سید اسماعیل بن حسین جرجانی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۷

سید اسماعیل بن حسین جرجانی برگرفته از سایت ایرنا قابل بازیابی https://www.irna.ir/news/84300217/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C

جرجانی، سید اسماعیل بن حسین (434 ـ حد 531ق / ؟ م) از نامدارترین پزشکان ایرانی که همه آثار خود را به زبان فارسی نوشت. مؤلفان معاصر بدون در دست داشتن سندی معتبر او را از جمله شاگردان ابن ابی صادق نیشابوری (د پس از 460ق‌) دانسته‌اند^[۱]^[۲]^[۳]. نجم آبادی نیز وی را اصفهانی دانسته است!^[۴]. یاقوت درگذشت او را در مَرو دانسته^[۵] و حاجی خلیفه در چند جای متفاوت سال‌های 530، 531 و 535 ق را یاد کرده است^[۶].

اگر سخن یاقوت درباره تحصیل وی نزد ابوالقاسم قشیری (د 465ق / ؟ م)، فقیه نیشابوری، درست باشد (هر چند خود وی این نظر را با تردید آورده است)^[۵] تحصیل وی نزد ابن ابی صادق نیز چندان عجیب نخواهد بود. ابوالحسن علی بن زید بیهقی نیز در 531ق او را در حالی که بیش از «چند طَور» (= دست کم 3 نسل، یعنی بیش از 90 سال) داشته دیده است^[۷]. جرجانی زاده مرو بود^[۵]،⁹ چندی در قم بود و با نوادگان کوشیار گیلانی دیدار کرد^[۸]. در 504ق به خوارزم (شهر گرُگانْج) و نزد قطب الدین محمد خوارزم شاه رفت و اثر سترگش ذخیره خوارزمشاهی را به وی اهدا کرد. البته نگارش این کتاب که حاصل تجربیات سالیان دراز بوده، نباید در همان سال تمام شده باشد، چه خود جرجانی اشتغالات بسیار در داروخانه بهاء الدوله و مراجعات مکرر مردم شهر به وی را یکی از دلایل تأخیر در به پایان رساندن این کتاب یاد کرده است^[۸].

جرجانی با روی کار آمدن آتسز (521ق / ؟ م)، به فرمان فرزند وی قره ارسلان، کتاب خُفّی علایی را که گزیده‌ای بسیار مختصر از ذخیره بود نوشت. این کتاب چنان که خود جرجانی گوید برای نگارش در دو مجلد کوچک با برگه‌های دراز، چنان که در دو چکمه سواری جای گیرد تنظیم شده بود و به همین مناسبت خُفّی (= چکمه‌ای) نامیده می‌شد^[۹].

جرجانی سپس الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه را برای وزیر آتسز به فارسی نوشت که این نیز خلاصه‌ای از ذخیره بود^[۱۰]. البته جرجانی در این کتاب مطالب مربوط به شناخت نشانه‌های بیماری را کمتر تلخیص کرده و در عوض به جای ذکر ترکیبات داروهای متعدد برای درمان هر دارو تنها به ذکر چند دارو بسنده کرده است. زیرا هدف وی از نگارش این کتاب، نگارش کتابی با حجم متوسط درباره نشانه شناسی بوده است. جرجانی کتاب مختصر دیگری نیز برای مردم عادی نوشت تا در مواقع اضطراری، بتوانند بدون مراجعه به پزشک به درمان خود بپردازند و به همین مناسبت آن را یادگار نامید^[۱۱]. آثار جرجانی در اندک زمانی شهرت بسیار یافت. چندان که نظامی عروضی کمتر از 20 سال پس از مرگ جرجانی گفته است: پزشک باید المنصوری رازی یا هدایه المتعلمین* اخوینی بخاری یا اغراض الطبیه جرجانی یا ... را نزد استادی دلسوز بخواند و سپس یکی از کتاب‌های مفصل این فن چون 16 مقاله جالینوس، الحاوی رازی، القانون ابن سینا، ذخیره جرجانی و ... هرگز به حافظه اعتماد نکند و همواره کتاب‌های مختصری چون تحفه الملوک رازی، یا خفی علایی و یادگار جرجانی را همراه داشته باشد^[۱۲].

الگود از ترجمه عبری ذخیره خوارزمشاهی یاد کرده است ^[۱۳] که از این نظر در میان دیگر آثار فارسی کم نظیر است. ابوالفضل محمد بن ادریس دفتری نیز (د 982ق / ؟ م) این کتاب را به ترکی ترجمه کرده است^[۱۴].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951. pp 214-215
↑ ناتل خانلری، پرویز. مقدمه بر چاپ عکسی الاغراض الطبیه. تهران: 1345.
↑ سعیدی سیرجانی. مقدمه بر چاپ عکسی ذخیره خوارزمشاهی. تهران: 1355.
↑ نجم آبادی. تاریخ طب در ایران. ج 2، ص 719.
↑ ^۵٫۰ ^۵٫۱ ^۵٫۲ یاقوت. معجم البلدان. به کوشش دخویه، لایدن: ج 3، ص 54.
↑ حاجی خلیفه. کشف الظنون. به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیک: 1835م به بعد، ج 1، ص 368، ج 3، ص 162-163، 330، ج 6، ص 507.
↑ بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (= ابن فندق). تتمه صوان الحکمه. به کوشش محمد شفیع، لاهور: 1935م، ص 172.
↑ ^۸٫۰ ^۸٫۱ جرجانی. ذخیره خوارزمشاهی. چ عکسی، ص 644.
↑ جرجانی. خفی علایی. تهران: 1377، ص 1، 4.
↑ جرجانی. الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه. تهران: 1345، ص 3-4.
↑ جرجانی. یادگار. به کوشش مهدی محقق، تهران: 1381، ص 1-2.
↑ نظامی عروضی. چهار مقاله. به کوشش محمد قزوینی، ص 70-71.
↑ Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951. pp 218?
↑ حاجی خلیفه. ج 3، ص 330.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

یونس كرامتی

[1] Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951. pp 214-215

[2] ناتل خانلری، پرویز. مقدمه بر چاپ عکسی الاغراض الطبیه. تهران: 1345.

[3] سعیدی سیرجانی. مقدمه بر چاپ عکسی ذخیره خوارزمشاهی. تهران: 1355.

[4] نجم آبادی. تاریخ طب در ایران. ج 2، ص 719.

[:0-5] ۵٫۰ ^۵٫۱ ^۵٫۲ یاقوت. معجم البلدان. به کوشش دخویه، لایدن: ج 3، ص 54.

[6] حاجی خلیفه. کشف الظنون. به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیک: 1835م به بعد، ج 1، ص 368، ج 3، ص 162-163، 330، ج 6، ص 507.

[7] بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (= ابن فندق). تتمه صوان الحکمه. به کوشش محمد شفیع، لاهور: 1935م، ص 172.

[:1-8] ۸٫۰ ^۸٫۱ جرجانی. ذخیره خوارزمشاهی. چ عکسی، ص 644.

[9] جرجانی. خفی علایی. تهران: 1377، ص 1، 4.

[10] جرجانی. الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه. تهران: 1345، ص 3-4.

[11] جرجانی. یادگار. به کوشش مهدی محقق، تهران: 1381، ص 1-2.

[12] نظامی عروضی. چهار مقاله. به کوشش محمد قزوینی، ص 70-71.

[13] Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951. pp 218?

