کتابخانه های قزوین

استان قزوین در مركز ایران قرار دارد. از شمال و شمال شرق به استان‌های گیلان و مازندران، از شرق به استان تهران، از جنوب به استان‌های مركزی و همدان، و از غرب به استان زنجان محدود است. مساحت این استان بالغ بر 15000 كیلومتر مربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) در حدود 1133547 نفر است. استان قزوین دارای 3 شهرستان (قزوین، تاكستان، و بویین زهرا)، 13 بخش، 37 دهستان، 12 شهر، و 813 آبادی است (6: 22ـ25؛ 10).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های مدارس دینی
• ۳كتابخانه‌های شخصی و خاندانی
• ۴كتابخانه‌های عمومی
• ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
• ۶كتابخانه‌های تخصصی
• ۷كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۸مآخذ

تاریخچه

استان قزوین از مناطق تاریخی سرزمین ایران است و سابقه تمدن آن به هزاره‌های پیش از میلاد باز می‌گردد. به نوشته حمدالله مستوفی (قرن 8 ق.) شاپور اول، دومین پادشاه ساسانی (242-271م.)، آن را با نام "كشوین" بنا نهاد. در بسیاری از نوشته‌های قدیم یونانی قزوین را با نام شهر باستانی "راژیا" خوانده‌اند.

كتیبه‌های كشف شده در مناطق خوروین و اسماعیل آباد قزوین كه به‌عنوان مهم‌ترین آثار تاریخی پیش از اسلام در این منطقه شناخته شده‌اند، تمدن این حوزه را تا 9000 سال پیش از میلاد به عقب می‌برد (6: 9، 14؛ 17: ج 1، ص 33؛ 9: 23). قزوین در سال 24 قمری به‌دست "براء بن عازب" فتح شد و نخستین مسجد جامع آن به همت حجاج بن یوسف ثقفی (45ـ95 ق.) با عنوان مسجد "ثور" ساخته شد و تا زمان ورود هارون الرشید به قزوین (193ق.) استوار بود (23: ج 4، ص 343). سپس مساجد متعدد دیگری بنا شد كه مسجد منسوب به طاق هارونی از مهم‌ترین آنهاست. به نوشته حمدالله مستوفی، صاحب بن عبّاد، وزیر مشهور فخرالدوله دیلمی، در 373 ق. كتابخانه و مدرسه‌ای بزرگ در نزدیكی آن مسجد ساخت كه مركز فرهنگی آن روزگار شد (6: 17، 39-40؛ 12: ج 2، ص 2048-2049).

منطقه قزوین در سرتاسر دوران اسلامی، به‌ویژه از قرن سوم تا هفتم (دوران حكومت آل بویه، سلجوقیان، و اسماعیلیه)، از كانون‌های علمی و فرهنگی بود. بزرگ‌ترین و غنی‌ترین كتابخانه موجود در این دوره، كتابخانه "سیّدنا" در الموت بود كه به همت حسن صباح (؟-518 ق.)، رهبر فرقه اسماعیلیه، بنا شد و تا زمان هولاكوخان مغول (614-663ق.) استوار بود (22: ج 2، ص 16-17). در عظمت این كتابخانه آورده‌اند كه پیروان حسن صباح در اقصی نقاط ایران و طی دو قرن هر جا كتاب نفیسی می‌یافتند، آن را به‌عنوان ارمغان به كتابخانه الموت می‌فرستادند و دانشمندان اسماعیلی و باطنی، نیز از آنچه می‌نوشتند نسخه‌ای به این كتابخانه اهدا می‌كردند. خواجه نصیرالدین طوسی (597-671 ق.) مدت‌ها كتابداری این كتابخانه را بر عهده داشت و اسماعیلیان نیز در تهیه مجموعه رسائل اخوان‌الصفا كه به اعتباری آن را نخستین دایره‌المعارف جهان دانسته‌اند، از مجموعه این كتابخانه بهره برده‌اند (13: 787-788؛ 9: ج 2، ص 1196). پس از فتح الموت (654ق.) هولاكو دستور داد كتابخانه را آتش بزنند. آورده‌اند عطاملك جوینی (623- 681ق.)، وزیر خردمند او، از این كه مبادا كتابخانه الموت عرصه غارت و ویرانی گردد، به محضر هولاكو اظهار داشت كه "نفایس كتب الموت را تضییع نتوان كرد"، هولاكو آن سخن را پسندید و فرمان داد تا علاءالدین به قلعه رفته و كتاب‌هایی از كتابخانه را برگزیند و بقیه را به آتش كشد (13: 787-788). زمانی كه هولاكو خواجه نصیر را مأمور كرد رصدخانه را بنا كند، بسیاری از كتاب‌ها به آنجا انتقال یافت. از جمله كتاب‌های موجود در كتابخانه الموت، كتابی مشتمل بر وقایع و احوال حسن صباح موسوم به سرگذشت سیدنا بوده است (2: ج 8، ص 157). در دوره حكومت ایلخانان مغول در ایران (654-756 ق.) شهر قزوین به كلی ویران و پس از آن كه در عهد صفویه به پایتختی انتخاب شد، بار دیگر شكوفایی فرهنگی به خود دید (12: ج 2، ص 2048-2049).

