برهان: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۵

برهان، به معنای واضح و حجت روشن است. در منطق یکی از صناعات خمس [←صناعات خمس] به شمار می‌آید و عبارت است از قیاسی که مقدمات آن مرکب از قضایای یقینی باشد و به همین سبب، نتیجه آن نیز یقینی است. به عنوان مثال، نتیجه قیاس زیر، یقینی است: اهن، فلز است (= صغری) هر فلزی در اثرحرارت منبسط می‌شود (= کبری) اهن در اثر حرارت منبسط می‌شود (= نتیجه یقینی). هر برهانی ازجهت صورت، قیاس محسوب می‌شود؛ امّا تنها برخی از قیاس‌ها از جهت معنا و محتوا برهان به شمار می‌آیند^[۱]. اهمیت برهان در منطق ارسطویی موجب شده است تا قیاس و برهان سخت به یکدیگر پیوند یا بند و با شنیدن قیاس، برهان به ذهن متبادر شود^[۱]^[۲]^[۳]طبقه‌بندی برهان به شرح زیر است:

1) طبقه‌بندی منطقی

استدلال برهانی دو گونه است: سیر از علت به معلول (= برهان لِمّ) و سیر از معلول به علت (= برهان اِنْ). همچنین برهان را بر مبنای آن‌که به نحو مستقیم و یا به صورت غیر مستقیم (= نفی نقیض یک چیز) به اثبات مطلوب می‌پردازد، می‌توان به برهان مستقیم و برهان خلف تقسیم کرد.

2) طبقه‌بندی حکمی و کلامی

می‌توان برهان‌ها؛‌ (= برهان لِمّ؛ برهان ان؛ برهان مستقیم؛ برهان خلف) را از جهت آن‌که در اثبات یا نفی چه امری به کار می‌روند و در کدام حوزه فلسفی مورد استفاده قرار می‌گیرند نامگذاری کرد. مهم‌ترین براهین از این دیدگاه عبارتند از:

براهین اثبات وجود خدا؛
براهین اثبات توحید؛
براهین ابطال تسلسل؛
براهین اثبات تناهی ابعاد؛
براهین اثبات و نفی جزء لایتجزی [←جزء لایتجزی]؛
براهین اثبات هیولی؛
براهین اثبات مکان^[۴] و... .

نیز نگاه کنید به

تسلسل

مآخذ

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ طوسی، خواجه‌نصیر. اساس الاقتباس. 343.
↑ ابن‌سینا، منطق دانشنامه علایی. 134.
↑ غزالی، محمد. مقاصد الفلاسفه. ص100.
↑ دادبه، اصغر. «برهان»، دایره‌المعارف تشیع. 3/ مدخل «برهان».

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه

[:0-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ طوسی، خواجه‌نصیر. اساس الاقتباس. 343.

[2] ابن‌سینا، منطق دانشنامه علایی. 134.

[3] غزالی، محمد. مقاصد الفلاسفه. ص100.

[4] دادبه، اصغر. «برهان»، دایره‌المعارف تشیع. 3/ مدخل «برهان».

