کتابخانه های مازندران
استان مازندران در شمال ایران و حاشیه جنوبی دریای خزر قرار دارد. این استان از شمال به دریای خزر، از جنوب به استانهای تهران و سمنان، از غرب به استان گیلان، و از شرق به استان گلستان محدود است. مساحت این استان 756,23 کیلومترمربع است و دارای 15 شهرستان، 36 شهر، 43 بخش، 110 دهستان، و 3722 آبادی است. مرکز این استان شهرستان ساری است و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 120,796,2نفر است[۱][۲].
تاریخچه
از فرهنگ مردم مازندران در دوران پیش از اسلام اطلاعات دقیق و موثقی در دست نیست. پادشاهان طبرستان (نام قدیم مازندران) تا قرن پنجم قمری به خط پهلوی مینوشتند و بدان سکه میزدند. در دوره اسلامی، مدارس و مراکز علمی زیادی در این استان تأسیس شد[۳].
از ناموران این سرزمین میتوان به بزرگمهر وزیر انوشیروان؛ محمدبن جریر طبری آملی (224-310ق.)، مورخ و مفسر قرآن و نویسنده تاریخ الرسل و الملوک معروف به تاریخ طبری؛ اسپهبد مرزبان بن رستم ساروی، مؤلف مرزباننامه؛ ابن شهرآشوب (متوفی به سال 558ق.)؛ ابن اسفندیار آملی مورخ سده هفتم و مؤلف تاریخ طبرستان؛ امام فخر رازی طبری، از فقهای شافعی و متکلمان سده هفتم؛ حاج میرزا حسین نوری(طبرسی) معروف به علامه محدث نوری (1254-1320ق.) و صاحب مستدرک اشاره کرد[۴][۵]. امیر پازواری معروف به شیخالعجم شاعر دوران امیر تیمور گورکانی؛ طالب آملی شاعر قرن دهم و یازدهم و نیما یوشیج نیز از بزرگان این منطقه هستند[۶].
از وضعیت کتابخانههای قدیم مازندران اطلاع چندانی در دست نیست. آنچه مسلم است، مؤسسان بیشتر کتابخانههای قدیم این دیار، اشراف و شاهزادگان و علمای دینی بودهاند. این کتابخانهها عمدتا خصوصی و شخصی بوده و متأسفانه بیشتر آنهادر اثر حوادث تاریخی از بین رفتهاند. از جمله افرادی که به تأسیس کتابخانه همت گماشتند، میتوان به ناصر کبیر(230-304ق.) از پیشوایان زیدیه اشاره کرد که در شهر آمل کتابخانهای برای استفاده طالبان علم بنا کرد. محمود بن ملکشاه آملی (حکومت: 790-800ق.)، کتابخانهای معتبر در آمل بنا نهاد[۷]. رستم بن علی در طبرستان کتابخانهای به قصد استفاده عموم دایر کرد. آثاری نیز از کتابخانه شیخ زینالعابدین مازندرانی بهجا مانده است. کتابخانه حاج میرزاحسین (محدث) نوری، از علمای شهیر قرون اخیر و مؤلف مستدرک هم قابل ذکر است[۸]. محله "گاو پوستی" (شاهغازی فعلی)، از 406-606ق. دارای موزه، کتابخانه، و مدرسه بوده است. میگویند غازی رستم، پسر علی علاءالدوله، پدر را در آنجا به خاک سپرده است[۹]. حسن بادکوبهای (برزگر)، (1276-1339ق.) در دوران سلطنت مظفرالدینشاه، نخستین کتابخانه عمومی را در بابل دایر کرد که به کتابخانه و قرائتخانه مظفری معروف بود. اما کتابخانه عمومی فعلی ساری با 3000 جلد کتاب چاپی و پنج کتاب خطی در 1333 شمسی توسط اداره فرهنگ و هنر تأسیس شد. مجموعه آن به کتابخانه عمومی مرکزی ساری منتقل شده است[۱۰].
کتابخانههای عمومی
طبق آمار سال 1382، تعداد کل کتابخانههای عمومی استان مازندران 49 باب است. 10 باب کتابخانه عمومی دیگر در دست ایجاد است. از این تعداد 7 باب، طبق استاندارد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، درجه یک محسوب میشوند. از 25 سال گذشته، بهطور متوسط بر میزان کتابخانههای عمومی استان 4 درصد افزوده شده است. مجموع کتابهای آنها 440,500 جلد و تعداد اعضای این کتابخانهها نیز 406,45 نفر است. زیربنای کتابخانههای عمومی استان 839,24 مترمربع و تعداد کارکنان آنها 123 نفر (51 مرد و 72 زن) است، اما فقط 16 نفر از آنان کتابدار متخصص هستند. 51 درصد اعضای این کتابخانهها را دانشآموزان تشکیل میدهند[۱۱][۱۲].