كتابخانه‌های مدارس دینی

كهن‌ترین مدرسه‌ای كه در قزوین از آن یاد شده، مدرسه‌ای است كه به همت صاحب بن عبّاد در قرن چهارم و در جوار مسجد منسوب به طاق هارونی ساخته شد و دارای كتابخانه‌ای بود كه علاقه‌مندان از آن بهره می‌بردند (19: ج 2، ص 1196).

كتابخانه مدرسه حیدریه نیز توسط ملكشاه سلجوقی (445-485 ق.) در قزوین دایر گردید و از كتابخانه‌های معتبر و نفیس آن زمان به‌شمار می‌رفت و به شیعیان تعلق داشت. ملاخلیل غازی قزوینی (1001-1089 ق.) از علمای بزرگ آن زمان، در جوار مدرسه غازی در قزوین، كتابخانه عظیمی بنا كرد كه مورد استفاده دانشجویان علوم دینی قرار داشت (20: 50، 150). از كتابخانه‌های مدارس دینی كنونی قزوین می‌توان به كتابخانه حوزه علمیه قزوین اشاره كرد كه در 1368 تأسیس شد و دارای مجموعه‌ای در حدود 3500 جلد كتاب، 1500 جلد نسخه‌خطی، و 100 عنوان نشریه است (5: 33).

كتابخانه‌های شخصی و خاندانی

قزوین از قرن سوم هجری یكی از مراكز مهم علمی محسوب می‌شد و علما و نویسندگان بزرگی چون ابن ماجه (؟ - 273 ق.)، عمادالدین زكریای قزوینی (؟ - 682 ق.)، حمدالله مستوفی (؟ - 750 ق.)، عبید زاكانی (؟ - 772 ق.)، و علامه دهخدا (1297 ق. /1334 ش.) را در خود پرورش داده است. عبدالجلیل قزوینی (قرن 6 ق.)، مؤلف كتاب معروف النقض، از متكلمان و دانشمندان شیعی و از تاریخنگاران كتابخانه‌های اسلامی، از این سرزمین برخاسته است (6: 18-19؛ 19: ج 2، ص 1031). قدیمی‌ترین كتابخانه شخصی قزوین، كتابخانه معروف ابوسیف قزوینی (393-488 ق.) است. این كتابخانه دارای مجموعه‌ای غنی از نسخه‌های خطی بود كه بیشتر آنها در قحطی بزرگ مصر از كتابخانه سلطنتی خریداری شده بود. از جمله آثار موجود در آن، فرمان انتصاب قاضی القضات عبدالجبار معتزلی با دست‌خط صاحب بن عبّاد وزیر آل بویه است (6: 18-19؛ 19: ج 2، ص 1030-1031). از قرن دهم به‌بعد كتابخانه‌های شخصی متعددی در این منطقه پدیدار شد، كتابخانه شاه مبارك قزوینی (؟ -966 ق.) و كتابخانه میرزامخدوم شریفی ملقب به "اشرف" (قرن 10 ق.) از نخستین كتابخانه‌های شخصی معتبر این دوره است (17: ج 2، ص 412، 483؛ 19: ج 2، ص 1037).

كتابخانه سلطان ابراهیم میرزا صفوی (؟-984 ق.) از حیث نسخه‌های خطی و هنری بسیار غنی و نفیس بوده است. در این كتابخانه خوشنویسان نامی چون شیخ محمد سبزواری و علی اصغر كاشی، آثار هنری بسیاری به‌وجود آوردند و عیسی تبریزی نیز مدت‌ها سمت كتابداری آن را بر عهده داشت. این كتابخانه توسط همسر سلطان ابراهیم، به آتش كشیده شد تا به‌دست دشمن نیفتد (17: ج 2، ص 848؛ 20: 133-135). یكی از كتابخانه‌های وابسته به آن "كتابخانه عامره" است كه مجموعه‌اش مورداستفاده دانشمندان و رجال درباری بوده است(1: 169). شاه محمد خدابنده (985-996 ق.) نیز كتابخانه معتبری در قزوین داشت كه خواجه عبدالعزیز نقاش (از شاگردان بهزاد) كتابداری آن را بر عهده داشت (22: ج 2، ص 134). ملا محمد ملائكه قزوینی (؟-1200 ق.) نیز دارای كتابخانه نفیسی بود كه توسط مخالفین وی به آتش كشیده شد (19: ج 2، ص 1053).

از جمله كتابخانه‌های شخصی قابل ذكر در قرن ،13 كتابخانه ملا محمد تقی برغانی‌قزوینی معروف به "شهید ثالث" (؟ ـ 1264 ق.)، كتابخانه نوروزعلی تبریزی قزوینی، كتابخانه رضی قزوینی، كتابخانه ام‌كلثوم قزوینی، و كتابخانه ملا محسن طالقانی قزوینی است كه مجموعه این كتابخانه‌ها بعدها یا وقف عام شد و یا پس از مرگ بانیان آنها دستخوش تاراج گردید (17: ج 1، ص 73؛ 19: ج 2، ص 1105-1114؛ 22: ج2، ص153). عبدالجواد حاج سید جوادی (؟ - 1278 ق.) سرسلسله خاندان حاج سید جوادی، كتابخانه‌ای نفیس و بزرگ در قزوین تأسیس و آن را وقف استفاده "فرزندان پسر" این خاندان و طالبان علم كرد (6: 183؛ 7: ج 7، ص 42).

كتابخانه‌های عمومی

نخستین كتابخانه عمومی استان به‌سبك جدید، در 1346 ش. در شهر قزوین تأسیس شد. این كتابخانه در 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 4000 جلد بوده است (11: 547). تا پایان سال 1378 تعداد كل كتابخانه‌های عمومی این استان به 22 واحد رسید. كتابخانه عمومی تاكستان (تأسیس 1354 با 7000 جلد كتاب)، كتابخانه عمومی آبیك (1356 با 6000 جلد)، و كتابخانه عمومی امام خمینی قزوین (1379 با 80000 جلد) در زمره این كتابخانه‌ها قرار دارند (16: 8). تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان قزوین (طبق آمار سال 1382)، 29 باب با مجموعه‌ای در حدود 395400 جلد كتاب، 6100 نفر عضو، و تعداد مراجعان 455600 نفر می‌باشد (11: 525، 529؛ 8: 1؛ 21). افزون بر این، تعدادی كتابخانه عمومی وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز در استان وجود دارد كه (طبق آمار سال 1376) دارای مجموعه‌ای بیش از 4000 جلد بوده است (14: 34).

در 1382، تعداد كتابخانه‌های مساجد استان 20 واحد و مجموعه كل آنها در حدود 895,37 جلد بوده است (21؛ 18: 1).

در سال 1336، نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان استان، در شهر آوج گشایش یافت و از آن پس كتابخانه‌های دیگری نیز در سطح استان تأسیس شدند. از جمله: كتابخانه كودكان و نوجوانان قزوین در 1353، و كتابخانه تاكستان در 1377. طبق آمار سال 1382، كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان استان 9 واحد بوده كه جمعآ در حدود 361,89 جلد كتاب داشته‌اند (21). طبق آمار سال 1378 نیز، 27 كتابخانه با مجموعه‌ای در حدود 73000 جلد كتاب و 7600 نفر عضو در روستاهای این استان مشغول به فعالیت هستند (15: 75).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

كتابخانه مسعودیه متعلق به مدرسه امید قزوین، در 1325 ق. به‌دست شیخ‌الاسلام مسعودی افتتاح شد (3: 676). این كتابخانه نخستین كتابخانه آموزشگاهی استان به شمار می‌رود. تا پیش از 1327 ش. نیز كتابخانه‌های آموزشگاهی متعددی به سبك جدید در استان تأسیس شدند. كتابخانه دبیرستان پهلوی، كتابخانه دبیرستان علامه قزوینی، و كتابخانه دبیرستان شاهدخت از جمله این كتابخانه‌ها بودند. موجودی این كتابخانه‌ها در آن سال، حدود 2000 جلد كتاب بود (17: ج 1، ص 632). تا پایان سال 1382، تعداد كل كتابخانه‌های آموزشگاهی، 782 واحد با مجموعه‌ای بالغ بر 1180038 جلد كتاب بود (21).

