کتابخانه های یزد
استان یزد در مرکز ایران قرار دارد و از شمال و غرب به استان اصفهان، از شمال شرقی به استان خراسان، از جنوب غربی به استان فارس، و از جنوب شرقی به استان کرمان محدود میشود. مساحت آن حدود 735592 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 940802 نفر است[۱][۲]. استان یزد دارای 9 شهرستان، 19 شهر، 17 بخش، و 43 دهستان است. مرکز آن شهر یزد است و شهرستانهای دیگر آن عبارتند از: ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، مهریز، و میبد[۳].
تاریخچه
واژه یزد با ایزد و یزدان همریشه است و معنی آن پاک و مقدس، در خور تحسین، و آفریننده خوبیهاست[۴]. این شهر به اسامی "دارالعباده" یا "کثه" مشهور بوده است[۵][۶]. تاریخ سکونت انسان در این خطه، از هزاره سوم پیش از میلاد فراتر رفته است[۷]. این منطقه بهواسطه دور بودن از پایتختهای مهم و مراکز قدرت اداری و دیوانی، از لشکرکشیها و ویرانیها کمتر آسیب دیده و از اینرو بافت سنتی آن تا حدی حفظ شده است[۸]. دوران طلایی و شکوفایی یزد در زمان آلبویه و اتابکان بود. در این دوره مسجدها، مدارس، و کتابخانههایی در یزد احداث شد[۹].
یزد مرکز زرتشتیان جهان است. حضور مؤسسات فرهنگی و اجتماعی پیروان این دین در آن کاملا محسوس بوده است و بخش مهمی از هویت این شهر را تشکیل میدهد.
کتابخانه مسجد جمعه قدیم با سابقهترین کتابخانه یزد است که ظاهرآ به سال 512 ق. یعنی در دوره کاکوئیان از دودمان آلبویه ساخته شده است[۱۰]. بیشترین کتابخانههای قدیمی یزد، وابسته به مدارس دینی است. کتابخانه مدرسه کیاشجاع (520 ق.)، کتابخانه مدرسه فخریه (520 ق.) بهنام مدرسه فخر جلاد معروف، کتابخانه مدرسه دومنار (523 ق.) مشهور به محسنیه و قادریه، کتابخانه مدرسه وردانرود (585 ق.)، کتابخانه مدرسه کیکاوس سام (590 ق.)، کتابخانه مدرسه عطاخان، کتابخانه مدرسه اتابک و کتابخانه مدرسه سرریک که مزار کیا ـ نرسو در آن قرار دارد، جزء نخستین کتابخانههای این استان محسوب میشوند. در زمان حمله مغول به ایران بسیاری از مراکز فرهنگی ایران از میان رفت ولی یزد بهخاطر نرمش اتابکان، از کشتار و خرابی مغول مصون ماند و در طی سالهای 712-800 دارالعلمهای بسیاری در این شهر ساخته شد که سبب شهرت آن به "دارالعلم" شد[۱۱].
این دارالعلمها عبارتند از:کتابخانه مدرسه مظفریه میبد (700ق.) که نزدیک به یک قرن مرکز علما و طلاب بود و مجموعه آن فقط شامل کتابهای فقهی میشد[۱۲]؛ کتابخانه مدرسه نصرتیه (777 ق.)؛ کتابخانه مدرسه صفوتیه (مدرسه محمودشاه یا محمود شاهیه، 637 ق.)؛ و کتابخانه مدرسه رکنیه (725 ق.). مؤلف تاریخ یزد، این مدرسه را امُّالبقاع مدارس یزد مینامد و مینویسد که این بنا مرکب از مدرسه، رصد، مسجد، بیتالادویه، و کتابخانهای سه هزار جلدی است که وقف طلبهها شده بود. کتابخانه مدرسه حسینیان معروف به حسینیه (726 ق.)؛ کتابخانه مدرسه امیرآخور معروف به مدرسه میرآخوریه (1729 ق.)؛ کتابخانه مدرسه حافظیه اهرستان (712 ق.) که چون آرامگاه حافظ رازی در آنجاست به این نام معروف است؛ کتابخانه مدرسه غیاثیه یزد معروف به چهار منار (740 ق.)؛ کتابخانه مدرسه شمسیه (چهار منار) (727 ق.)؛ کتابخانه مدرسه غیاثیه سرریک (624 ق.)؛ کتابخانه مدرسه عبدالقادریه (636 ق.)؛ کتابخانه مدرسه رشیدیه (خانقاه رشیدیه، 715 ق.)؛ کتابخانه شرفالدین علی یزدی، کتابخانه مدرسه کمالیه، (شاه کمال، 720 ق.)؛ در این مدرسه جز کتابخانه، بیتالادویه و دارالشفا و گرمابه هم برای طلاب ساخته شده بود؛ کتابخانه مدرسه ضیائیه شهرستان (705 ق.)، همایونفرخ از این کتابخانه با نام کتابخانه مدرسه صفائیه نام میبرد؛ کتابخانه مدرسه صاعدیه، مشهور به بسحاقیه (در بقعه مریمیه، 762 ق.)؛ کتابخانه مدرسه غیاثیه معروف به گنبد کبیر (781 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خواجه ابوالمعالی (مدرسه بوالمیرسی و بعدها مدرسه طاهری) (787 ق.) همایونفرخ از این کتابخانه با نام کتابخانه مدرسه خواجه حاجی ابوالمعانی یزد یاد میکند؛ کتابخانه مدرسه ضیائیه سرپلک (788 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خواجه شهابالدین قاسم طراز (شهابیه، 787 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خانزاده خاتون (مسجد گلدسته، 786 ق.)؛ کتابخانه مدرسه اصیلیه دهوک (787 ق.)؛ کتابخانه مدرسه خاتونیه (780 ق.)، کتابخانه مدرسه قطبیه سرپلک (دارالصفا قطبیه قاسمیه، 832 ق.)؛ کتابخانه مدرسه باوردیه (842 ق.)، کتابخانه مدرسه یوسف چهره (843 ق.) از جمله کتابخانههای این دوره محسوب میشوند[۱۳][۱۴].
در دوره صفوی ایران به آرامش رسید و توجه به ساخت مدارس و کتابخانهها دوباره فزونی یافت.
کتابخانه شاه نعمتالله باقی، کتابخانه رستم مجوسی، و کتابخانه بقعه زاویه سردوراه از جمله کتابخانههای معروف در این دورهاند. در دوران افشار و زندیه فعالیتهای فرهنگی و ادبی متوقف شد و کتابخانههای مهمی بهوجود نیامد. کتابخانه مدرسه شاهزاده متعلق به مدرسه اشرفیه (1240 ق.) و کتابخانه سیدکاظم یزدی از جمله کتابخانههای معروف دوران قاجاریه محسوب میشوند[۱۵][۱۶].
کتابخانههای عمومی
از آنجا که درگذشته کتابخانههای مساجد نقش کتابخانههای عمومی را برعهده داشتند و همگان میتوانستند از آن استفاده کنند، کتابخانه وزیری مسجد جامع را میتوان نخستین کتابخانه عمومی یزد بهشمار آورد. کتابخانه وزیری مسجد جامع بزرگترین کتابخانه عمومی یزد محسوب میشود که در 1334 تأسیس شده است[۱۷] (نک: کتابخانه وزیری).
کتابخانه عمومی سریزدی در اواخر قرن دوازدهم هجری بنا شد. این کتابخانه با 440 مترمربع مساحت در سه طبقه بازسازی شد و بیش از 20000 جلد کتاب چاپی و 3000 مجلد کتاب خطی نفیس دارد.
کتابخانه باغ معین در اواخر دوره قاجاریه بنیان نهاده شده گرچه کتابخانه خصوصی معین بود، ولی از آنجا که مراجعان کتابخانه زیاد بودند، جزء کتابخانههای عمومی محسوب میشد. اما پس از مرگ بنیانگذار آن از بین رفت. کتابخانه عمومی شرفالدین علی (1327) دومین کتابخانه عمومی بزرگ استان محسوب میشود. تعداد کتابهای آن به 31000 جلد میرسد[۱۸]. کتابخانههای عمومی استان یزد وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد در 1370، 16 واحد بودهاند. مجموعه آنها بر روی هم 122254 جلد بوده است.
کتابخانه عمومی آهنشهر (1362)، کتابخانه عمومی ابرکوه (1350)، کتابخانه عمومی اردکان (1356)، کتابخانه عمومی بافق (1353)، کتابخانه عمومی بهاباد (1366)، کتابخانه عمومی تفت (1347)، کتابخانه عمومی خضرآباد (ندوش، 1367)، کتابخانه عمومی زارچ (1356)، کتابخانه عمومی مهریز (1345)، کتابخانه عمومی میبد (1354)، کتابخانه عمومی نیر (1362)، کتابخانه عمومی هرات (1354)، و کتابخانههای عمومی رسالت شهید (1359)، کتابخانه شرفالدین علی یزدی (1327)، کتابخانه عمومی یزد غدیر (1367)، فرخی یزدی (1347) از آن جمله هستند[۱۹].
طبق آمار سال 1377 تعداد کتابخانههای عمومی استان یزد 42 واحد و تعداد کتابها 377671 جلد بوده است[۲۰]؛ و در سال 1382 تعداد کتابخانههای عمومی این استان به 63 باب با موجودی 673814جلد افزایش یافته است[۲۱].
نخستین کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در 1353 در یزد تأسیس شد. در 1377 تعداد کتابهای موجود در کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان یزد 79742 جلد بوده است[۲۲]. در 1382 تعداد کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در این استان 14 واحد، بوده است.
