کتابخانه های ارامنه ایران

کلیسای مریم مقدس در اصفهان ، قابل بازیابی از https://reiseniran.de/fa/%D9%83%D9%84%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D9%8A-%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B3%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D9%8A%D9%86/

ارامنه ايران

کتابخانه‌های ارامنه ایران از اقلیت‌های مذهبی و رسمی ایران هستند که در سراسر کشور، از جمله آذربایجان، اصفهان، تهران، گیلان، و خوزستان پراکنده‌اند. جمعیت آنها در سال 1375 در حدود 80000 نفر بوده است.

کتابخانه‌های کلیساها

ارامنه ایران از دیرباز دارای کلیساهای متعدد بوده‌اند. کلیسای مریم مقدس (س) که در قرن 6 ق./ 12 م. بنا گردید، از جمله کلیساهایی است که دارای کتابخانه و موزه ارزشمندی از کتب نفیس خطی و چاپی به زبان‌های ارمنی، فارسی، و عربی بوده است. در این موزه 117 نسخه خطی فارسی و عربی، 35 نسخه ارمنی، و توراتی به شکل طومار و به خط عبری روی پوست آهو موجود است. بعضی از نسخه‌های قدیمی و ارزشمند آن از این قرار است: مثنوی مولانا جلال‌الدین رومی (تحریر 954 ق.)، اربعین شیخ بهایی (تحریر 995 ق.)، تذکره دولتشاه سمرقندی (تحریر 981 ق.)، و شاهنامه فردوسی(تحریر 980 ق).

ارامنه اصفهان نیز، که در زمان شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق.) به اصفهان کوچانده شدند، کلیساهای متعددی برای خود ساختند که هم اکنون 13 باب از آنها باقی است. پس از سقوط اصفهان توسط افغان‌ها در 1135ق.، بیشتر کتاب‌های خطی ارامنه از میان رفت.

کتابخانه کلیسای وانک ، قابل بازیابی از https://www.iranbomgardi.com/article/5271/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%20%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%8C%20%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C%20%D9%88%D8%A7%D9%86%DA%A9

نخستین کتابخانه در 1844/1260ق. در کلیسای وانک تأسیس شد. در 1906/1905 1323/1324ق. طاطاوس در هوهانیان به یادبود پدرش، هارتون (مورخ جلفایی)، ساختمانی مخصوص کتابخانه، شامل سه سالن و دو اتاق در این کلیسا بنا کرد. در 1930/1309ش، محل کتابخانه به موزه تبدیل شد و کتابخانه به طبقه بالای کلیسا منتقل گردید. در 1971/1350ش، با اتمام ساختمان موزه که در کنار محل کتابخانه قبلی ساخته شد، کتابخانه به محل سابق خود بازگشت. از 1974/1353ش تاکنون این کتابخانه، به نام یکی از روحانیان مشهور ارمنی، کتابخانه "نرسس شنورهالی" نامیده می‌شود.

مجموعه کتابخانه تا 1374، شامل 25000 جلد کتاب (17000 جلد به زبان ارمنی، 4000 جلد به زبان انگلیسی، 2000 جلد به زبان فارسی، و 1000 جلد به زبان‌های دیگر) بوده است. در این کتابخانه نسخه‌های خطی بسیار قدیمی و ارزشمندی وجود دارد که می‌توان از انجیل مربوط به هزار سال پیش که بر روی پوست نوشته شده، تاریخ میخائیل آشوری (قرن 13م)، تفسیر رساله بغوس (1301م)، و سرودهای مذهبی (1317م) نام برد.

از کهن‌ترین کتاب‌های چاپی این کتابخانه می‌توان به دو کتاب زبور داود (چاپ 1638/1048ق.) و نماز خاص (چاپ 1641/1051ق.) اشاره کرد که در جلفای اصفهان چاپ شده‌اند.