كتابخانه‌های تخصصی

تا پایان سال 1382، تعداد كتابخانه‌های تخصصی این استان 4 واحد با حدود 32810 جلد كتاب بود (21). یكی از این كتابخانه‌های تخصصی، كتابخانه زندان مركزی قزوین است كه مجموعه‌ای بالغ بر 7700 جلد كتاب و 20 عنوان نشریه دارد (5: 183).

كتابخانه‌های دانشگاهی

قدیمی‌ترین كتابخانه دانشگاهی این استان در 1350 و با نام كتابخانه مجتمع آموزش عالی دهخدا در شهر قزوین تأسیس شد. این كتابخانه در بدو تأسیس با مجموعه‌ای در حدود 1000 جلد كتاب و 2 كارمند آغاز به‌كار كرد و 2 سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین تغییر نام داد. در حال حاضر (1382)، این كتابخانه در حدود 70000 جلد كتاب و 300 عنوان نشریه (فارسی و لاتین) دارد (5: 74).

دیگر، كتابخانه دانشگاه علوم پزشكی و خدمات بهداشتی و درمانی قزوین است كه در 1369 تأسیس شد و طبق آخرین آمار (1382) دارای مجموعه‌ای در حدود 19000 جلد كتاب و 80 عنوان نشریه است (4: 37؛ 5: 165؛ 15: 68-69).

طبق آمار سال 1382 این استان 14 باب كتابخانه دانشگاهی با مجموعه 129299 جلد كتاب دارد (21).

مآخذ

1) افشار، ایرج. "كتابداری در كتابخانه‌های قدیم ایران". بررسی‌های تاریخی. س. نهم، 2 (1353): 169؛

2) "الموت". دایره‌المعارف اسلامیه (ایران). ج 8، ص 157؛

3) انصاری، نوش‌آفرین. "كتابخانه‌های ایران از تأسیس دارالفنون تا انقلاب مشروطیت". آینده. س. دهم، 10 و 11 (دی و بهمن 1363): 667-679؛

4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛

5) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت و عالمی، زهرا. راهنمای كتابخانه‌های تخصصی و دانشگاهی ایران، به‌انضمام راهنمای كتابخانه‌های زندان. تهران: كتابخانه ملی اسلامی ایران، 1382؛

6) حاجی آقامحمدی، عباس. سیمای استان قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1377؛

7) "خاندان حاج سیدجوادی". دایره‌المعارف تشیع. ج 7، ص 42؛

8) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور". تهران هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی‌های پژوهشی، 1378 (پلی كپی)؛

9) خیری، محمود. فرهنگ سخنوران و سرایندگان قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1370؛

10) سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور. "پایگاه اطلاع‌رسانی مركز آمار ایران". به نقل از http ://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11Apr.2005]؛

11) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

12) "قزوین". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[. ج 2، ص 2048-2049؛

13) كی‌منش، عباس. "كتابخانه‌های ایران در ادوار نخستین و میانه تمدن اسلامی". در نامه شهیدی: جشن نامه استاد دكتر سیدجعفر شهیدی. به اهتمام علی‌اصغر محمدخانی؛ ویراستار حسن انوشه. تهران: طرح‌نو، 1374، ص 787-788؛

14) گزارش فرهنگی كشور .1376 تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

15) گزارش فرهنگی كشور 1378. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1381؛

16) "گشایش كتابخانه امام خمینی قزوین". همشهری. 25 شهریور 1379؛

17) گلریز، محمد علی. مینو در باب الجنه قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1377؛

18) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی كپی)؛

19) مدرس، محمدعلی. ریحانه الادب در شرح احوال و آثار علما و عرفا ... از آغاز تا عصر حاضر. تهران: كتابفروشی خیام، 1369؛

20) ورجاوند، پرویز. سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. تهران: نشر نی، 1377؛

21) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384؛

22) همایونفرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: ج 2: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره‌كل نگارش، 1347؛

23) یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله. معجم البلدان. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1399 ق.= 1979 م.= 1358.

منبع اصلی

قزوین، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مهناز علیجانی