كاپیتولاسیون

كاپيتولاسيون

خيراله خيري اصل

كاپيتولاسيون (Capitulation) از كلمه لاتين «كاپيتولر» به معناي فصل‌بندي و طبقه‌بندي مطالب با معناي مجازي داده شده به كليه كنوانسيون‌ها و قراردادها، همچنين با به كارگيري در مورد قراردادهاي متاركه جنگ بين مسلمين و كفار (فرهيخته، ذيل واژه) و نيز به معناي شرط گذاشتن و سازش و تسليم است. (آشوري، ذيل واژه). در فرهنگ سياسي كاپيتولاسيون به وضع ناشي از قراردادهايي كه دولت‌هاي قدرتمند و استعمارگر، به ويژه در قرن نوزدهم ميلادي، به دولت‌هاي ضعيف تحميل مي‌كردند، گفته مي‌شود. (آقابخشي، ذيل واژه). به موجب قراردادهاي مزبور موافقت مي‌شود كه اتباع بيگانه مملكتي در قلمرود آمريت كشور پذيرنده در مسائل مربوط به امور حقوقي، تجاري، و مسائل مربوط به امور كيفري، قوانين و مقررات مملكت خودشان را براي اتباغ خود اعمال كنند. (فرهيخته، ذيل واژه). حق كاپيتولاسين در ايران در دوره‌ي صفويه و زنديه به كشورهاي خارجي اعطا مي‌شده است، (چلونگر، ص 55)، امّا به طور رسمي اين امتياز اولين بار در معاهده‌ي تركمنچاي در سال 1203 ه‍. ش در زمان فتحعلي‌شاه قاجار به روسيه داده شد. امتياز كاپيتولاسيون در ايران كم‌كم از انحصار دولت روسيه خارج شد و بسياري از دولت‌هاي ديگر نيز با استفاده از اصل كاملـﺔ الوداد صاحب اين حق شدند. از جمله اين كشورها اسپانيا، فرانسه، آمريكا، انگليس، آلمان، ايتاليا و چند كشور ديگر بودند. (روزها و رويدادها، ص 111). حق قضاوت كنسولي روسيه در ايران پس از سقوط سلطنت تزارها و روي كار آمدن حكومت سوسياليستي در جريان انقلاب اكتبر 1917 م به همراه كليه امتيازات ديگري كه روس‌ها از ايران گرفته بودند، لغو شد. (اسدالهي، ص 37). پس از لغو قرارداد كاپيتولاسيون بين ايران و روسيه، قرارداد كاپيتولاسيون تعدادي از كشورهاي ديگر نيز لغو شد. امّا كشورهاي غربي همچنان به اين امتياز پايبند بودند و سرانجام مجلس ملي در سال 1306 ه‍. ش الغاء كاپيتولاسيون را اعلام كرد و به همه‌ي دولي كه از اين حق استفاده مي‌كردند يك سال وقت داد كه در قراردادهاي خود تجديدنظر كنند. (روزها و رويدادها، ص 112). در دوره‌’ محمّد‌رضا پهلوي به دليل حضور مستشاران نظامي آمريكايي در ايران كه در استخدام دولت بودند، دولت آمريكا مسئله وضعيت حقوقي نيروهاي خود در ايران را مورد مذاكره قرار داد و تحت فشار آمريكا، رژيم پهلوي كه الغاي كاپيتولاسيون را نمونه‌ي «ميهن‌پرستي» وانمود مي‌كردند به احياي مجدد آن مبادرت نمود. (روحاني، ص 1005). مطابق اين قرارداد كه ساعت 12 شب روز سه‌شنبه 3 مرداد 1343 در مجلس سنا و تنها با حضور 26 نفر از 60 سناتور و نخست‌وزير و هيأت دولت و معاون وزارت امور خارجه به تصويب رسيد. (هوشنگ مهدوي، ص 309)، «كليه افراد ارتش آمريكا و وابستگان آنان كه در ايران اقامت داشتند، در برابر قوانين ايران از مصونيت كامل ديپلوماتيك برخوردار شدند. اين قانون آمريكايياني را كه به عنوان مستشار نظامي در ايران مقيم بودند، از شمول قوانين معاف مي‌كرد. كارمندان نظامي آمريكايي در صورتي كه در ايران مرتكب جرمي مي‌شدند، دادگاه‌هاي ايران حق بازخواست از آنان را نداشتند». (بيل، ص 218). اين قانون در 21 مهرماه 1343 به تصويب نهايي مجلس شوراي ملي رسيد. (هوشنگ مهدوي، 313)

موضوع كاپيتولاسيون از مردم مخفي نگه داشته شد. حتي مذاكرات مجلس شوراي ملي را به بهانه‌ي «نقص فني چاپخانه» منتشر نكردند. امّا ماه هميشه پشت ابر نمي‌ماند. به هر حال خبر تصويب كاپيتولاسيون بعد از چند روز همه‌جا شايع شد و حساسيت زيادي را در بين مردم ايجاد كرد، چراكه در مقايسه با قرارداد تركمانچاي كاپيتولاسيون آن‌كه پس از شكست ايران در جنگ با روسيه به ايران تحميل شده بود، كاپيتولاسيون داده شده به آمريكا، در زمان صلح و از جانب يك كشور به ظاهر دوست و متحد ايران تحميل مي‌شد. (هوشنگ مهدوي، 317). امام خميني (ره) به سرعت موضع‌گيري كرد و در نطق 4 آبان 1343 فرياد همه‌گيري را سر داد: «عظمت ايران از بين رفت، استقلال از دست رفت، عزت ما پايكوب شد. مگر ما مستعمره هستيم؟ مگر ايران در اشغال آمريكاست؟» (هوشنگ مهدوي، 318). سخنراني امام (ره) درباره كاپيتولاسيون بيسيار مفصل بود. مهم‌تر اين‌كه ايشان همچنين طي اعلاميه‌اي كاپيتولاسيون را مخالف اسلام و قانون اعلام كردند: «اكنون من اعلام مي‌كنم كه اين رأي ننگين مجلسين مخالف اسلام و قرآن است و قانونيت ندارد». (روزها و رويدادها، 112). هنوز چند روزي از ايرادم اين سخنراني و انتشار اعلاميه نگذشته بود كه رژيم شاه دست به تبعيد حضرت امام (ره) زد. پيام فوري اين رويدادها قتل حسنعلي منصور در 6 بهمن 1343 و سوءقصد نافرجام به جان شاه در كاخ مرمر در 21 فروردين 1344 بود و پيامد درازمدت آن انقلاب توفنده‌اي بود كه رژيم پهلوي را در هم كوبيد. (هوشنگ مهدوي، 318). سرانجام با پيروزي انقلاب، به پيشنهاد هيأت وزيران و تصويب شوراي انقلاب در تاريخ 23 ارديبهشت 1358 حق كاپيتولاسيون و امتيازات و ملحقات آن براي هميشه و به طور نهايي لغو شد. (روزها و رويدادها، 113).

منابع

- آقابخشي، علي و مينو افشاري‌رادم، فرهنگ علوم سياسي، تهران، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران، 1375

- اسدالهي، مسعود، احياي كاپيتولاسيون و پيامدهاي آن، تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، 1373

- بيل، جيمز، شير و عقاب: روابط بدفرجام ايران و آمريكا، ترجمه فروزنده برليان، تهران، نشر فاخته، 1371

- چلونگر، محمّد‌علي، كاپيتولاسيون در تاريخ ايران، تهران، نشر مركز، 1382

- روحاني، حميد، نهمضت امام خميني، ج 1، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1381

- روزها و رويدادها، قم، نشر پيام مهدي (عج)، 1378

- فرهيخته، شمس‌الدين، فرهنگ فرهيخته، تهران، انتشارات زرين، 1377

- هوشنگ مهدوي، عبدالرضا، سياست خارجي ايران در دوران پهلوي، تهران، نشر البرز، 1374