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''برهان،''' به معناي واضح و حجت روشن است. در منطق يكي از صناعات خمس [←صناعات خمس] به شمار مي‌آيد و عبارت است از قياسي كه مقدمات آن مركب از قضاياي يقيني باشد و به همين سبب، نتيجة آن نيز يقيني است. به عنوان مثال، نتيجة قياس زير، يقيني است: آهن، فلز است (= صغري) هر فلزي در اثرحرارت منبسط مي‌شود (= كبري) آهن  در اثر حرارت منبسط مي‌شود (= نتيجة يقيني). هر برهاني ازجهت صورت، قياس محسوب مي‌شود؛ امّا تنها برخي از قياس‌ها از جهت معنا و محتوا برهان به شمار مي‌آيند.<sup>1</sup> اهميت برهان در منطق ارسطويي موجب شده است تا قياس و برهان سخت به يكديگر پيوند يا بند و با شنيدن قياس، برهان به ذهن متبادر شود.<sup>2</sup> طبقه‌بندي برهان: 1) طبقه‌بندي منطقي: استدلال برهاني دو گونه است: سير از علت به معلول (= برهان لِمّ) و سير از معلول به علت (= برهان اِنْ). همچنين برهان را بر مبناي آن‌كه به نحو مستقيم و يا به صورت غير مستقيم (= نفي نقيض يك چيز) به اثبات مطلوب مي‌پردازد، مي‌توان به برهان مستقيم و برهان خلف تقسيم كرد.
+'''[[برهان]]،''' به معنای واضح و حجت روشن است. در منطق یکی از صناعات خمس [←صناعات خمس] به شمار می‌آید و عبارت است از قیاسی که مقدمات آن مرکب از قضایای یقینی باشد و به همین سبب، نتیجه آن نیز یقینی است. به عنوان مثال، نتیجه قیاس زیر، یقینی است: اهن، فلز است (= صغری) هر فلزی در اثرحرارت منبسط می‌شود (= کبری) اهن  در اثر حرارت منبسط می‌شود (= نتیجه یقینی). هر برهانی ازجهت صورت، قیاس محسوب می‌شود؛ امّا تنها برخی از قیاس‌ها از جهت معنا و محتوا برهان به شمار می‌آیند<ref name=":0">طوسی، خواجه‌نصیر. '''''اساس الاقتباس.''''' 343.</ref>. اهمیت برهان در منطق ارسطویی موجب شده است تا قیاس و برهان سخت به یکدیگر پیوند یا بند و با شنیدن قیاس، برهان به ذهن متبادر شود<ref name=":0" /><ref> ابن‌سینا، '''''منطق دانشنامه علایی'''''. 134.</ref><ref>غزالی، محمد. '''''مقاصد الفلاسفه'''''. ص100.</ref>طبقه‌بندی برهان به شرح زیر است:
-'''2) طبقه‌بندي حكمي و كلامي:''' مي‌توان برهان‌ها؛‌ (= برهان لِمّ؛ برهان ان؛ برهان مستقيم؛ برهان خلف) را از جهت آن‌كه در اثبات يا نفي چه امري به كار مي‌روند و در كدام حوزة فلسفي مورد استفاده قرار مي‌گيرند نامگذاري كرد. مهم‌ترين براهين از اين ديدگاه عبارتند از:
+=== 1) طبقه‌بندی منطقی ===
+استدلال برهانی دو گونه است: سیر از علت به معلول (= برهان لِمّ) و سیر از معلول به علت (= برهان اِنْ). همچنین برهان را بر مبنای آن‌که به نحو مستقیم و یا به صورت غیر مستقیم (= نفی نقیض یک چیز) به اثبات مطلوب می‌پردازد، می‌توان به برهان مستقیم و برهان خلف تقسیم کرد.
-الف) براهين اثبات وجود خدا؛ ب) براهين اثبات توحيد؛ ج) براهين ابطال تسلسل؛ د) براهين اثبات تناهي ابعاد؛ هـ) براهين اثبات و نفي جزء لايتجزي [←جزء لايتجزي]؛ و) براهين اثبات هيولي؛ ز) براهين اثبات مكان<sup>3</sup> و... .
+=== 2) طبقه‌بندی حکمی و کلامی ===
+می‌توان برهان‌ها؛‌ (= برهان لِمّ؛ برهان ان؛ برهان مستقیم؛ برهان خلف) را از جهت آن‌که در اثبات یا نفی چه امری به کار می‌روند و در کدام حوزه فلسفی مورد استفاده قرار می‌گیرند نامگذاری کرد. مهم‌ترین براهین از این دیدگاه عبارتند از:
+# براهین اثبات وجود خدا؛
+# براهین اثبات توحید؛
+# براهین ابطال [[تسلسل]]؛
+# براهین اثبات تناهی ابعاد؛
+# براهین اثبات و نفی جزء لایتجزی [←جزء لایتجزی]؛
+# براهین اثبات هیولی؛
+# براهین اثبات مکان<ref>  دادبه، اصغر. «برهان»، '''''دایره‌المعارف تشیع'''''. 3/ مدخل «برهان».</ref> و... .
-'''مآخذ:'''
+== نیز نگاه کنید به ==
-.    طوسي، خواجه‌نصير. '''''اساس الاقتباس.''''' 343.
+* [[تسلسل]]<br />
-.    همو. '''''همان'''''، همانجا؛ ابن‌سينا، '''''منطق دانشنامة علايي'''''. 134؛ غزالي، محمد. '''''مقاصد الفلاسفة'''''. ص100.
+== مآخذ ==
+<references />
-.    دادبه، اصغر. «برهان»، '''''دايرة‌المعارف تشيع'''''. 3/ مدخل «برهان».
-.    اطلاعات بيشتر را نك: دادبه، اصغر. «برهان صديقين». '''''دايرة المعارف تشيع'''''، 1380، ج 3/204-206.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 اصغر دادبه
+[[رده:عرفان، فلسفه و کلام]]