نمایش مبدأ برای کودتای 28 مرداد 1332

[[پرونده:1865780 798.jpg|بندانگشتی|کودتای 28 مرداد 1332 برگرفته از وبسایت تابناک قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.tabnak.ir/fa/news/1254464/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7-%DB%B2%DB%B8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B2]]
'''[[کودتای 28 مرداد 1332]]'''ش، کودتای طراحی شده انگلستان و ایالات متحده برای سرنگونی حکومت ملی دکتر [[محمد مصدق]]<sup>*</sup>، نخست‌وزیر وقت. 

در پی شکل‌گیری [[جبهه ملی]]<sup>*</sup> در اول آبان 1328ش، ملی کردن صنعت نفت ایران، هدف اصلی مبارزات قرار گرفت. برای دستیابی به این هدف [[جبهه ملی]] و نیروهای ملی‌گرا تحت رهبری مصدق و نیروهای مذهبی تحت رهبری [[سید ابوالقاسم کاشانی]]<sup>*</sup> به همکاری با یکدیگر پرداختند. با ترور رزم‌آرا<sup>*</sup> در 20 اسفند 1329ش توسط [[فدائیان اسلام]]<sup>*</sup>، مهم‌ترین عامل عدم تحقق ملی شدن صنعت نفت، از میان برداشته شد و متعاقب آن در 29 اسفند 1329ش لایحه [[ملی شدن صنعت نفت]] به تصویب [[مجلس شورای ملی]]<sup>*</sup> و [[مجلس سنا|سنا]]<sup>*</sup> رسید. این امر کوتاه شدن ایادی بیگانگان مخصوصاً انگلستان را که بیشترین بهره را از نفت ایران می‌برد، به همراه داشت.  

در اردیبهشت 1330ش، [[محمد مصدق]] به نخست‌وزیری رسید و تشکیل دولت داد. برنامه او اجرای کامل طرح ملی شدن صنعت نفت بود که کشمکش‌های بسیاری را با قدرت‌های خارجی در پی داشت. استواری پایه حکومت و محبوبیت روزافزون مصدق و دولتش سبب شد تا دو کشور امریکا و انگلستان به عنوان بیشترین ضرر دیدگان از اوضاع حاکم بر ایران، به منظور ساقط کردن حکومت مصدق با یکدیگر به توافق برسند و برنامه‌ای مشخص برای این منظور طرح کنند<ref>گازیوروسکی، مارک. '''''کودتای 28 مرداد 1332'''''. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، ص 15، 16-21.</ref><ref>وودهاوس، سی. ام. '''''اسرار کودتای 28 مرداد ـ شرح عملیات چکمه (آجاکس)'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 60-73.</ref><ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378، ص 257-261.</ref><ref>'''''عملیات آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 مرداد'''''، ترجمه ابوالقاسم راه‌چمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 232-236.</ref>. 

این امر با روی کار آمدن چرچیل در انگلستان و آیزنهاور در امریکا تحقق یافت. در تیر 1332ش فرمان آغاز عملیات کودتایی بر ضد حکومت مصدق، که قبلاً طراحی و زمینه‌چینی شده بود، توسط برادران دالس[ Allen Dulles and John Foster Dulles  ] (رئیس سیا و وزیر خارجه امریکا) داده شد<ref>زعیم،کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378. ص 266.</ref><ref>روزولت، کرومیت. '''''کودتا در کودتا'''''. ترجمه علی اسلامی، تهران: جاما، 1359، ص 6-24.</ref><ref>'''''عملیات آژاکس'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 46-59؛ وودهاوس، سی. ام. همان. ص 67 و 68.</ref><ref>گازیوروسکی، مارک. '''''کودتای 28 مرداد 1332'''''. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367. ص 29.  </ref>. این عملیات از مدتی قبل با ایجاد ناامنی و بی‌ثباتی در ایران و قتل افرادی همچون محمود افشار طوس رئیس شهربانی دولت مصدق، آغاز شده بود. کرومیت روزولت[Kermit Roosevelt] (مسئول اجرای کودتا در ایران) به ایران وارد شد و [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] را از حمایت‌های امریکا و انگلیس مطمئن ساخت و با سرلشگر فضل‌الله زاهدی<sup>*</sup> به عنوان عامل عملیاتی کودتا دیدار و مذاکره کرد<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378 . ص 275-277.</ref><ref>'''''عملیات آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 مرداد'''''، ترجمه ابوالقاسم راه‌چمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 22 و 23.</ref>. متعاقب آن هم بر اساس هماهنگی‌های انجام شده، شاه در 22 مرداد فرمان نخست‌وزیری زاهدی را صادر و فرمان عزل مصدق را به زاهدی داد و خودش به کلاردشت پناه برد<ref>زعیم. کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378. ص 275-279. </ref>. در این زمان [[محمد مصدق|مصدق]] مجلس را به عنوان مرکز اصلی مخالفان، طی یک همه‌پرسی، منحل ساخته بود و از شاه فرمان انتخابات مجلس دوره هیجدهم را می‌خواست<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378 . ص 271-275.</ref>.  

در روز 24 مرداد عملیات کودتا به فرماندهی سرهنگ نعمت‌الله نصیری آغاز شد، اما پس از دستگیری فاطمی<sup>*</sup> و چند تن از یاران مصدق، به هنگام حمله به خانه مصدق و انجام مرحله پایانی عملیات، نصیری دستگیر شد و کودتا شکست خورد. با انتشار خبر شکست کودتا در صبح 25 مرداد، شاه و همسرش (ثریا) ایران را به مقصد عراق و سپس رُم ترک کردند<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378. ص 279-286.</ref>.  

خبر فرار شاه در سراسر کشور منتشر شد و مردم به شادمانی پرداختند و به دنبال آن اوضاع مملکت در نبود شاه و با حضور تظاهرات توده‌ای‌ها در سطح شهر و شعارها و اقداماتشان و نقشه‌های کودتاگران، بحرانی شد. از سوی دیگر کودتاگران با بازگشت هندرسن[Loy Henderson] سفیر امریکا به ایران، برنامه خود را پی‌گیری کردند و آشوب‌هایی چند در شهر ترتیب دادند<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایران‌مهر ـ تاخ، 1378. ص 286-300.</ref><ref>'''''عملیات آژاکس'''''.ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364 ، ص 26-32.</ref>. 

این امر از صبح روز 28 مرداد پی گرفته شد و با حضور سرکردگان گروهی اوباش و اراذل همچون شعبان جعفری<sup>*</sup>، معروف به شعبان بی مخ شدت گرفت<ref>'''''عملیات آژاکس'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 191-196.</ref><ref>مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن'''''. تهران: علمی، 1378، ص 266-276.</ref>. سرانجام در پی حضور تانک‌های هواخواه شاه و کودتاگران در سطح شهر و اشغال رادیو، دولت [[محمد مصدق|مصدق]] سقوط کرد و نخست‌وزیری زاهدی اعلام شد. به دنبال آن [[محمد مصدق|مصدق]]، فاطمی و دیگر اعضای کابینه بازداشت شدند. بدین ترتیب کودتای 28 مرداد رقم خورد. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[مجلس شورای ملی]]
* [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]]
* [[سید ابوالقاسم کاشانی]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
جعفر گلشن
[[رده:علوم سیاسی]]