[14] حاجی خلیفه. ج 3، ص 330.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-جرجاني، سيد اسماعيل بن حسين (434 ـ حد 531ق / ؟ م) از نامدارترين پزشكان ايراني كه همة آثار خود را به زبان فارسي نوشت. مؤلفان معاصر بدون در دست داشتن سندي معتبر او را از جملة شاگردان ابن ابي صادق نيشابوري (د پس از 460ق‌) دانسته‌اند.<sup>1و2و3</sup> نجم آبادي نيز وي را اصفهاني دانسته است!.<sup>4</sup> ياقوت درگذشت او را در مَرو دانسته<sup>5</sup> و حاجي خليفه در چند جاي متفاوت سال‌هاي 530، 531 و 535 ق را ياد كرده است.<sup>6</sup> اگر سخن ياقوت دربارة تحصيل وي نزد ابوالقاسم قشيري (د 465ق / ؟ م)، فقيه نيشابوري، درست باشد (هر چند خود وي اين نظر را با ترديد آورده است)<sup>7</sup> تحصيل وي نزد ابن ابي صادق نيز چندان عجيب نخواهد بود. ابوالحسن علي بن زيد بيهقي نيز در 531ق او را در حالي كه بيش از «چند طَور» (= دست كم 3 نسل، يعني بيش از 90 سال) داشته ديده است.<sup>8</sup> جرجاني زادة مرو بود،<sup>9</sup> چندي در قم بود و با نوادگان كوشيار گيلاني ديدار كرد.<sup>10</sup> در 504ق به  خوارزم (شهر گرُگانْج) و نزد قطب الدين محمد خوارزم شاه رفت و اثر سترگش ذخيرة خوارزمشاهي را به وي اهدا كرد. البته نگارش اين كتاب كه حاصل تجربيات ساليان دراز بوده، نبايد در همان سال تمام شده باشد، چه خود جرجاني اشتغالات بسيار در داروخانة بهاء الدوله و مراجعات مكرر مردم شهر به وي را يكي از دلايل تأخير در به پايان رساندن اين كتاب ياد كرده است.<sup>11</sup> جرجاني با روي كار آمدن آتسز (521ق / ؟ م)، به فرمان فرزند وي قره ارسلان، كتاب خُفّي علايي را كه گزيده‌اي بسيار مختصر از ذخيره بود نوشت. اين كتاب چنان كه خود جرجاني گويد براي نگارش در دو مجلد كوچك با برگه‌هاي دراز، چنان كه در دو چكمة سواري جاي گيرد تنظيم شده بود و به همين مناسبت خُفّي (= چكمه‌اي) ناميده مي‌شد.<sup>12</sup> جرجاني سپس ''الاغراض الطبية و المباحث العلائية'' را براي وزير آتسز به فارسي نوشت كه اين نيز خلاصه‌اي از ذخيره بود.<sup>13</sup> البته جرجاني در اين كتاب مطالب مربوط به شناخت نشانه‌هاي بيماري را كمتر تلخيص كرده و در عوض به جاي ذكر تركيبات داروهاي متعدد براي درمان هر دارو تنها به ذكر چند دارو بسنده كرده است. زيرا هدف وي از نگارش اين كتاب، نگارش كتابي با حجم متوسط دربارة نشانه شناسي بوده است. جرجاني كتاب مختصر ديگري نيز براي مردم عادي نوشت تا در مواقع اضطراري، بتوانند بدون مراجعه به پزشك به درمان خود بپردازند و به همين مناسبت آن را يادگار ناميد.<sup>14</sup> آثار جرجاني در اندك زماني شهرت بسيار يافت. چندان كه نظامي عروضي كمتر از 20 سال پس از مرگ جرجاني گفته است: پزشك بايد ''المنصوري'' رازي يا هداية المتعلمين* اخويني بخاري يا اغراض الطبية جرجاني يا ... را نزد استادي دلسوز بخواند و سپس يكي از كتاب‌هاي مفصل اين فن چون 16 مقالة جالينوس، الحاوي رازي، القانون ابن سينا، ذخيرة جرجاني و ... هرگز به حافظه اعتماد نكند و همواره كتاب‌هاي مختصري چون ''تحفة الملوك'' رازي، يا خفي علايي و يادگار جرجاني را همراه داشته باشد.<sup>15</sup>
+[[پرونده:سید اسماعیل بن حسین جرجانی.jpg|بندانگشتی|سید اسماعیل بن حسین جرجانی برگرفته از سایت ایرنا قابل بازیابی https://www.irna.ir/news/84300217/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C]]
+جرجانی، سید اسماعیل بن حسین (434 ـ حد 531ق / ؟ م) از نامدارترین پزشکان ایرانی که همه آثار خود را به زبان فارسی نوشت. مؤلفان معاصر بدون در دست داشتن سندی معتبر او را از جمله شاگردان ابن ابی صادق نیشابوری (د پس از 460ق‌) دانسته‌اند<ref>Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. pp 214-215</ref><ref>ناتل خانلری، پرویز. مقدمه بر چاپ عکسی '''''الاغراض الطبیه'''''. تهران: 1345.</ref><ref>سعیدی سیرجانی. مقدمه بر چاپ عکسی '''ذخیره خوارزمشاهی'''. تهران: 1355.</ref>. نجم آبادی نیز وی را اصفهانی دانسته است!<ref>نجم آبادی. '''تاریخ طب در ایران'''. ج 2، ص 719.</ref>. یاقوت درگذشت او را در مَرو دانسته<ref name=":0">یاقوت. '''''معجم البلدان'''''. به کوشش دخویه، لایدن: ج 3، ص 54.</ref> و حاجی خلیفه در چند جای متفاوت سال‌های 530، 531 و 535 ق را یاد کرده است<ref>حاجی خلیفه. '''''کشف الظنون'''''. به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیک: 1835م به بعد، ج 1، ص 368، ج 3، ص 162-163، 330، ج 6، ص 507.</ref>.
-الگود از ترجمة عبري ذخيرة خوارزمشاهي ياد كرده است<sup>16</sup> كه از اين نظر در ميان ديگر آثار فارسي كم نظير است. ابوالفضل محمد بن ادريس دفتري نيز (د 982ق / ؟ م) اين كتاب را به تركي ترجمه كرده است.<sup>17</sup>
+اگر سخن یاقوت درباره تحصیل وی نزد ابوالقاسم قشیری (د 465ق / ؟ م)، فقیه نیشابوری، درست باشد (هر چند خود وی این نظر را با تردید آورده است)<ref name=":0" /> تحصیل وی نزد ابن ابی صادق نیز چندان عجیب نخواهد بود. ابوالحسن علی بن زید بیهقی نیز در 531ق او را در حالی که بیش از «چند طَور» (= دست کم 3 نسل، یعنی بیش از 90 سال) داشته دیده است<ref>بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (= ابن فندق). '''''تتمه صوان الحکمه'''''. به کوشش محمد شفیع، لاهور: 1935م، ص 172.</ref>. جرجانی زاده مرو بود<ref name=":0" />،<sup>9</sup> چندی در [[قم]] بود و با نوادگان کوشیار گیلانی دیدار کرد<ref name=":1">جرجانی. '''''ذخیره خوارزمشاهی'''''. چ عکسی، ص 644.</ref>. در 504ق به خوارزم (شهر گرُگانْج) و نزد قطب الدین محمد خوارزم شاه رفت و اثر سترگش ذخیره [[خوارزمشاهیان|خوارزمشاهی]] را به وی اهدا کرد. البته نگارش این کتاب که حاصل تجربیات سالیان دراز بوده، نباید در همان سال تمام شده باشد، چه خود جرجانی اشتغالات بسیار در داروخانه بهاء الدوله و مراجعات مکرر مردم شهر به وی را یکی از دلایل تأخیر در به پایان رساندن این کتاب یاد کرده است<ref name=":1" />.
-'''مآخذ:'''
+جرجانی با روی کار آمدن آتسز (521ق / ؟ م)، به فرمان فرزند وی قره ارسلان، کتاب خُفّی علایی را که گزیده‌ای بسیار مختصر از ذخیره بود نوشت. این کتاب چنان که خود جرجانی گوید برای نگارش در دو مجلد کوچک با برگه‌های دراز، چنان که در دو چکمه سواری جای گیرد تنظیم شده بود و به همین مناسبت خُفّی (= چکمه‌ای) نامیده می‌شد<ref>جرجانی. '''خفی علایی'''. تهران: 1377، ص 1، 4.</ref>.
--    Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. pp 214-215?
