[کتابخانه های کرمان]]
* [[کتابخانه های کرمانشاه]]
* [[کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد|کتابخانه های کُهگيلويه و بويراحمد]]
* [[کتابخانه های لرستان]]
* [[کتابخانه های مازندران]]
* [[کتابخانه های هرمزگان]]
* [[کتابخانه های همدان]]
* [[کتابخانه های گیلان]]
* [[کتابخانه های استان گلستان]]
* [[کتابخانه های اصفهان]]
* [[کتابخانه وزیری یزد|کتابخانه وزیری]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
یزد، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران].

== نویسنده مقاله ==
افسانه تیموری‌خانی
[[رده:ارتباطات]]