مهمترین کتابخانههای عمومی استان عبارتند از: آزادگان ساری (تأسیس 1362، 023,20 جلد کتاب، 3289 عضو، و 7 نفر کارمند)؛ کتابخانه عمومی و مرکز اطلاعرسانی آیتالله روحانی که تحت تولیت حوزه علمیه خاتمالانبیای بابل است (1373، 20980 جلد کتاب، 4285 عضو، و 9 کارمند)[۱۳]؛ و کتابخانه مرکزی ساری (1376، 40900 جلد کتاب، 4831 عضو، و 8 نفر کارمند) که از نظر وسعت، مجموعه، و تعداد مراجعان بزرگترین کتابخانه استان است[۱۴].
کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
کل مراکز کتابخانهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان مازندران در سال 1382، تعداد 19 مرکز است که در این مراکز جمعا 724,208 جلد کتاب وجود دارد. بیشترین تعداد کتاب متعلق به مرکز کیلاکُلا در قائمشهر (1362، مجموعه 17075 جلد، و اعضا 1195 نفر) است. این کانون دارای دو کتابخانه سیار روستایی در ساری و تنکابن؛ و یک کتابخانه پستی در اداره مرکزی کانون واقع در ساری است. در 1382، جمعآ 126,124 جلد از کتابهای این مرکز به امانت رفته است[۱۵][۱۶].
کتابخانههای آموزشگاهی
طبق آمار ادارهکل آموزش و پرورش استان مازندران در 1382، تعداد کل دانشآموزان استان از کودکستان تا پیشدانشگاهی 392,642 نفر بودهاند. تعداد کل کتابخانههای مدارس دولتی استان، 1417 باب است که در مجموع 561,236,2 جلد کتاب دارند. در این کتابخانهها تعداد 314 کتابدار مشغول بهکار هستند. بیشترین تعداد کتابخانهها، به ترتیب مربوط به مناطق یک و دو در شهرهای ساری (29 باب)؛ قائمشهر (22 باب)؛ و آمل (19 باب) است[۱۷][۱۱].
کتابخانههای تخصصی
مهمترین کتابخانههای تخصصی استان مازندران، کتابخانه سازمان مدیریت و برنامهریزی استان مازندران، (1381، 18070 جلد، اعضا 681 نفر، و کارکنان 3 نفر)؛ کتابخانه مرکز تربیتمعلم دکتر شریعتی ساری (1358، مجموعه 16386 جلد، و کارکنان 2 نفر)؛ و کتابخانه مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی مازندران (1381، مجموعه 14000 جلد، اعضا 251 نفر، و کارکنان 2 نفر) هستند[۱۵].
تعداد کل کتابخانههای تخصصی این استان 12 باب و مجموعه آنها 427,40 جلد کتاب است[۱۱].
کتابخانههای دانشگاهی
دانشگاه مازندران از مهمترین دانشگاههای این استان است. دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی ـ درمانی مازندران 10 باب کتابخانه (5 باب دانشکدهای و 5 باب بیمارستانی) دارد که از مهمترین آنها میتوان به کتابخانه دانشکده پزشکی (1367، مجموعه 451,13 جلد، اعضا 1085 نفر، و کارکنان 4 نفر)، اشاره کرد[۱۸]. دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی ـ درمانی بابل هم دارای 8 باب کتابخانه (یک باب مرکزی، چهار باب دانشکدهای، و سه باب بیمارستانی) است که کتابخانه مرکزی دانشگاه (1371، مجموعه 626,34جلد کتاب، 104عنوان مجله، اعضا 2500 نفر، و کارکنان 10 نفر) از مهمترین آنهاست[۱۹].
از دیگر کتابخانههای دانشگاهی استان میتوان به کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری (،1378 مجموعه 735,28 جلد، اعضا 6000 نفر، و کارکنان 3 نفر)؛ کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تنکابن (1365، مجموعه 064,53 جلد، اعضا 795,10 نفر، و کارکنان 10 نفر)؛ کتابخانه دانشگاه پیام نور ساری (1367، 358,21 جلد، و کارکنان 3 نفر)؛ و کتابخانه دانشگاه پیامنور بهشهر (1365، مجموعه 711,27 جلد و کارکنان 3 نفر) اشاره کرد[۱۵]. تعداد کل کتابخانههای دانشگاهی این استان 23 باب و موجودی آنها 777,307 جلد کتاب است[۱۱].
