استان ایلام

ایلام، نام استانی در غرب ایران و در همسایگی کشور عراق و با مرکزیتی به همین نام.

طبیعت استان ایلام، برگرفته از سایت سیری در ایران، قابل بازیابی ازhttps://seeiran.ir/category/states/ilam/

این استان با 20150 کم وسعت، 2/1 درصد مساحت ایران را در برگرفته و دارای مختصات جغرافیایی َ03 ْ32 تا َ02 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ45 تا َ03 ْ48 طول شرقی است. استان ایلام از شمال با استان کرمانشاه، از شرق با استان لرستان، از جنوب شرق و جنوب با استان خوزستان و از غرب و جنوب غرب با عراق دارای مرز مشترک است. ایلام طبق جدول آخرین وضعیت در تقسیمات کشوری ایران، دارای 7 شهرستان، 19 بخش، 39 دهستان و 19 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایلام (مرکز استان)، مهران و دِهْلُران که هر سه با عراق هم مرز هستند، ایوان، دره شهر، آبدانان و «شیروان و چرداول»، به مرکزیت سرابله که هر چهار شهرستان در قسمت شرقی استان و در همسایگی استان‌های خوزستان، لرستان و کرمانشاه واقع شده‌اند.

استان ایلام از نگاه جغرافیای طبیعی دارای دو بخش متمایز از یکدیگر است. در حالی که بیشتر نواحی شمال و شمال شرقی پوشیده از کوهستان است، نواحی غربی و جنوب غربی آن هموار و به صورت دشتی وسیع و متصل به اراضی پست کرانه شرقی رود دجله در کشور عراق دیده می‌شود؛ به گونه‌ای که رودخانه‌ها و جریان‌های سطحی استان که از ارتفاعات شرقی سرچشمه می‌گیرند، غالباً به سوی زمین‌های پست آن سوی مرز روان هستند. ارتفاعات استان ایلام با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، دنباله رشته کوه زاگرس است. مهم‌ترین قسمت از ارتفاعات مذکور را رشته کوه «کبیر کوه» با قله‌های متعدد، تشکیل می‌دهد که بلندترین آن قله کبیرکوه به ارتفاع 2790م است. رشته کوه «دینار کوه» نیز بخشی دیگر از ارتفاعات مهم استان است که به موازات کبیرکوه و در غرب آن کشیده شده است.

رودخانه‌های کُنْجان‌چَم، گُدار خوش، چَنگوله، مِیْمِه و آبدانان از جمله مهم‌ترین جریان‌های سطحی آب هستند که وارد خاک عراق می‌شوند. رودخانه‌های جبهه شمال شرقی کبیرکوه از جمله چَرْداوُل، کزآب و شیروان، همراه با چند رودخانه دیگر به طور مستقیم و یا با پیوند به رود پر آب و طولانی سیمره و نهایتاً به رود معروف کرخه (در خوزستان) متصل می‌شود. استان ایلام در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده و دو حوضه از زیر مجموعه آن یعنی حوضه مرزی غرب و حوضه کرخه استان مذکور را در برگرفته‌اند.

در دوران چهارم زمین‌شناسی، عقب‌نشینی آب‌های خلیج فارس، فرسایش کوه‌ها و طغیان رودها و به جا ماندن رسوبات آن‌ها، در مجموع موجب پدیدآمدن دشت‌های آبرفتی متعددی نظیر مهران، محسن‌آباد، دهلران و دشت عباس شده است. این دشت‌ها از مناطق حاصلخیز استان هستند. آب و هوای استان ایلام و میزان بارندگی در نقاط مختلف آن، تحت تأثیر توده‌های هوایی است که از ، دریای مدیترانه و دریای سیاه به سوی ایران حرکت می‌کنند و همین امر موجب بارندگی‌های پاییزی و زمستانی در استان می‌شود. با توجه به نقشه خطوط هم باران منطقه ایلام، این استان دارای میزان بارندگی 700 م م در ارتفاعات کبیرکوه، تا 300 مم‍ در مناطق کم ارتفاع مهران و بخش‌هایی از جنوب و جنوب غربی است. آب و هوای معتدل نیمه مرطوب بیشتر شامل مناطق شمالی و شرقی استان و آب و هوای خشک و نیمه خشک، بیشتر مناطق غربی و جنوبی استان را که دشت‌های مهران و دهلران در آن جای دارند در برمی‌گیرد. تنوع آب و هوایی مناطق مختلف استان، در معیشت ساکنان شهرها و روستاها و نیز بارندگی عشایری و تراکم جمعیت، تأثیرگذار بوده به گونه‌ای که در قسمتی از مناطق گرم و خشک جنوب و غرب استان از جمله دهلران، زمین‌های بسیاری خالی از پوشش گیاهی است. همچنین در نواحی «عین خوش» و جنوب آن که با بیابان‌های عراق و خوزستان هم مرز است، به سبب فرسایش بادی، بیابان‌زایی و وزش بادهای شدید و گرم فصلی، فعالیت کشاورزی و دامداری، رونق لازم را ندارد و در حال حاضر حدود 80/000 هکتار از اراضی منطقه را ماسه‌های تقریباً روان تشکیل می‌دهد. از این رو برای توسعه معیشت کشاورزی و رفع نیازهای زندگی شهری در استان طرح‌های احداث تعداد 9 سد مخزنی و 10 سد انحرافی و نیز تأسیس شبکه آبیاری و زهکشی به اتمام رسیده، یا در حال اجرا و یا در دست مطالعه است.

ایلام (عیلام) که سرزمینی گسترده‌تر از استان ایلام کنونی بوده، یکی از کانون‌های بزرگ مدنیت در جهان باستان به شمار می‌رفته است. عیلامی‌ها در بین مردم و اقوام منطقه، دارای فرهنگی برجسته و با سابقه دو هزار ساله بوده‌اند. حدود ده یا دوازده مورد ذکر نام عیلام در تورات و انجیل آمده است. با توجه به آثار و اسناد تاریخی، بی‌تردید پیش از آمدن آریایی‌ها به ایران، عیلامی‌ها دارای تمدن و فرهنگ و خط و زبانی مشخص و حکومتی مستقل و قدرتمند بوده‌اند به گونه‌ای که حکومت‌ها و کشورهای همسایه خود مانند آشور و کلده را قرن‌ها مقهور خویش ساخته بودند؛ اما پس از یک دوره پیروزی، سرانجام کشور عیلام به دست «آشور بانیپال» در حدود 640 قبل از میلاد منقرض گردید. فاتح عیلام شرح فتوحات خود و خرابی‌هایی که در این سرزمین به بار آورده، شرح داده است و می‌گوید که تمام کشور عیلام را با خاک یکسان کرده بوده است.

در طول سال‌های جنگ تحمیلی، ایلام، این سرزمین کهن بنیاد، پس از 2640 سال، این بار از سوی حکومت سرنگون شده بعثی عراق، مورد تاخت و تاز قرار گرفت و صدمات و خسارات بسیاری را متحمل شد. مهران، کُنْجان‌چَم، موسیان، فَکّه، عین‌خوش و ... نام‌های آشنایی بودند که غالباً در خبرهای جنگی از آن‌ها یاد می‌شد.

در نخستین سرشماری پس از پایان جنگ یعنی در 1375، جمعیت استان ایلام 487886 تن بود که طبق پیش‌بینی‌ها به 545094 تن در 1384 رسید. فرمانداری کل «ایلام و پشتکوه» در 1343 به مرکزیت شهر ایلام تأسیس گردید و این فرمانداری کل در 1353 به استان تبدیل شد. پس از پایان جنگ تحمیلی و در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری لازم برای بازسازی این استان انجام گرفت تا با بهره‌گیری از مواد اولیه فراوان و نیروی کار زیاد، برنامه محرومیت‌زدایی از منطقه هر چه سریع‌تر انجام گیرد. تأسیس دانشگاه و مؤسسه‌های آموزش عالی و مراکز فرهنگی و خدماتی در کنار توجه به جاذبه‌های طبیعی و تاریخی و حمایت از سرمایه‌گذاری در بخش گردشگری به ویژه توسعه شهر مرزی مهران که اصلی‌ترین دروازه و گذرگاه تاریخی برای زائران ایرانی و مسافران خارجی برای عزیمت به عراق است، توسعه استان را در آینده به همراه خواهد داشت.

غارسیوان، چشمه‌های آب گرم کُنْجان‌چَم، آبشار سرطاف و عما در شهر ایلام و منطقه ملکشاهی، پارک وحش چُغاسَبز از مجموعه جاذبه‌های طبیعی، و آثار بر جای مانده از دوره ساسانی در شهرهای قدیمی دهلران، درّه شهر و ایوان قاجار مانند قلعه والی ایلام و بقاع متبرکه متعدد، از جاذبه‌های فرهنگی و زیارتی استان هستند.

نیز نگاه کنید به

• استان کردستان
• ایلام
• ایلامیان
• ساسانیان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون