کتابخانه های سیستان و بلوچستان
استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی ایران قرار دارد و از شمال به استان خراسان و کشور افغانستان، از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان، از جنوب به دریای عمان، و از غرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود میشود[۱]. این استان با مساحت 187502 کیلومتر مربع، از نظر وسعت سومین استان کشور محسوب میشود و دارای 8 شهر، 17 شهرستان، 30 بخش و دهستان است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 2219393 نفر است[۲].
همه ساکنان این استان مسلمان هستند و میتوانند به زبان فارسی تکلم کنند. گویش بلوچی در بلوچستان متداول است. اکثر ساکنان استان از طریق کشاورزی و دامداری و ماهیگیری امرار معاش میکنند. وضعیت اقتصادی و معیشتی اکثر مردم در مقایسه با سایر استانهای کشور مناسب نیست[۳].
نخستین کتابخانه در 1343 توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در شهر زاهدان تأسیس شد. به گفته یکی از مقامهای محلی اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، در حال حاضر 30 نشریه در سیستان و بلوچستان مجوز انتشار گرفتهاند، اما از این میان تنها 20 نشریه فعال هستند. ده بنگاه انتشاراتی پروانه فعالیت دریافت کردهاند، ولی از این میان فقط سه بنگاه انتشاراتی فعال هستند. بهطور متوسط روزانه تعداد 24500 نسخه نشریه کشوری در استان توزیع میگردد. قدیمیترین نشریه استان، هفتهنامه ندای زاهدان، بعد از انقلاب اسلامی متوقف شد. بعد از انقلاب نخستین نشریهای که فعال شد کودک مسلمان بلوچ متعلق به سپاه پاسداران است[۴].
کتابخانههای شخصی
نام بزرگان، فقها، و دانشمندان بسیاری در تاریخ این منطقه ثبت و ضبط شده است که احتمالا بهسبب آثار قلمی فراوان دارای کتابخانه بودهاند، اما متأسفانه اطلاعی درباره آنها در دست نیست. کتابخانه امیر توکل کامبوزیا تنها کتابخانه شخصی استان است. این کتابخانه در 1365 به یک کتابخانه عمومی تبدیل شد و مجموعه 14250 جلدی آن، که در این زمان بزرگترین مجموعه کتابخانه استان است، در دسترس مردم قرار دارد[۴].
کتابخانههای عمومی
سیستان و بلوچستان در حال حاضر 39 کتابخانه عمومی دارد. قدیمیترین آنها کتابخانه عمومی شماره یک زاهدان است که تأسیس آن به 1337 میرسد. تعداد کل مجموعه کتابخانههای استان 247500 جلد کتاب و 10850 نشریه است. کتابخانههای عمومی استان به شکل بسته اداره میشوند و نوع ردهبندی آنها دیویی است. در کل کتابخانههای عمومی استان 80 نفر بهعنوان کتابدار مشغول بهکار هستند که از این تعداد 15 نفر متخصص کتابداری هستند. بر اساس گفته کارشناس امور کتابخانههای استان بهطور متوسط حدود 15 هزار نفر در ماه به این کتابخانهها مراجعه میکنند. اکثر این کتابخانهها در حال رایانهای شدن هستند. فعالیتهای جنبی این کتابخانهها برپایی نمایشگاههای کتاب، نمایش تازههای کتاب، و اجرای مسابقات کتابخوانی است[۴].
علاوه بر این، تعدادی کتابخانه عمومی وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، در استان فعالیت دارند که دارای 5459 جلد کتاب با 1299 نفر عضو هستند[۵]. همچنین کتابخانه عمومی مسجد جامع زاهدان به همت آیتالله محمد کفعمی (1289-1362) و کتابخانه حضرت صاحبالزمان به کوشش سید محمد تقی حسینی از کتابخانههای قدیمی مساجد استان در عصر حاضر هستند[۶]. بر اساس آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای مساجد 26 واحد با مجموع 35000 جلد کتاب، 450 عضو، و 20 نفر کارمند است[۷].
کتابخانههای کودکان و نوجوانان
نخستین کتابخانه کانون پرورش فکری در 1343 در شهر زاهدان تأسیس شد. در حال حاضر (1382) تعداد 19 کتابخانه در استان فعال بوده و موجودی آنها روی هم رفته 187850 جلد است. بر اساس اعلام سازمان برنامه و بودجه استان، کتابخانههای کانون در مجموع 14700 نفر عضو دارند و بیشترین فعالیت آنها در فصل تابستان است. از خدمات عمده این مراکز میتوان قصهگویی (2860 اجرا، 37926 نفر شرکتکننده)؛ روخوانی و معرفی کتاب (3354 اجرا، 36140 نفر شرکتکننده)؛ شعرخوانی (1998 اجرا، 34427 نفر شرکتکننده)؛ نشریه دیواری و مسابقات کتبی و حضوری (1225 اجرا، 19100 نفر شرکتکننده)؛ هنرهای دستی (3801 اجرا، 36547 نفر شرکتکننده)؛ و معرفی شخصیتها، سرزمینها، و آموزش احکام (1220 اجرا، 16140 نفر شرکتکننده) را از ابتدای تأسیس تا به حال نام برد[۸].
کتابخانههای آموزشگاهی
در این استان از کل 2796 مدرسه ابتدایی و 955 مدرسه راهنمایی و متوسطه بهترتیب 84 درصد و 59 درصد فاقد کتابخانه هستند. امکانات و فضای کتابخانههای مدارس بسیار نامناسب است و فقط 2 درصد مدارس دارای اتاق مناسب و تالار مطالعه هستند. به ازای هر دانشآموز در مقاطع راهنمایی و متوسطه 3 جلد، و در ابتدایی 5/0 جلد کتاب موجود است. ادارهکنندگان این کتابخانهها اکثرآ مربیان پرورشی آموزشگاهها هستند و بهندرت کتابدار متخصص دارند[۹]. طبق آمار سال 1382 در این استان تعداد 892 باب کتابخانه آموزشگاهی با 569431 جلد کتاب در مدارس دولتی فعالیت میکنند[۱۰].
کتابخانههای تخصصی
از کتابخانههای تخصصی مهم استان، کتابخانه شعبه سازمان برنامه و بودجه است که در 1363 تأسیس شد و دارای 9000 جلد کتاب است. طبقهبندی آن ال.سی. است و با نظام قفسه باز اداره میشود و دو کارمند غیرمتخصص دارد[۱۱].
کتابخانه تخصصی دیگر، کتابخانه صدا و سیماست که در 1350 تأسیس شده است. طبقهبندی آن ال.سی. است و 14000 جلد کتاب و 3 کتابدار غیرمتخصص دارد[۱۲].
کتابخانه بیمارستان تأمین اجتماعی نیز که در 1379 تأسیس شد، از جمله کتابخانههای تخصصی دیگر است که طبقهبندی آن ال.سی. است و دارای یک نفر کتابدار متخصص است[۱۳]. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای تخصصی این استان 12باب و موجودی آنها 898,64جلد کتاب است[۱۰].
کتابخانههای دانشگاهی
سابقه کتابخانههای دانشگاهی در این استان به زمان تأسیس نخستین مرکز آموزش عالی در زاهدان (دانشسرای عالی زاهدان) یعنی سال 1345 میرسد. هماکنون دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه آزاد، دانشگاه زابل، دانشگاه ایرانشهر، و دانشکده دریانوردی چابهار دارای کتابخانه هستند.
کتابخانه مرکزی دانشگاه سیستان و بلوچستان و کتابخانههای دانشکدهای وابسته به آن با مجموعه 152252 جلد کتاب و 35 نفر نیروی متخصص و غیرمتخصص، کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی با مجموعه 83508 جلد و 35 نفر نیروی انسانی متخصص و غیرمتخصص، و کتابخانه دانشگاه آزاد با مجموعه 63200 جلد و 8 نفر نیروی غیرمتخصص از کتابخانههای دانشگاهی مهم هستند که با استانداردهای داخلی دانشگاهی فاصله زیادی دارند. این کتابخانهها با نظام ال.سی. سازماندهی شدهاند، اغلب آنها رایانهای و یا در حال رایانهای شدن هستند[۱۴]. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای دانشگاهی این استان 11 باب و موجودی آن 133311 جلد کتاب است[۱۰].
نگاه کلی
بهطور کلی وضعیت کتابخانههای استان ــ صرفنظر از نوع آن ــ علیرغم رشد کمّی و کیفی در سالهای اخیر، مانند سایر کتابخانهها در استانهای توسعه نیافته کشور است. اما با ایجاد رشته کتابداری در مقطع کارشناسی در دانشگاه علوم پزشکی زاهدان (1379) و تربیت کتابدار متخصص، امید میرود با جذب فارغالتحصیلان این رشته و بهکارگیری آنها در کتابخانههای مختلف استان، شاهد دگرگونیها و تحولات قابل ملاحظهای باشیم[۱۵].
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های اصفهان
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های کُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
مآخذ
- ↑ استانداری سیستان و بلوچستان. از عمان تا هامون. تهران: کیانقش، 1380، ص12-13.
- ↑ سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران. به نقل از: http ://www.sci.org.ir/persia/index.htm.[11Apr.2005]؛.
- ↑ استانداری سیستان و بلوچستان. از عمان تا هامون. تهران: کیانقش، 1380، ص16.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ جعفری، شهربانو. ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان سیستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 12 اردیبهشت 1382.
- ↑ گزارش فرهنگی کشور :1376 مجموعه آماری فعالیتهای فرهنگی وزارتخانهها، سازمانها و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص34.
- ↑ شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. قم: چاپخانه پیروز، 1353، ص218-222.
- ↑ لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانه، 1378 (پلیکپی)، ص1،13.
- ↑ خواجهمحمودی، محمود. کانوش پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان سیستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 14 اردیبهشت، ص13.
- ↑ نیکپناه، منصور؛ حکیمی، رضا. بررسی وضعیت کتابخانههای آموزشگاهی استان. زاهدان: پژوهشکده تعلیم و تربیت استان سیستان و بلوچستان، 1379، [طرح تحقیقاتی]، ص74-75.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384.
- ↑ حمیدی، شعله. سازمان برنامه و بودجه استان سیستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 13 اردیبهشت 1381.
- ↑ گلشنی، مهدی. سازمان صداوسیما مرکز زاهدان، زاهدان. مصاحبه. 13 اردیبهشت 1382.
- ↑ صفرزایی، حمید. سازمان تأمین اجتماعی استان سیستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 12 اردیبهشت 1382.
- ↑ حکیمی، رضا؛ طبسی، علی. مقایسه وضعیت موجود کتابخانههای دانشگاهی زاهدان با استاندارد کتابخانههای دانشگاهی ایران. فصلنامه کتاب. دوره چهاردهم، 2 (تابستان 1382)، ص52،56،57.
- ↑ گزارش فرهنگی كشور :1376 مجموعه آماری فعالیتهای فرهنگی وزارتخانهها، سازمانها و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص34.
منبع اصلی
سیستان و بلوچستان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسندگان مقاله
رضا حکیمی و محمدعلی طبسی