الفبا: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۲

الفبا، مجموعه‌ای از نشانه‌های نوشتاری که بر پایه واج‌های زبانی معین نظم یافته باشد. کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان رایج در دوره هخامنشی را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن‌ندیم در الفهرست، به نقل از ابن‌مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نامه دبیریه اشاره کرده است^[۱]. امروزه از میان آن‌ها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آن‌ها تحریر می‌شده عبارت‌اند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آن‌ها فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است.

1. خط میخی فارسی باستان

این خط، که همه کتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد^[۲].

2. خط اوستا

این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌‌شد. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد^[۳].

3. خط پهلوی

این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود. نوع کتیبه‌ای آن تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است^[۴].

4. خط فارسی نو

خطی است که در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به کار می‌‌رود در واقع خطی برگرفته از خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری «پ، چ، ژ، گ» بود که در خط عربی وجود نداشت. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. الفهرست. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.
↑ Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12
↑ Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129
↑ فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

سعید عریان

تلخیص نرگس نشاط

[1] ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. الفهرست. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.

[2] Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12

[3] Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129

[4] فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''الفبا،''' مجموعه‌اي از نشانه‌هاي نوشتاري كه بر پاية واج‌هاي زباني معين نظم يافته باشد. كهن‌ترين سند مكتوب در زبان‌هاي ايراني به دورة هخامنشي تعلق دارد. از اين رو، خط فارسي باستان رايج در دورة هخامنشي را بايد كهن‌ترين خط ايراني به شمار آورد. ابن‌نديم در ''الفهرست''، به نقل از ابن‌مقفّع، به انواع گوناگون خطوطي كه در ميان ايرانيان رواج داشته با نام‌هايي چون دين دبيريه، ويش دبيريه، كشتج، نيم‌كشتج، شاه دبيريه، هام دبيريه، و نامه دبيريه اشاره كرده است.<sup>1</sup> امروزه از ميان آن‌ها تنها دو خط اوستا و پهلوي براي ما قابل شناسايي است. در مجموع، خطوط رايج در ايران كه در دورة باستان، ميانه، و نو، اسناد و مدارك متعلق به زبان‌هاي گوناگون ايراني به آن‌ها تحرير مي‌شده عبارت‌اند از: خط فارسي باستان، عيلامي، اكدي، اوستا، پهلوي، پارتي، عبري آرامي، سرياني، يوناني، سغدي، مانوي، و فارسي نو كه مهم‌ترين آن‌ها فارسي باستان، اوستا، پهلوي، و فارسي نو است.
+'''الفبا،''' مجموعه‌ای از نشانه‌های نوشتاری که بر پایه واج‌های زبانی معین نظم یافته باشد. کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به [[هخامنشیان|دوره هخامنشی]] تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان رایج در [[هخامنشیان|دوره هخامنشی]] را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن‌ندیم در ''الفهرست''، به نقل از ابن‌مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نامه دبیریه اشاره کرده است<ref>ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. '''''الفهرست'''''. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.</ref>. امروزه از میان آن‌ها تنها دو خط [[اوستا]] و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آن‌ها تحریر می‌شده عبارت‌اند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، [[اوستا]]، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آن‌ها فارسی باستان، [[اوستا]]، پهلوی، و فارسی نو است.
-'''1.  خط ميخي فارسي باستان.''' اين خط، كه همة كتيبه‌هاي هخامنشي با آن تحرير شده، خطي هجايي است كه در مجموع 36 نشانة نوشتاري، 5 نشانة واژه‌نگار، و 2 نشانة جداكنندة واژه‌ها از يكديگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته مي‌شود. از 36 نشانة نوشتاري، 3 نشانه به سه واكه، و 33 نشانة ديگر به هجاها اختصاص دارد.<sup>2</sup>
+=== 1.  خط میخی فارسی باستان ===
+این خط، که همه کتیبه‌های [[هخامنشیان|هخامنشی]] با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد<ref>Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12</ref>.
-'''2.  خط اوستا.''' اين خط كاملاً واجنگار در دورة ساسانيان براي تحرير ''اوستاي'' بازمانده و بر پاية خط پهلوي ابداع شد و از راست به چپ نوشته مي‌‌شد. اين خط در مجموع داراي 46 نشانة نوشتاري است كه از آن ميان 14 نشانه به واكه‌ها و 32 نشانة ديگر به همخوان‌ها اختصاص دارد.<sup>3</sup>
+=== 2.  خط اوستا ===
+این خط کاملاً واجنگار در [[ساسانیان|دوره ساسانیان]] برای تحریر ''اوستای'' بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌‌شد. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد<ref>Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129</ref>.
-'''3.  خط پهلوي.''' اين خط، با دو گونة پهلوي كتابي و پهلوي كتيبه‌اي، خطي است كه آثار بازمانده از زبان فارسي ميانة غربي جنوبي يعني زبان دورة ساسانيان، اعم از كتاب و كتيبه، به آن تحرير شده است. نوع كتابي اين خط كه در مجموع داراي 14 نشانة نوشتاري است از راست به چپ نوشته مي‌شود. نوع كتيبه‌اي آن تنها چند نشانة نوشتاري بيشتر از نوع كتابي دارد. ''زبور'' پهلوي نيز با خطي بر پاية خط پهلوي به تحرير در آمده است.<sup>4</sup>
+=== 3.  خط پهلوی ===
+این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان [[ساسانیان|دوره ساسانیان]]، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود. نوع کتیبه‌ای آن تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. ''زبور'' پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است<ref>فریدریش، یوهانس. '''''تاریخ خط‌های جهان'''''. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387</ref>.
-'''4.  خط فارسي نو.''' خطي است كه در حال حاضر براي نوشتار زبان فارسي به كار مي‌‌رود در واقع خطي برگرفته از خط عربي است كه با تغييرات اندكي به خدمت اين زبان درآمده است. اين خط پس از فروپاشي سلسلة ساساني جايگزين خط پهلوي شد. تغييري كه از سوي ايرانيان در اين خط داده شد افزودن چهار نشانة نوشتاري «پ، چ، ژ، گ» بود كه در خط عربي وجود نداشت. اين خط در مجموع داراي 32 نشانة نوشتاري است.
+=== 4.  خط فارسی نو ===
+خطی است که در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به کار می‌‌رود در واقع خطی برگرفته از خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی [[ساسانیان|سلسله ساسانی]] جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری «پ، چ، ژ، گ» بود که در خط عربی وجود نداشت. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.
-'''مآخذ:'''
+== نیز نگاه کنید به ==
-.    ابن‌نديم، محمد بن اسحق. '''''الفهرست'''''. به كوش رضا تجدد، تهران: مكتبة ‌الاسدي و مكتبة الجعفري، 1350، ص15- 16.
+* [[ساسانیان]]
+* [[اوستا]]
-.  Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12.
+== مآخذ ==
+<references />
-.  Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
-.     فريدريش، يوهانس. '''''تاريخ خط‌هاي جهان'''''. ترجمة فيروز رفاهي، تهران: دنيا، 1368، ص 387.
+== نویسنده مقاله ==
+سعید عریان
-سعید عریان
 تلخیص نرگس نشاط
+[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
+[[رده:ارتباطات]]