اردبیل
اردبیل، شهری در شمال غربی ایران، با "15 '18 ْ48 طول شرقی و "15 '15 ْ38 عرض شمالی و با ارتفاع 1310 متر بالاتر از سطح دریا[۱]، مرکز شهرستان و مرکز استانی به همین نام.
شهرستان اردبیل بر اساس آخرین تغییرات تقسیمات کشوری وزارت کشور (در سال 1384)، دارای 3 شهر و 3 بخش و 11 دهستان[۲] و همسایه شهرستانهای مشکینشهر، نمین، نیر و گیوی (در استان اردبیل) و هشتپر (در استان گیلان) و سراب (در استان آذربایجان شرقی) است.
اردبیل به دلیل موقعیت جغرافیایی سیاسی (نزدیکی به مرزهای شمالی ایران) و قرار گرفتن در میان پدیدههای طبیعی (دریای خزر و رشته کوه تالش در غرب و نیز رشته کوه سبلان در شرق و دشت مغان در شمال) از جمله شهرهای دارای اهمیت به لحاظ ویژگیهای طبیعی و سوقالجیشی (استراتژیک) است.
اردبیل در فاصله 589 کیلومتری شمال غربی تهران، از چند مسیر با فاصلههای مختلف مرتبط با پایتخت است[۳]. این شهر به دلیل موقعیت کوهستانی و ارتفاع زیاد، دارای آب و هوایی سرد و نیمه خشک است و آب مشروب آن به وسیله «قره سو» که از کوههای تالش و خلخال سرچشمه میگیرد، تامین میشود. رودخانه دیگری نیز به نام «بالقلوچای» که از کوه سبلان سرچشمه میگیرد، از میان شهر عبور کرده به قره سو میپیوندد[۴].
افزون بر رودخانهها و چشمهزارهای زیاد، اردبیل به واسطه دارا بودن آبهای معدنی، به ویژه چشمههای آب معدنی موجود در «سرعین» دارای شهرت بسیار است. اشتغال عمده عشایر و روستانشینان این شهر، دامداری و کشاورزی و برخی تولیدات و صنایع دستی و در شهر، صنایع مختلف تازه تأسیس، خدمات و تولیدات متفرقه سنتی است. اردبیل شهری تاریخی و کهن بنیاد است. در برهان قاطع درباره اردبیل آمده است: ”آن شهر را فیروز جد انوشیروان بنا کرد و از آن جهت «فیروزگرد» خوانندش...“[۵].
در منابع تاریخی و جغرافیایی از این شهر با نامهای دیگری چون باذان فیروز، آرتاویل، اردویل و اردبیل یاد شده است[۶]. آثار و اشیایی مربوط به سدههای 16 تا 12 پیش از میلاد که در حفاریهای سه فرسنگی این شهر به دست آمده و همچنین سنگ نبشته اورارتونی مربوط به قرن 9 تا 7 پیش از میلاد که در قرهداغ یافته شده، خود حکایت از تمدنی باستانی در منطقه اردبیل دارد[۷]. اردبیل، پس از اسلام نیز همچنان دارای اهمیت و اعتبار گذشته خود بود، به گفته ابن حوقل، طول و عرض شهر دو سوم فرسخ در دو سوم فرسخ و دارای چهار دروازه و حصاری بوده است[۸]. مؤلف حدودالعالم نیز که در نیمه دوم قرن چهارم هجری از اردبیل دیدن کرده، شهر اردبیل را بزرگتر از تبریز دانسته، از حصار شهر و از وفور نعمت آن یاد کرده است[۹].
استخری، مقدسی و حمدالله مستوفی نیز از این شهر دیدن و از آن به بزرگی یاد کردهاند. مستوفی تعداد روستاهای آن را صد و مالیات سالیانهاش را بیش از 85 هزار دینار ذکر کرده است[۱۰]. پیترو دلاواله، در سال 1619م، او در سال 1637م، تاورنیه و جیمز موریه در سال 1821م از این شهر دیدن و از آن یاد کردهاند[۱۱].
اردبیل در طول تاریخ، شاهد حوادث ویرانگری از جمله حمله مغول، هجوم ترکان عثمانی و در عصر قاجار تجاوز روسیه تزاری بود که منجر به بروز برخی صدمات نظیر غارت کتابهای نفیس بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی و انتقال آنها به روسیه شد[۱۲].
اردبیل پس از رونق نسبی که در آغاز روی کار آمدن صفویان داشت، بار دیگر به ویژه پس از جدایی سرزمین اران (= جمهوری آذربایجان فعلی) و از دست دادن دو سوم جلگه حاصلخیز مغان و نهایتاً انزوای جغرافیایی منطقه، رو به انحطاط رفت، آن گونه که جمعیت آن در دوره قاجار به پانصد تا ششصد خانوار رسید[۱۳]. برابر سرشماری سال 1375ش جمعیت شهر 340386 تن بود[۱۴] که طبق برآوردهای آماری در سال 1384 به 390682 تن رسیده است[۱۵].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 58.
- ↑ دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 134.
- ↑ جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 125 و 331.
- ↑ برهان، محمدحسين خلف تبريزي. برهان قاطع. به كوشش محمد معين. ج 1، چ 1، تهران: سينا، 1332-1333، ص 99.
- ↑ نهچيري، عبدالحسين. جغرافياي تاريخي شهرها. به كوشش ژاله راستاني، چ 1، تهران: مدرسه، 1370، ص 28.
- ↑ بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 236.
- ↑ ابن حوقل، ابوالقاسم. صورةالارض. به كوشش جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص 83.
- ↑ حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: طهوري، 1362، ص 158.
- ↑ مستوفي، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 81.
- ↑ بیات. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 240.
- ↑ بیات. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 239-240.
- ↑ نهچیری. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 31.
- ↑ نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص 105 و 174.
- ↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص 47-48.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون