نمایش مبدأ برای کریم خان زند

[[پرونده:2021-12-18a026d4-0a2a-4733-94af-8330c5981fd9-67c4610dc1067c5ba767a82e.gif|بندانگشتی|کریم خان زند، قابل بازیابی از https://www.kojaro.com/figures/192656-karimkhan-zand-security-trade-development/]]
'''کریم‌خان زند،''' ملقب به وکیل‌الرعایا (تولد 113 یا 118ق / ؟ ) . مؤسّس [[زندیه|سلسله زند]] (حک1163ق – 1193 /؟ م)'''.'''

کریم‌خان از طایفه [[زندیه|زند]] از ایل لر فرزند ایناق‌خان و زادگاه او پیری و کمازان ملایر بود. وی سی و دو ساله بود که [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] طایفه [[زندیه|زند]] را به خراسان کوچ داد<ref>پری، جان ر. '''''کریم‌خان زند'''''. ترجمه محمدعلی سلوکی، تهران: 1365، فراز، ص27-25.</ref>. این طایفه در لشگرکشی‌های نادر حضور داشتند. کریم‌خان و برادرش صادق‌خان در رکاب ابراهیم‌شاه افشار به دلیل لیاقت در خدمت نظامی لقب خان گرفتند<ref>حسینی‌فسائی، میرزا حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. چاپ منصور رستگاری فسائی، تهران: 1367، امیرکبیر، ج1، ص558.</ref>. پس از مرگ [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] و در زمان عادلشاه افشار، کریم‌خان طایفه [[زندیه|زند]] را به خاستگاهش در پیری و کمازان بازگرداند و با شکست دادن مهرعلی‌خان تکلو، [[همدان]] را تصرف کرده با سپاهیان علیمردان خان متحد شد و در جنگ با ابوالفتح‌خان حاکم [[اصفهان]] او را شکست داد ولی وی را بخشید و با انعقاد اتحادی سه‌گانه، شاهزاده‌ای صفوی را با نام اسماعیل سوم به سلطنت رساندند<ref>نوائی، عبدالحسین. '''''کریم‌خان زند'''''. تهران: 1348، ابن‌سینا، چ2، ص42-41.</ref>. 

اندکی بعد کریم‌خان در [[شیراز]] با ابوالفتح‌خان به دلیل قتل علیمردان‌خان جنگید و پس از شکست وی به همراه شاه اسماعیل سوم وارد [[اصفهان]] شد و به خود لقب وکیل‌الرعایا داد<ref>ورهرام، غلامحسین. '''''تاریخ سیاسی اجتماعی ایران در عصر زندیه'''''. تهران: 1348، معین، ص45-44.</ref> (1165ق /؟ م ). با پایان یافتن عمر اتحاد سه‌گانه کریم‌خان با دو رقیب دیگر، آزادخان افغان و محمدحسن‌خان [[قاجاریه|قاجار]] مواجه شد. وی آزادخان را در نبرد خشت مغلوب کرد ولی ضربه نهایی را محمدحسن خان به آزادخان وارد کرد و وی را از صحنه رقابت خارج کرد. محمدحسن خان هم سرانجام توسط شیخ علی‌خان زند یکی از سرداران کریم‌خان مغلوب گردید<ref>رجبی، پرویز. '''''کریم‌خان زند و زمان او'''''. تهران: 1352، گروه فرهنگ مرجان با همکاری انتشارات امیرکبیر، ص74-70.</ref> (1172ق /؟ م) و این‌گونه کریم‌خان درصدد برقراری آرامش در متصرفات خود برآمد. وی علاوه بر لشگرکشی به [[کرمانشاه]] و آذربایجان، دو شورش را که در کرمان و بارفروش (بابل)، توسط تقی‌خان درانی و حسینقلی خان جهانسوز بر پا شده بود سرکوب کرد<ref>شمیم، علی‌اصغر. '''''ایران در دوره سلطنت قاجار'''''. تهران: 1374، انتشارات مدبر، چ6، ص33.</ref>. اختلاف کریم‌خان با اعراب بنی‌کعب در کنار رود اروند که متأثر از فتنه عثمانی‌ها بود زمینه حضور انگلیسی‌ها را در [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] فراهم کرد. در [[خارک|جزیره خارک]] میرمُهَنّا پسر میرناصر بندرریگی به دزدی دریائی مشغول بود. کریم‌خان زکی خان را مأمور دفع وی کرد میرمهنا به بصره گریخت و در آنجا به دست مأموران عثمانی بصره به قتل رسید. کریم‌خان نیز به اقدام مأمور عثمانی اعتراض کرد<ref>نامی‌اصفهانی، میرزا محمدصادق موسوی. '''''تاریخ گیتی گشا'''''. چاپ سعید نفیسی، تهران: 1363، اقبال، ص167.</ref> (1182ق/ ؟ م). لشگرکشی ناموفق به عمان برای مطیع کردن شیخ‌ عبدالله رهبر خوارج<ref>هدایت، رضاقلی‌خان. '''''تاریخ روضه الصفای ناصری.''''' قم: 1339، چاپ حکمت، ج9، ص120-119.</ref>. شکست دادن عثمانیان و فتح بصره‌ (1190ق /؟ م) و واگذاری حکومت آنجا به برادرش صادق‌خان اقدامات دیگر کریم‌خان در واپسین سال‌های زندگی بود. هر چند با فوت او (1193ق / ؟ م) و بازگشت صادق‌خان به [[شیراز]]، بصره توسط عثمانیان تصرف شد<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا. '''''تاریخ روابط خارجی ایران'''''. تهران: 1364، امیرکبیر، ص187-186.</ref>.

کریم‌خان چنان ساده و بی‌آلایش بود که عنوان شاه را برای خود انتخاب نکرد. از سخاوت و بخشندگی وی منابع تاریخی توصیف‌های بسیاری کرده‌اند<ref>آصف، محمدهاشم. '''''رستم‌التواریخ.''''' چاپ محمد مشیری، تهران: 1352، امیرکبیر، ص420.</ref>. احترام به پیروان مذاهب مختلف<ref>شعبانی، رضا. '''''تاریخ تحولات سیاسی- اجتماعی ایران در دوره‌های افشاریه و زندیه.''''' تهران: 1377، سمت، ص157-156. </ref> ساختن بناهای عام‌المنفعه مانند حمام، بازار، مسجد، برج و بارو و...در شهرهای [[شیراز]]، [[استان تهران|تهران]]، [[بوشهر]]، [[کرمان]] و... از اقدمات او است. ضمن این‌که در مناسبات با اروپائیان در گسترش تجارت در [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] نیز موفقیت داشت که نشان از آگاهی سیاسی او است. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[زندیه]]
* [[نادرشاه افشار]]
* [[خلیج فارس]]
* [[همدان]]
* [[شیراز]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
سیدحسن شجاعی دیو کلائی
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]