در تهران نیز کلیسای سورپ سرکیس دارای کتابخانه معتبری است که همه ارامنه تهران از آن استفاده می‌کنند. طبق اسناد موجود در آرشیو کلیسای جلفای اصفهان، نخستین انجمن دوستداران کتاب ارامنه نیز در سال 1321 ق./1903 در شهر قزوین تشکیل شده است.

کتابخانه‌های عمومی

در سال 1257 ق./ 1841 لازاریست‌های فرانسوی، که از سوی کلیسای کاتولیک فرانسه به ایران آمده بودند، تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یک باب کتابخانه و قرائتخانه در ارومیه تأسیس کردند. تا سال 1299 ق.، تعداد 74 باب مدرسه و دو یتیم‌خانه و نیز یک قرائتخانه و یک کتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد.

در 1258 ق./1842 فهرستی از کتاب‌های خطی و چاپی موجود نزد ارامنه جلفا تهیه گردید و در سال بعد این مجموعه در محلی خاص قرار گرفت و به‌صورت کتابخانه ارامنه جلفا در آمد. از سال 1971/1350ش کتابخانه کلیسای وانک اصفهان نیز عمومی گردید.

نخستین کتابخانه عمومی ارامنه تبریز در 1291 ق./ 1874 به نام "انجمن مطالعه‌کنندگان" تأسیس شد. پس از آن، کتابخانه‌های عمومی دیگری با نام‌های "انجمن خیریه تبریز"، "کتابخانه خاچاطوریان"، و "شرکت مستمعین تبریز" ایجاد شد که در سال 1900، این کتابخانه‌های متفرقه در مجموع، "کتابخانه و قرائتخانه اتحاد" را تشکیل دادند.

همچنین در 1304 ق./ 1886 کتابخانه باشگاه ارامنه اصفهان تأسیس شد و پس از آن کتابخانه مدرسه کانانیان در 1320 ق./ 1902، "کتابخانه انجمن خیریه زنان جلفا" در 1327 ق./ 1909، و "کتابخانه حمایت بینوایان زنان ارامنه" در 1328 ق./ 1910 ایجاد شد. مجموعه این کتابخانه‌ها در 1351 ش./ 1972 به کتابخانه کلیسای وانک اصفهان منتقل گردید.

از سال 1905 به بعد کتابخانه‌های متعددی در آذربایجان تأسیس شد، از جمله کتابخانه ورژ توسط فرقه داشناکسیون (تأسیس 1905)، کتابخانه خانه فرهنگ ارامنه تبریز (تأسیس 1917)، کتابخانه جوانان یا رستم (تأسیس 1924)، و کتابخانه گاسپار هاکوپیان تبریز با 12000 جلد کتاب (تأسیس 1932). این کتابخانه‌ها با تعدادی از کتابخانه‌های آموزشگاهی در 1327 ق./ 1947 در هم ادغام شدند و، بدین ترتیب، کتابخانه جدیدی با عنوان "کتابخانه ملی رستم ـ گاسپار" تشکیل شد که تا سال 1350 ش.، بیش از 16000 جلد کتاب چاپی به زبان ارمنی داشته است.

در شهر و حومه ارومیه نیز از اوایل قرن 13 ق. کتابخانه‌های متعددی دایر بوده است. در 1314 ق./ 1896 در قریه هفتوان سلماس، کتابخانه گولوشیان فعالیت داشته که در 1344 ش./ 1965 به کتابخانه ملی ارامنه تبریز انتقال یافت. در 1321 ق./ 1903 کتابخانه عمومی جانشیان فعالیت داشت که بعداً جزو کتابخانه مدرسه ملی ارامنه این شهر گردید. در شهرستان خوی نیز کتابخانه استپانوس نظریانس دایر بود که در آشوب سال 1337 ق./ 1918 به غارت رفت. در روستای گردآباد ارومیه نیز در 1350 ش. کتابخانه‌ای به نام کتابخانه رفیع ـ آداک فعالیت داشته که مجموعه آن حدود 1000 جلد بوده است.

