آذربایجان شرقی
آذربایجان شرقی، نام استانی است به مركزیت شهر تبریز واقع در شمال غربی ایران، با مختصات جغرافیایی َ45 ْ36 تا َ25 ْ39 عرض شمالی و َ05 ْ45 تا َ21 ْ48 طول شرقی و 45481 كم وسعت كه 8/2 درصد از مساحت كشور را در بر گرفته است[۱].
این استان از سمت شمال با كشورهای جمهوری آذربایجان (= اران)، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان (آذربایجان)، از شرق با استان اردبیل، از جنوب با استانهای زنجان و آذربایجان غربی و از غرب با استان آذربایجان غربی و دریاچه ارومیه همسایه است[۲].
استان آذربایجان شرقی، بر اساس آخرین تقسیمات كشوری دارای 19 شهرستان، 42 بخش، 141 دهستان و 57 شهر است[۳]. نامهای شهرستانهای تابع استان عبارتند از: كلیبر و جلفا (شهرستانهای مرزی)، شبستر، اسكو، آذرشهر، عجبشیر و بناب (شهرستانهای ساحلی، در كنار دریاچه ارومیه)، و شهرستانهای اهر، ورزقان، مرند، هریس، سراب، بستانآباد، میانه، هشترود، مراغه، ملكان و شهرستان چاراویماق (به مركزیت قرهآغاج) و بالاخره شهرستان تبریز به مركزیت مركز استان[۴].
فلات آذربایجان، در شمال غربی فلات ایران و در محل برخورد دو رشته كوه البرز و زاگرس با امتداد شرقی ـ غربی و شمال غربی و جنوب شرقی واقع شده است. كوههای آذربایجان در نتیجه دو دسته از عوامل زیر به وجود آمدهاند:
عامل اول تحولات دوران سوم زمینشناسی است كه پدیدآورنده رشته كوههای نسبتاً كم ارتفاعی شناخته شده و عامل دوم فرآیندهای آتشفشانی در منطقه بوده كه كوههای مرتفع و عظیمی را خلق كرده است. توده عظیم آتشفشانی سبلان با 4811م (بین استان اردبیل و آذربایجان شرقی) و سهند با ارتفاع 3710م (تماماً واقع در آذربایجان شرقی و در جنوب شهر تبریز) از جمله آنهاست[۵]. در شمال استان آذربایجان شرقی، رشته كوه ارسباران یا قرهداغ و میشوداغ به صورت دیواری عظیم قرار دارد كه توسط رود مرزی ارس از كوههای قفقاز جدا شده و به كوههای شمالی معروف است. در مركز و جنوب استان نیز ارتفاعات دیگری از جمله عون بن علی، سهند و قافلانكو واقع شده است كه كوههای مركزی و جنوبی نامیده میشود[۶].
در گستره جغرافیایی آذربایجان شرقی، چشمگیرترین عارضه طبیعی، كوهستان آتشفشانی سهند با وسعت 4500 كم[۲] است كه به گونهای منفرد، سرچشمه رودخانههای متعددی است كه در دامنههای اطراف آن جریان دارد. در حال حاضر در دامنههای این آتشفشان خاموش، چشمههای آب گرم و دریاچههای كوچكی از جمله «آلما گلی»، «قوری گلی»، «آیقر گلی» و «نادرگل» به چشم میخورد[۷]. آذربایجان شرقی به دلیل وجود گسلهای متعدد از مناطق زلزلهخیز كشور است. تبریز و حومه آن در محدوده «خطر خیلی بالا» قرار دارد. گسل معروف تبریز در طول تاریخ، موجب بروز زلزلههای مرگباری در این شهر شده است[۸]. آذربایجان شرقی در درون حوضههای آبریز خزر و اورمیه واقع شده و در پهنه آن رودهای متعددی از جمله ارس، قزلاوزن و قرهسو (به سوی خزر) و تلخه رود (آجیچای)، سمینه رود و زرینه رود (به سوی دریاچه اورمیه) جریان دارند[۹]. قسمتهای كم ارتفاع و پست استان كه بیشتر قابل سكونت و بهرهبرداری كشاورزی است، در میان ارتفاعات، حاشیه رودها و نیز سواحل شرقی دریاچه اورمیه قرار دارند و دشتهای جلفا، میانه، یكانات، مرند، اهر و بستانآباد و نیز جلگههای تبریز، مراغه و دشت سراب از آن جملهاند[۱۰]. یكی از ویژگیهای آب و هوایی استان آذربایجان شرقی، سرد بودن آن در بیشتر نقاط است؛ به گونهای كه تعداد روزهای یخبندان آن در مناطق مختلف بین 50 تا 170 روز در سال ثبت شده و میزان بارندگی در نقاط مختلف استان بین حداكثر 600 میلیمتر (در سهند) تا 50 میلیمتر (در كناره ارس) متغیّر است[۱۱]. در متون تاریخی از آذربایجان با بیش از 30 نام گوناگون یاد شده است از جمله: آتروپاتن، آتورپاتكان، آدراباتان، آذر آبادجان، آذربایگان، آذر بیگانون، آذرآبادگان و... [۱۲]. در حدودالعالم زیر عنوان «سخن اندر ناحیت آذربادگان و ناحیت ارمینیه و اران و شهرهای ایشان» آمده است كه: «سه ناحیتست [ناحیه است] بیكدیگر پیوسته و سوادهاء ایشان بیكدیگر اندر شده و مشرق این ناحیت حدود گیلان است، و جنوب وی حدود عراق [عراقعجم← اراك] است و جزیره، و مغرب وی حدود رومست [روم است] و سریر، و شمال وی حدود سریرست و خزران و این جایهاست بسیار نعمتترین ناحیتهاست اندر اسلام ...»