نگاه کلی به وضعیت کتابخانهها و کتابداری در استان
عمدهترین مشکل پیشروی کتابخانههای استان، کمبود نیروی متخصص دارای تحصیلات دانشگاهی است. این معضل، بیشتر در کتابخانههای آموزشگاهی و عمومی به چشم میخورد. کمبود این نیروها عاملی بازدارنده در توسعه و پویایی کتابخانههای استان است. با بهرهگیری از نیروهای متخصص موجود که بسیاری دانشآموختگان رشته کتابداری و اطلاعرسانی دانشگاههای استان هستند، میتوان این کمبود را برطرف کرد. مسئله دیگر آن است که فرهیختگان و بزرگان استان مجموعههای خصوصی خویش را عمدتآ به کتابخانههای خارج اهدا میکنند[۲۰].
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های کُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
- کتابخانه های اصفهان
مآخذ
- ↑ گزارش اقتصادی و اجتماعی مازندران 1381. ساری: سازمان مدیریت و برنامهریزی استان مازندران، روابط عمومی، 1382، ص11-14.
- ↑ سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور. پایگاه اطلاعرسانی مركز آمار ایران. به نقل ازhttp:www.sci.org.ir/persia/ index.htm.[11Apr. 2005].
- ↑ جغرافیا، تاریخ و ویژگیهای انسانی مازندران. به نقل از: http://www.tabarestan,4t.com[4Feb.2004].
- ↑ برزگر، اردشیر. تاریخ طبرستان. ج:3دانشوران تپوری. تصحیح و پژوهش محمد شکری فومنی. تهران: نشر رسانش، 1380، ج3، ص63، 65، 70، 77، 99 و 119.
- ↑ اسلامی، حسین. دانشوران ساری. ساری: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1379، ص22-23.
- ↑ قلینژاد، جمشید. موسیقی بومی مازندران. ساری: ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران، انجمن موسیقی مازندران، 1379، ص28،42.
- ↑ رجبی، محمدحسن. کتابخانه در ایران. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1381، ص46،64.
- ↑ همایونفرخ، ركنالدین. كتاب و كتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج :2 تاریخچه كتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهكل نگارش، 1347، ج2، ص10،40، 100 و 172.
- ↑ مهجوری، اسمعیل. تاریخ مازندران. ج1: از پیش از اسلام تا سال 750 هجری قمری. ویرایش دوم. تهران:توس، 1380، ج1، ص275.
- ↑ حیدری، علیاعظم. کتابخانهها: پایگاه توسعه و اطلاعات. در یار مهربان (ویژهنامه ششمین گردهمایی معاونین امور کتابخانههای عمومی کشور). ساری: ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران، روابط عمومی، 1380، ص5.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384.
- ↑ بررسی وضعیت کتابخانههای عمومی استان مازندران در سال 1382. ساری: ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران، معاونت امور کتابخانهها، 1383 (پلیکپی)، ص8-17.
- ↑ تقیپور، مهدی. کتابخانه عمومی و مرکز اطلاعرسانی آیتالله روحانی بابل. مصاحبه. 18 بهمن1383.
- ↑ بررسی وضعیت کتابخانههای عمومی استان مازندران در سال 1382. ساری: ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران، معاونت امور کتابخانهها، 1383 (پلیکپی)، ص18-19.
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ منابع و عملکرد کتابخانهها و مراکز آموزشی (شامل دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالی، آموزشگاهها و...) استان مازندران در سال 1382. [ساری]: ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1382 (پلیکپی).
- ↑ گزارش آماری فعالیتهای فرهنگی و هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. [ساری]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان مازندران، 1383 (پلیکپی).
- ↑ گزارش عملکرد کتابخانههای مناطق آموزش و پرورش استان مازندران. [ساری]: سازمان آموزش و پرورش استان مازندران، معاونت پژوهش، برنامهریزی و منابع انسانی، گروه طرح و برنامه، 1383 (پلیکپی).
- ↑ افشار، زهره. کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی مازندران. مصاحبه. 20 بهمن،1383.
- ↑ عصری، لیلا. کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی بابل. مصاحبه. 19 بهمن 1363.
- ↑ همایونفرخ، ركنالدین. كتاب و كتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج :2 تاریخچه كتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهكل نگارش، 1347،ج2، ص183، 272.
منبع اصلی
مازندران، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسندگان مقاله
حسین نورانی و حیدر مختاری