تعداد کتابخانههای کانونهای فرهنگی مساجد در 1377، 65 واحد و تعداد کتابهای موجود 132300جلد است[۲۳]. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای مساجد یزد 88 باب و موجودی آنها 147000 جلد کتاب است[۲۴].
از دیگر کتابخانههای خاص استان یزد میتوان به کتابخانههای زرتشتیان اشاره کرد. که از آن جمله میتوان کتابخانه زرتشتیان مریمآباد (1354)، کتابخانه تالار رستم نرسیآباد (1350)، کتابخانه ناهید خرمشاه (1359)، کتابخانه اَهنود قاسمآباد (1351)، کتابخانه دبستان هرمز یاران (1259) و کتابخانه درب مهر کوچه مهر (1357) را نام برد. تمامی این کتابخانهها زیرپوشش انجمن زرتشتیان قرار دارند[۲۵].
کتابخانههای آموزشگاهی
ایجاد مدارس سبک جدید در یزد از اوایل قرن چهاردهم آغاز شد که مدرسه مشیریه (1325 ق. و به روایتی 1318 ق.) و مدرسه نصرتیه (1327 ق.) از آن جمله است[۲۶][۲۷]. کتابخانه دبستان هرمز یاران (1259) از جمله کتابخانههای مدارس زرتشتی در این استان است[۲۸]. تعداد کتابخانههای مدارس دولتی استان یزد در سال 1382، 912 باب و مجموعه آنها شامل 1439136 جلد کتاب است[۲۴].
کتابخانههای تخصصی
از جمله کتابخانههای تخصصی استان یزد میتوان به کتابخانه سازمان صداوسیمای استان یزد اشاره کرد. در 1377 مجموعه آن 4300 جلد کتاب داشت[۲۹]. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای تخصصی این استان 4 واحد با موجودی 33118 جلد کتاب است[۲۴].
کتابخانههای دانشگاهی
نخستین کتابخانه دانشگاهی به معنای جدید کتابخانه دانشگاه تربیتمعلم (1355) است. این کتابخانه در 1368، 14330 جلد کتاب داشته است[۳۰]. کتابخانه دانشگاه یزد در 1366 تأسیس شد. موجودی آن در 1375، در حدود 91000 جلد کتاب بود که از این تعداد 54000 جلد به فارسی و 37000 جلد به لاتین است[۳۱]. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای دانشگاهی این استان 17 باب و کل موجودی آنها 240489 جلد کتاب است[۲۴].
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های کُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
- کتابخانه های اصفهان
- کتابخانه وزیری
مآخذ
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران: استان یزد. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص12.
- ↑ سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. "پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران". به نقل از :http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.[11Apr. 2005]؛.
- ↑ سالنامه آماری کشور 1379. تهران: مرکز آمار ایران، 1380، ص7، 15.
- ↑ دهخدا، علیاکبر. لغتنامه. ج 15، ذیل "یزد".
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص47.
- ↑ زندهدل، حسن و دیگران. مجموعه جامع جهانگردی استان یزد. تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص107.
- ↑ زندهدل، حسن و دیگران. مجموعه جامع جهانگردی استان یزد. تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص25.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص48.
- ↑ زندهدل، حسن و دیگران. مجموعه جامع جهانگردی استان یزد. تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص27.
- ↑ جعفری، جعفر بن محمد. تاریخ یزد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1343، ص94، 37.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص537-538.
- ↑ راهنمای دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، حوزه معاونت دانشجویی، 1375، ج2، ص96.
- ↑ مزینانی، علی. کتابخانه و کتابداری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1379، ص154-155.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص538-546.
- ↑ همایونفرخ، رکنالدین. کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج 2: تاریخچه کتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهکل نگارش، 1347، ج2، ص182.
- ↑ مزینانی، علی. کتابخانه و کتابداری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1379، ص548-550.
- ↑ کریمان سردشتی، نادر. تاریخ کتابخانههای مساجد ایران. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1378، ص160.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص560، 562-565.
- ↑ شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1370، ص1019، 1052.
- ↑ گزارش فرهنگی کشور 1377. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1379، ص37، 42.
- ↑ زندهدل، حسن و دیگران. مجموعه جامع جهانگردی استان یزد. تهران: نشر ایرانگردان، 1377.
- ↑ گزارش فرهنگی کشور 1377. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1379، ص51.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص43.
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ ۲۴٫۳ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص571-591.
- ↑ قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص407.
- ↑ افشار، ایرج. یادگارهای یزد. تهران: انجمن آثار ملی ایران، 1348، ج2، ص907.
- ↑ مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن کتابخانههای عمومی استان یزد، 1376، ص591.
- ↑ گزارش فرهنگی کشور 1377. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1379، ص43.
- ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص55-56.
- ↑ راهنمای دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، حوزه معاونت دانشجویی، 1375، ج2، ص401.
منبع اصلی
یزد، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
افسانه تیموریخانی