[۱۳] و در نزههالقلوب نیز در «ذكر بلاد آذربایجان» آمده كه: «و آن نُه تومان است و بیست و هفت پاره شهر اكثرش را هوا به سردی مایل است و اندكی معتدل بوَد. حدودش با ولایت عراقعجم و موغان و گرجستان و ارمن و كردستان پیوسته است...»[۱۴]. آذربایجان چه پیش از اسلام و چه بعد از اسلام، همواره به عنوان یكی از ایالتهای مهم و تاریخی ایران مطرح بوده است؛14 تا این كه در نخستین قانون تقسیمات كشوری در 1285ش نیز رسماً به عنوان یكی از ایالتهای ایران معرفی شد[۱۵]. آذربایجان در 1316ش ابتدا به نام استان «شمال غرب» و سپس در همان سال با تغییراتی در تقسیمات كشوری، آذربایجان به دو استان با نام «استان سوم» و «استان چهارم» تقسیم شد؛ اما مجدداً در 1325ش «استان آذربایجان» نام گرفت و در 1339، به دو استان به نامهای آذربایجان شرقی (به مركزیت تبریز) و آذربایجان غربی (به مركزیت اورمیه) تقسیم شد. در 1372ش از بخش شرقی استان آذربایجان شرقی استانی به نام «اردبیل»، تأسیس گردید و استان آذربایجان شرقی در محدوده كنونی آن باقی ماند[۱۶]. جمعیت استان آذربایجان شرقی در سرشماری 1375ش تعداد 3325884 بوده كه در 1384 به 3500184 تن رسیده است[۱۷]. استان آذربایجان شرقی به علت بارندگی نسبتاً مناسب و وجود مراتع و زمینهای قابل كشت و حاصلخیز، یكی از قطبهای مهم كشاوری و دامداری كشور است. راههای متعدد ارتباطی زمینی و هوایی و هم مرز بودن با كشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان و نزدیكی به مرزهای غربی كشور، این استان را صاحب موقعیتی ویژه و حساس كرده است. در نیم قرن اخیر احداث كارخانهها، شهركهای صنعتی و مراكز آموزشی متعدد، همچنین وجود جاذبههای گردشگری، كشف و بهرهبرداری از منابع غنی معدنی و بهرهمندی از دیگر امكانات توسعه، استان آذربایجان شرقی را به یكی از مناطق توسعه یافته كشور بدل كرده است[۱۸].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص7.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.
- ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان آذربایجان شرقی). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص2.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص1 و 2.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص38.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص8-11.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص3 و 7.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص9و10.
- ↑ چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مكانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، ص14- 12.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص157- 158.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهه القلوب. چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص121.
- ↑ الف. قلقشندی، احمد بن علی. جغرافیای تاریخی ایران در قرن نهم هجری. ترجمه محجوب الزویری، تهران: وزارت امور خارجه، 1380، ص73- 70. ب. سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1378، ص43- 42.
- ↑ امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص82.
- ↑ امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 85-88-98-106.
- ↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.
- ↑ الف.سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص46-56. ب.سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص181- 179، 189 و 194- 193.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیلهمایون