کتابخانه های استان اردبیل
کتابخانههای استان اردبیل در شمال غربی ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری آذربایجان، از جنوب به استان زنجان، از مغرب به استان آذربایجان شرقی، و از مشرق به استان گیلان محدود است. مساحت آن 18050 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 1168011 نفر است که از این تعداد 49 درصد در شهرها و 51 درصد در روستاها سکونت دارند[۱].
اردبیل دارای 6 شهرستان، 13 شهر، 16 بخش، 62 دهستان، و 2193 آبادی است. شهرستانهای این استان عبارت است از: اردبیل (مرکز استان)، خلخال، مشکینشهر، گرمی، بیلهسوار، و پارسآباد[۲].
تاریخچه
اردبیل از شهرهای کهن ایران است که حدود 1500 سال قدمت دارد[۳]. این شهر در زمان حکومت بنیامیه مرکز حکومت آذربایجان و در زمان بنیعباس مرکز قیام بابک خرّمدین بود[۴]. در سال 618 ق. مورد حمله مغولان قرار گرفت، اما در زمان تیموریان و صفویان، نهضت تشیع و جنبشهای سیاسی ایران از آنجا برخاست. اردبیل در زمان صفویان آباد گردید و به اوج اعتبار، عزت، و عظمت خود رسید[۵]، اما پس از انقراض این سلسله در پیشامدها و تحولات تاریخی دوره نادرشاه و اوایل قاجار و بهخصوص با ورود قشون روسیه تزاری (1242 ق.) و حوادث دوران مشروطیت، از رونق و اهمیت افتاد. پس از انقلاب اسلامی، در جهت محرومیتزدایی از این منطقه در 24 فروردین 1372 به استان اردبیل تبدیل شد.
از آثار تاریخی اردبیل ـ که برخی به دوره پیش از اسلام میرسد ـ میتوان از دهکده آتشگاه، روستای هیر، شهریور، و مسجد جمعه شهر اردبیل ـ که در اصل آتشکده بوده است ـ نام برد[۶]. با توجه به اینکه این مسجد، بزرگترین و قدیمترین مسجد اردبیل است، احتمال میرود یکی از واحدهای آن، کتابخانه بوده ولی در تاریخ اردبیل اشارهای به آن نشده است.
نخستین کتابخانه در اردبیل در قرن 8 ق. بههمت شیخ صدرالدین، فرزند شیخ صفیالدین اردبیلی، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ایجاد شد که پس از کتابخانه آستان قدس رضوی، قدیمترین و غنیترین کتابخانه ایران بهشمار میرفت[۷]. شیخ صفیالدین اردبیلی به سال 700 ق. جانشین شیخ زاهد گیلانی گردید و خانقاهی برای مریدانش ترتیب داد و کتابخانهای نیز بنیان نهاد که پس از مرگ او، کتابخانه همچنان مجمع مریدان بود. مخصوصاً پس از تشکیل سلسله صفویه (907 ق.)، به کتابخانه و آرامگاه شیخ توجه بیشتری شد بهحدّی که شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق.) در سنه 1017 ق. کتابهای گرانبهایی به آنجا وقف کرد. آدام اولئاری که به سال 1047 ق./ 1637 م. از این کتابخانه بازدید کرده، مینویسد که اکثر کتابهای خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بینظیرند. جیمز موریه انگلیسی این کتابخانه را به سال 1227 ق./ 1812 م. در حالیکه کتابها بر روی هم انباشته شده بود، دیده است[۸]. در جنگ دوم ایران و روس (1241-1243ق.)، این کتابخانه بهعنوان غنیمت جنگی بهتصرف روسها در آمد و تعداد 114 نسخه از کتابهای نفیس و نادر آن به پترزبورگ فرستاده شد. در سال 1314 ش. تعداد کتابهای باقیمانده بهدستور وزارت معارف به تهران انتقال یافت[۹].
کتابخانههای عمومی
در سال 1328 ش. کتابخانهای عمومی با نام "قرائتخانه عمومی" با 900 جلد کتاب جهت استفاده عموم، بهویژه معلمان، بههمت معاون رئیس فرهنگ اردبیل تأسیس شد. در سال 1346 با تشکیل کتابخانه عمومی اردبیل، مجموعه قرائتخانه عمومی به این کتابخانه منتقل گردید[۱۰]، که با نام "کتابخانه عمومی شماره یک"، قدیمترین کتابخانه عمومی در مرکز استان اردبیل بهشمار میرود[۱۱].
از آن پس، کتابخانههای دیگری در شهرهای استان تأسیس شد، از جمله: کتابخانه خلخال (تأسیس 1344)، و کتابخانه شهر گیوی (1345)[۹]. علاوه بر این، تعداد 2 واحد کتابخانه وقفی در دهه 1340 در شهرستان اردبیل موجود بوده که میتوان از کتابخانه سید حمزه (با مجموعه 1200 جلد) و کتابخانه حسین صدر (تأسیس 1342، با مجموعه 588 جلد) یاد کرد[۱۲].