در دهه 1290 ق./ 1880 خاچاتور میناسیان در گیلان کتابخانه مسروپیان را دایر کرد. قرائتخانه مسروپیان اصفهان در تاریخ معاصر ایران نخستین کتابخانه‌ای است که آیین‌نامه امانت کتاب و آداب اداره کتابخانه را مدون کرده است. مجموعه این کتابخانه تا 1337 ش./ 1958، بیش از 5000 جلد کتاب و نشریه به زبان‌های گوناگون را شامل می‌شده است. در سال 1306 ش. نیز کتابخانه‌ای عمومی در کنار مدرسه ارامنه (رشت) وجود داشته که اولیای مدرسه آن را اداره می‌کرده‌اند.

کتابخانه‌های آموزشگاهی

نخستین کتابخانه آموزشگاهی ارامنه در سال 1283 ق./ 1865 م. توسط "کنستانتین میرمانیان" در رشت تأسیس شد. به‌همت وی، اولین انجمن دوستداران کتاب نیز در همین شهر تشکیل گردید. در حدود سال 1304 ق./ 1886 در شهر تبریز، کتابخانه مدرسه آرامیان تأسیس شد. بانی این کتابخانه هابدناکوپ الک نیانس بود که مدیریت آن را نیز برعهده داشت. پس از آن در سال 1316 ق./ 1898 کتابخانه کودک مدارس لیلی‌آباد، در 1333 ق./ 1915، کتابخانه دبیرستان سروش، کتابخانه مدرسه ملی آرامیان، و کتابخانه مدرسه ارامنه هایقازیان ـ تامادیان در تبریز ایجاد گردید.

در 1321 ق./ 1903 کتابخانه جانشیان ارومیه، جزو کتابخانه مدرسه ارامنه ارومیه گردید که بعداً به کتابخانه مدرسه ملی انوشیروان تغییر نام داد. در اصفهان نیز کتابخانه مدرسه کانانیان در 1320 ق./ 1902 تأسیس گردید و از آن پس کتابخانه‌های دیگری در مدارس ارامنه اصفهان، ارومیه، تبریز، و تهران تشکیل شد که اطلاع دقیقی از وضعیت آنها در دست نیست.

در 1318 ق./ 1900 کتابخانه دبستان پسرانه ارامنه، با بیش از یکصد جلد کتاب در شهر قزوین گشایش یافت و پس از آن نیز، در سال 1345 ق./ 1927، کتابخانه مدرسه وارتانیان تأسیس شد که اکثر کتاب‌های آن به دلایل نامعلومی مفقود شده است.

در سال 1326 ق./ 1908 نیز کتابخانه مدرسه آوادیس هوردانانیان در رشت گشایش یافت که بعدها وقف کلیسای مسروپ مقدس رشت شد.

کتابخانه‌های تخصصی. باشگاه ورزشی آرارات ارامنه اصفهان و گروه زبان ارمنی دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان هر یک دارای کتابخانه‌ای تخصصی است. علاوه بر آن، روزنامه ارمنی‌زبان آلیک و انجمن نویسندگان ارمنی نیز مقصد کتابخانه‌ای تخصصی برای خود فراهم آورده‌اند.

نیز نگاه کنید به

• کتابخانه های آذربایجان غربی
• کتابخانه های استان اردبیل
• کتابخانه های اصفهان
• کتابخانه های ایلام
• کتابخانه های بوشهر
• کتابخانه های تهران
• کتابخانه های خراسان
• کتابخانه های خوزستان
• کتابخانه های زنجان
• کتابخانه های سمنان
• کتابخانه های سیستان و بلوچستان
• کتابخانه های فارس
• کتابخانه های قزوین
• کتابخانه های قم
• کتابخانه های کردستان
• کتابخانه های کرمان
• کتابخانه های کرمانشاه
• کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
• کتابخانه های لرستان
• کتابخانه های مازندران
• کتابخانه های هرمزگان
• کتابخانه های همدان
• کتابخانه های یزد
• کتابخانه های گیلان
• کتابخانه های استان گلستان
• کتابخانه های استان مرکزی

منبع اصلی

ارامنه ایران، کتابخانه های(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی