کتابخانه های کرمانشاه
استان کرمانشاه واقع در غرب ایران، از شمال به استان کردستان، از شمال شرقی به استان همدان، از جنوب به استان ایلام، از شرق و جنوبشرقی به استانهای همدان و لرستان، و از غرب به کشور عراق محدود میشود[۱]. مساحت این استان 741,24 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383)1129482 نفر است. استان کرمانشاه 11 شهرستان، 20 شهر، 24 بخش، و 83 دهستان دارد. زبان مردم آن کردی با گویشهای مختلف است از جمله: کردی کلهری، اورامی، سورانی، و لکی[۲].
تاریخچه
در هزاره سوم و چهارم قبل از میلاد در کوهسارهای زاگرس اقوامی مهاجر مسکن داشتند که به تصرف بلاد بینالنهرین پرداختند، به استناد کتیبههای بابل، آشور، و عیلام این اقوام طوایفی مانند لولوبی، گوتی، منایی، نایری، آماد، و پارسواها بودهاند.
بنای شهر کرمانشاه را منسوب به بهرام چهارم ساسانی ملقب به "کرمانشاه" میدانند که از سال 388-399 میلادی بر امپراتوری ساسانی فرمانروایی میکرد. وی بعد از شاپور وارث تاج و تخت ساسانیان گردید[۳]. در سال 21ق. آخرین مقاومتهای یزدگرد در شهر نهاوند شکسته شد و پس از غلبه اسلام ایالت "ماه" نامیده شد. شاهان ساسانی به خاطر موقعیت مهم و زیبایی مناظر اطراف، در آنجا کاخهای مجلل داشتند. این شهر در دوره خلفای عباسی یکی از چهار شهر معتبر و در ردیف اصفهان و همدان و ری بود.
پس از انقلاب مشروطه (1324ق.) وسایل تحصیل در کرمانشاه منحصر به چند مکتبخانه بود. معدود روشنفکرانی که با کتاب و نشریه آشنا بودند به فکر تأسیس مدرسه، روزنامه، و مراکز فرهنگی افتادند که بهعلت نبود وسایل چاپ، نوشتهها بهصورت دستنویس و خطی منتشر میشد.
قبل از 1327ق. تنها چاپخانه سنگی با تلاش مرحوم میرعبدالباقی و پس از آن چاپخانه شرافت احمدی توسط میرزااحمدخان معتضدالدوله وزیری بهراه افتاد.
در 18 ذیالحجه 1341ق./1301ش.، شرکت سعادت تشکیل شد و چاپخانهای مجهز از آلمان وارد کردند. پس از فوت برادران سعادت شرکت منحل شد و بعدها در 1369ق./ 1328ش. علاوه بر راهاندازی چاپخانه، روزنامه سعادت نیز منتشر شد. در این چاپخانه روزنامههایی مانند فصاحت و کوکب غرب به چاپ میرسید.
مدتها پس از تأسیس دارالفنون در دوران حکومت مظفری بنای مدرسه جدید در کرمانشاه نهاده شد. در 1317ق./ 1278ش. مدرسه اسلامیه و مدرسه محتشمیه تأسیس شد.
در 25 صفر 1328ق./1288ش. قرائتخانهای در این شهر افتتاح شد که نخستین قرائتخانه عمومی کرمانشاه محسوب میشد و مدرسه اکابر نیز بود.
در بررسی تاریخچه کتابخانهها در کرمانشاه به کتابخانهای که از هر حیث جامع باشد برنمیخوریم و اگر مجموعهای بهصورت کتابخانه گردآوری شده، اغلب مربوط به خانوادههای اهل علم بوده و از نسلی به نسل بعد به ارث رسیده و بهعلت همین دستبهدست گشتنها تعدادی از کتابهای نفیس از بین رفته یا فروخته شده و بههرصورت از شهر کرمانشاه خارج شده است.
کتابخانههای شخصی
بهعنوان نخستین کتابخانه شخصی میتوان از کتابخانه و قرائتخانه نجات نام برد که در 1335ق./1296ش. تأسیس شد[۴]. کتابخانه دولتشاه واقع در کاخ محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند ارشد فتحعلیشاه قاجار که چندین نسخه نایاب و نادر را نیز در خود جای داده بود، از جمله کتابخانههای شخصی حائز توجه این منطقه است. در حال حاضر تعدادی از نسخ این کتابخانه در تملک کتابخانه مجلس است. سایر کتابخانههای شخصی این منطقه عبارتند از: کتابخانه آل آقا (خانواده محمدباقر بهبهانی مرجع تقلید شیعیان) که در مسجد جامع کرمانشاه تأسیس شد[۵]؛ کتابخانه سردار کابلی که برخی از نسخ نفیس آن وقف آستان قدس رضوی شده است[۶]؛ کتابخانه حاج محمد جعفر فیض مهدوی با حدود 8000 جلد کتاب [۷]؛ کتابخانه سیدمحمود کزّازی که در حال حاضر در اختیار میرجلالالدین کزازی (استاد ادبیات دانشگاه تهران) است و دارای کتابهای خطی باارزش از جمله خمسه نظامی است[۸]؛ کتابخانه آیتالله مرتضی نجومی با بیش از 7000 جلد کتاب که با توجه به تسلط نامبرده در تجلید و صحافی از نظر هنری حائز اهمیت و توجه هستند؛ و نیز کتابخانه عبدالجلیل جلیلی که در 1388ق. تأسیس شد و دارای 6000نسخه خطی و چاپی است و در 1359 با کتابخانه محمدحسین جلیلی متخلص به بیدار یکی شد[۹].
کتابخانههای عمومی
نخستین کتابخانه عمومی استان در 1334 در کرمانشاه توسط شهرداری تأسیس شد. با شروع دهه 1340ش. در سایر شهرهای استان، کتابخانههایی تأسیس شد. مانند کتابخانه شهرستان صحنه (1345)، پاوه (1346)، جوانرود (1346)، اسلامآباد غرب (1348)، و کنگاور (1349). در فاصله سالهای 1350-1370 بهتدریج بر تعداد کتابخانههای استان افزوده شد و در شهرهای گیلان غرب (1350)، سنقر (1350)، کرند (1354)، هرسین (1349)، و سرپل ذهاب (1359) کتابخانههایی تأسیس شد. در سال 1382 تعداد کتابخانههای عمومی این استان 52 باب و تعداد کتابها 250,463 جلد، تعداد اعضا 516,32 و تعداد مراجعان 400,368,1 نفر است.
بر اساس آمار 1382، تعداد کتابخانههای مساجد این استان 20 باب، و مجموعه آنها 000,26 جلد است. تعداد کتابخانههای روستایی این استان نیز 25 باب است[۱۰].
کتابخانههای کودکان و نوجوانان
در شهر کرمانشاه پنج باب و در شهرستانهای تابعه استان 11 باب کتابخانه مشغول فعالیت هستند. نخستین کتابخانه مخصوص کودکان توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قبل از 1350 در شهر کرمانشاه با هدف خدمترسانی به کودکان ساخته و در خردادماه 1350 افتتاح و به بهرهبرداری رسید. در این کتابخانه علاوه بر امانت کتاب، فعالیتهای جنبی دیگری مانند نمایش فیلم و تعلیم موسیقی و تئاتر و نقاشی صورت میگیرد. هم اینک این کتابخانه با 9175 جلد کتاب مشغول فعالیت است.
دومین کتابخانه کانون در 1353 شروع به فعالیت کرد. همچنین کانون در شهرهای دیگر استان کتابخانههایی به شرح زیر تأسیس کرده است: صحنه (1361، مجموعه 1063جلد)؛ کنگاور (1363، مجموعه 8382 جلد)؛ هرسین (1376، مجموعه 79,111 جلد)؛ سنقر (1374، مجموعه 5199 جلد)؛ اسلامآباد غرب (1369، مجموعه 242,10 جلد)؛ گیلانغرب (1374، مجموعه 7785 جلد)؛ قصرشیرین (1378، مجموعه 3362 جلد)؛ روانسر (1363، مجموعه 9008 جلد)؛ پاوه (1376، مجموعه 5028 جلد)؛ و جوانرود (1377، مجموعه 6649 جلد). کتابخانه کانون در شهرستان سرپل ذهاب نیز در دست ساخت است. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای این استان 26 باب و مجموعه آنها 250,197 جلد است[۱۱].
کتابخانههای تخصصی
از جمله مهمترین کتابخانههای تخصصی استان کرمانشاه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کتابخانه مدرسه آیتالله بروجردی که در 1335ش. در محل مسجد آیتالله بروجردی تأسیس شد و مورداستفاده طلاب علوم دینی است؛
- کتابخانه مرکز تحقیقات جهادسازندگی؛
- کتابخانه پشتیبانی ارتش که ابتدا بهنام کتابخانه دکتر اقبال نامگذاری شد؛
- کتابخانه مرکز مدیریت دولتی کرمانشاه که با شیوه LCطبقهبندی و نرمافزار آن توسط مرکز مدیریت دولتی طراحی شده و دارای 11 پایگاه اطلاعاتی است؛
- کتابخانه سازمان برنامه و بودجه؛
- کتابخانه مرکز آموزشی توانیر؛
- کتابخانه اداره برق؛ و
- کتابخانه سازمان آب و فاضلاب[۱۰]. بر اساس آمار 1382 تعداد کتابخانههای تخصصی این استان 7باب و تعداد کتابهای موجود در آنها 675,13جلد است[۱۱].
کتابخانههای دانشگاهی
نخست باید از کتابخانه مرکزی دانشگاه رازی (شهید مطهری) نام برد. این کتابخانه در 1351ش. همزمان با تأسیس دانشکده علوم راهاندازی شد و دارای 000,60 جلد کتاب فارسی و لاتین و 450 عنوان نشریه است. این کتابخانه دارای بخشهای امانت، صحافی، فهرستنویسی، اینترنت، مرجع، و نشریات است. بخش مرجع آن شامل مراجع فارسی و لاتین و آرشیو مجلات قدیمی است، علاوه بر اینها دارای بخش کتب نفیس، خطی، پایاننامهها، و انواع نقشه و اسناد و مدارک است.
در بخش رایانه، بانک اطلاعات تمام کتابهای فارسی و لاتین و جستوجوی اطلاعات کتاب و نشریات ارائه میشود. بخش سمعی و بصری با دو دستگاه ویدئو با تعدادی کاست در موضوعات علوم، زبان، و قرآن و تفسیر در حال راهاندازی است[۱۲]. کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه علومپزشکی کرمانشاه از دیگر کتابخانههای دانشگاهی استان است. این کتابخانه وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی کرمانشاه است که در 1365ش. بنا گردیده و حدود 000,45جلد کتاب تخصصی و مرجع، 300 عنوان نشریه جاری، 1000 عنوان گزارش، 100 عدد لوح فشرده، 897 پایاننامه، 16 دستگاه رایانه، و یک دستگاه ریزبرگهخوان دارد. غیر از بخشهای اداری و فهرستنویسی بخشهای مرجع، بانکهای اطلاعاتی، انتشارات و صحافی، و اینترنت نیز فعالیت دارند. کتابخانه دانشکده ادبیات نیز از جمله کتابخانههای دانشگاهی است که دارای 000,26 جلد کتاب فارسی و 4000 جلد کتاب لاتین و 20 عنوان نشریه فارسی و 20 عنوان نشریه لاتین است. همچنین باید از کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی نام برد که دارای 500,13 جلد کتاب فارسی و 3500 جلد لاتین و 60 عنوان نشریه است. کتابخانه دانشگاه پیامنور نیز که در 1378 تأسیس شد، دارای 000,15 جلد کتاب فارسی و لاتین است؛ کتابخانه مرکز آموزشی فنی مهندسی که در 1364 تأسیس شده و هماکنون 914,15 جلد کتاب در کلیه رشتهها دارد، دارای یک مخزن و بخش مرجع و نشریات است؛ و کتابخانه مرکز آموزش عالی (آموزش ضمن خدمت) آموزش و پرورش کرمانشاه که با بیش از 000,16 جلد کتاب مورد استفاده دانشجویان و اساتید مرکز آموزش ضمنخدمت قرار میگیرد نیز از کتابخانههای قابل ذکر هستند. دانشکدههای پرستاری، کشاورزی، و علوم قرآنی نیز هریک دارای کتابخانهای مستقل هستند[۱۰].
طبق آمار 1382 تعداد کتابخانههای دانشگاهی این استان 13 باب و موجودی آنها 874,191 جلد، تعداد اعضا 8056، و تعدادمراجعان 714,35 نفر است[۱۱].
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
- کتابخانه های اصفهان
مآخذ
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3. دایرهالمعارف جغرافیایی ایران. تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، 1379، ص993.
- ↑ سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران. به نقل از:http://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11 Apr. 2005]؛.
- ↑ راهنمای کتابخانه مرکزی استاد شهید مطهری. کرمانشاه: کتابخانه مرکزی شهید مطهری کرمانشاه، [بیتا]، ص60.
- ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی: تاریخ مفصل کرمانشاهان (باختران). تهران: مؤلف، 1370، ص413.
- ↑ همایونفرخ، رکنالدین. کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج2: تاریخچه کتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهکل نگارش، 1345، ج2، ص121، 176.
- ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی: تاریخ مفصل کرمانشاهان (باختران). تهران: مؤلف، 1370، ص416.
- ↑ مهدوی، مرتضی. وزارت آموزش و پرورش. کرمانشاه. مصاحبه، سال1355.
- ↑ کزازی، محمود. اداره اموراقتصاد و دارایی. کرمانشاه. مصاحبه، سال1355.
- ↑ سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی: تاریخ مفصل کرمانشاهان (باختران). تهران: مؤلف، 1370، ص416-417.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ راهنمای کتابخانه مرکزی استاد شهید مطهری. کرمانشاه: کتابخانه مرکزی شهید مطهری کرمانشاه، [بیتا]، ص1-15.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384.
- ↑ خرمشاهی، ضیاءالدین. بانک اطلاعات کرمانشاه. کرمانشاه: کانون تبلیغاتی دالاهو، 1375.
منبع اصلی
کرمانشاه، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسندگان مقاله
محمد جعفرپناهی و تلخیص داکا