+جرجانی سپس الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه را برای وزیر آتسز به فارسی نوشت که این نیز خلاصه‌ای از ذخیره بود<ref>جرجانی. '''''الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه'''''. تهران: 1345، ص 3-4.</ref>. البته جرجانی در این کتاب مطالب مربوط به شناخت نشانه‌های بیماری را کمتر تلخیص کرده و در عوض به جای ذکر ترکیبات داروهای متعدد برای درمان هر دارو تنها به ذکر چند دارو بسنده کرده است. زیرا هدف وی از نگارش این کتاب، نگارش کتابی با حجم متوسط درباره نشانه شناسی بوده است. جرجانی کتاب مختصر دیگری نیز برای مردم عادی نوشت تا در مواقع اضطراری، بتوانند بدون مراجعه به پزشک به درمان خود بپردازند و به همین مناسبت آن را یادگار نامید<ref>جرجانی. '''یادگار'''. به کوشش مهدی محقق، تهران: 1381، ص 1-2.</ref>. آثار جرجانی در اندک زمانی شهرت بسیار یافت. چندان که نظامی عروضی کمتر از 20 سال پس از مرگ جرجانی گفته است: پزشک باید المنصوری رازی یا هدایه المتعلمین* اخوینی بخاری یا اغراض الطبیه جرجانی یا ... را نزد استادی دلسوز بخواند و سپس یکی از کتاب‌های مفصل این فن چون 16 مقاله جالینوس، [[زکریا رازی|الحاوی رازی]]، القانون [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]]، ذخیره جرجانی و ... هرگز به حافظه اعتماد نکند و همواره کتاب‌های مختصری چون تحفه الملوک رازی، یا خفی علایی و یادگار جرجانی را همراه داشته باشد<ref>نظامی عروضی. '''''چهار مقاله.''''' به کوشش محمد قزوینی، ص 70-71.</ref>.
--    ناتل خانلري، پرويز. مقدمه بر چاپ عكسي '''''الاغراض الطبية'''''. تهران: 1345.
+الگود از ترجمه عبری ذخیره خوارزمشاهی یاد کرده است <ref>Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. pp 218?</ref> که از این نظر در میان دیگر آثار فارسی کم نظیر است. ابوالفضل محمد بن ادریس دفتری نیز (د 982ق / ؟ م) این کتاب را به ترکی ترجمه کرده است<ref>'''''حاجی خلیفه'''''. ج 3، ص 330.</ref>.
--    سعيدي سيرجاني. مقدمه بر چاپ عكسي '''ذخيرة خوارزمشاهي'''. تهران: 1355.
+== نیز نگاه کنید به ==
--    نجم آبادي. '''تاريخ طب در ايران'''. ج 2، ص 719.
+* [[قم]]
+* [[خوارزمشاهیان]]
+* [[ابن سینا، پزشک]]
+* [[زکریا رازی]]
--    ياقوت. '''''معجم البلدان'''''. به كوشش دخويه، لايدن: ج 3، ص 54.
+== مآخذ ==
+<references />
--    حاجي خليفه. '''''كشف الظنون'''''. به كوشش گوستاو فلوگل، لايپزيك: 1835م به بعد، ج 1، ص 368، ج 3، ص 162-163، 330، ج 6، ص 507.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
--    ياقوت. همانجا.
+== نویسنده مقاله ==
+یونس كرامتی
--    بيهقي، ابوالحسن علي بن زيد (= ابن فندق). '''''تتمة صوان الحكمة'''''. به كوشش محمد شفيع، لاهور: 1935م، ص 172.
+[[رده:علوم و فنون]]
--    ياقوت. همانجا.
-- جرجاني. '''''ذخيرة خوارزمشاهي'''''. چ عكسي، ص 644.
-- جرجاني. '''''همان'''''. 2، 644.
-- جرجاني. '''خفي علايي'''. تهران: 1377، ص 1، 4.
-- جرجاني. '''''الاغراض الطبية و المباحث العلائية'''''. تهران: 1345، ص 3-4.
-- جرجاني. '''يادگار'''. به كوشش مهدي محقق، تهران: 1381، ص 1-2.
-- نظامي عروضي. '''''چهار مقاله.''''' به كوشش محمد قزويني، ص 70-71.
--      Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. pp 218?
-- '''''حاجي خليفه'''''. ج 3، ص 330.
-یونس کرامتی