تا نیمه دوم سال 1378، در استان اردبیل 33 واحد کتابخانه عمومی (با مجموعه 242307 جلد، 5870 عضو، و 65 کارمند) فعالیت داشته که از این تعداد، بخشی (با مجموعه 5583 جلد و 9932 عضو) وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی است[۱۳][۱۴].
همچنین، تعداد کتابخانههای مساجد استان در سال 1378، 28 واحد بوده که با مجموعهای در حدود 30000 جلد کتاب و 3760 عضو فعالیت داشتهاند[۱۵]. تا سال 1378، تعداد کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان 9 واحد (7 واحد ثابت، 1 واحد پستی، 1 واحد سیّار) و مجموعه آن 92986 جلد و کارکنان آن 17 نفر بوده است[۱۶].
کتابخانههای آموزشگاهی. تا نیمه اول سال ،1378 حدود 266 کتابخانه آموزشگاهی با 279,454 جلد کتاب در استان اردبیل فعالیت داشتهاند[۱۷]. در مجموع تا سال 1376، 30 کتابدار در کتابخانههای آموزشگاهی این استان فعالیت داشتهاند که فقط 3 نفر آنها دارای تخصص کتابداری بودهاند و تعداد 62353 نفر نیز در این کتابخانهها عضویت داشتهاند [۱۸].
کتابخانههای تخصصی
کتابخانه تخصصی مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش صداوسیمای مرکز اردبیل بین سالهای 1368 تا 1373 تأسیس شد. این کتابخانه 3272 جلد کتاب و 2 کتابدار داشته است[۱۹]؛ کتابخانه تخصصی سازمان برنامه و بودجه استان اردبیل (تأسیس 1373)، دارای 6000 جلد کتاب، 100 نفر عضو، و یک کتابدار است (آمار سال 1376)؛ و مرکز تحقیقات کشاورزی فعال (پارس آباد) وابسته به دانشگاه محقق اردبیلی (تأسیس 1368) نیز 2000 جلد کتاب، 200 عضو، و یک کتابدار دارد. این کتابخانهها فاقد مجلات لاتینی بوده و فقط در مرکز تحقیقات کشاورزی پارسآباد تعدادی مجله تخصصی فارسی در زمینه کشاورزی موجود است.
کتابخانههای دانشگاهی
تا پیش از انقلاب اسلامی، در این استان دانشگاهی وجود نداشته است و بهسبب نوپا بودن دانشگاهها، کتابخانهها نیز امکانات کافی و لازم را نداشتهاند. تا شهریور 1376، 14 کتابخانه دانشگاهی در استان وجود داشته که دارای 150266 جلد کتاب، 4 عنوان مجله، 24 کارمند (5 نفر کتابدار و 19 نفر غیرکتابدار)، و 5996 عضو بوده است.
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های اصفهان
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
- کتابخانه های استان مرکزی
مآخذ
- ↑ زندهدل، حسن. مجموعه راهنمای ایرانگردی: استان اردبیل. سازمان برنامه و بودجه استان اردبیل، تهران: نشر ایرانگردان، 1377، ص25.
- ↑ درآمدی بر سیمای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان اردبیل. اردبیل: 1373 (پلیكپی)، ص5.
- ↑ گزارش فرهنگی كشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص10.
- ↑ صفری، بابا. اردبیل در گذرگاه تاریخ. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی (اردبیل)، 1370، ج1، ص32.
- ↑ دهخدا، علیاكبر. لغتنامه. ج 1، ذیل "اردبیل".
- ↑ صفری، بابا. اردبیل در گذرگاه تاریخ. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی (اردبیل)، 1370، ج2، ص175، 176.
- ↑ صفری، بابا. اردبیل در گذرگاه تاریخ. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی (اردبیل)، 1370، ج2، ص232.
- ↑ صفری، بابا. اردبیل در گذرگاه تاریخ. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی (اردبیل)، 1370، ج3، ص296، 297.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ امانی، غفور. بررسی وضعیت کتابخانههای عمومی استان اردبیل. پایاننامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، 1374، ص49و50.
- ↑ صفری، بابا. اردبیل در گذرگاه تاریخ. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی (اردبیل)، 1370، ج3، ص235.
- ↑ شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1370، ص5.
- ↑ مجموعه آماری امکانات فرهنگی اردبیل. تهران: دفتر امور اجتماعی، حوزه معاونت سیاسی و اجتماعی، 1366، ص20.
- ↑ خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانههای عمومی کشور. [تهران]: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامهریزی پژوهشی، 1378 (پلیکپی)، ص1.
- ↑ گزارش فرهنگی کشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص34.
- ↑ لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها، 1378 (پلیکپی)، ص1.
- ↑ لیست مراکز بر اساس استانها. [تهران]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیکپی)، ص1.
- ↑ تعداد کل کتابخانهها و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلیکپی)، ص1.
- ↑ وضعیت کتابخانههای استان اردبیل در سال 1375. اردبیل: وزارت آموزش و پرورش. اداره کل آموزش و پرورش استان اردبیل؛ 1375 (پلیکپی)، ص4.
- ↑ گزارش فرهنگی کشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص53.
منبع اصلی
اردبیل، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسندگان مقاله
غفور امانی و تلخیص سودابه نوذری