مقتل و مقتل‌نویسی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۲

مَقتَل و مقتل‌نویسی، مَقتل در لغت به معنای کشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامه‌ای که به شرح حال کشتگان در راه دین می‌پردازد، ‌اطلاق می‌شود. پیشینه مقتل نویسی در اسلام به سده آغازین هجری برمی‌گردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران حضرت علی (ع) در شمار نخستین کسانی است که به مقتل نویسی روی آورده‌اند. او کتابی را در مقتل امام حسین (ع) گردآوری کرده است^[۱]. پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد کلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح کشته شدن یک تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از کشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم می‌نوشتند که مقتل‌الشهداء سروده ابوالمفاخر رازی از آن جمله است^[۱]. اما از میان مشهورترین مقاتل می‌توان به کتاب مقاتل‌الطالبین اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این کتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد که به مرگ طبیعی از دنیا نرفته‌اند^[۱]. اما نخستین مقاتل به فارسی کتاب روضه الشهدا از ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را که از مصائب اهل بیت در این کتاب آمده، بر منابر می‌خواندند. نیز روضه الشهدا از لحاظ داستان پردازی سهمی در تکوین هسته نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است^[۲]. از میان مشهورترین آنها می‌توان به مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ‌مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع) اثر جابر جعفی؛ مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع)، ‌اثر حاج محمد کریم خان کرمانی (با ترجمه حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع) از شیخ حسین عصفوری و مقتل ابی عبدالله‌الحسین (ع) اثر شیخ رفیع کزّازی اشاره کرد^[۳].

نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل امام حسین (ع) پدید آورده‌اند که حسین بافقی، ‌حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، ‌سلمهازه دورقانی، سیدصفی‌الدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، ‌علی قارپور آبادی، سیدحسین کاشانی، زیاد تستری، محمدعلی کاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی کُردی، ‌ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جمله‌اند^[۳]. جز آنان کسان دیگری هم به مقتل نویسی درباره سیدالشهدا (ع) پرداخته‌اند که از میان آنان می‌توان شیخ علی کرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لکهنوی، ‌عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، ‌محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایت‌الله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد^[۴]. گفتنی است که جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، ترک‌های آناطولی ـ در ترکیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشته‌اند که برخی از آنها، داستان عدن در حکایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ مقتل امام حسین (ع) از یحیی بی بخشی؛ وقایع کربلا اثر نورالدین؛ سعادت نامه یا ترجمه روضه الشهدا ملاحسین واعظ کاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ مقتل حسین (ع) اثر لامعی چلبی، حدیقه السعداء یا ترجمه روضه الشهدا ملاحسین واعظ کاشفی از فضولی؛ کربلا نامه (1747 م) اثر صافی؛ مقتل حسین (ع) از ابن یوسف محمد و مقتل حسین (ع) اثر فستامولون و سعدی، هستند^[۵].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ‌دانشنامه ادب فارسی (2)، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی، ‌به سرپرستی حسن انوشه، ‌تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌ 1376 ش، ج.1، ص 1263.
↑ افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 137.
↑ افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 138.
↑ افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 139.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر

[:0-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ‌دانشنامه ادب فارسی (2)، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی، ‌به سرپرستی حسن انوشه، ‌تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌ 1376 ش، ج.1، ص 1263.

[2] افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.

[:1-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 137.

[4] افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 138.

[5] افسری کرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 139.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''مَقتَل و مقتل‌نویسی،''' مَقتل در لغت به معنای كشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامه‌ای كه به شرح حال كشتگان در راه دین می‌پردازد، ‌اطلاق می‌شود. پیشینة مقتل نویسی در اسلام به سدة آغازین هجری برمی‌گردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران حضرت علی (ع) در شمار نخستین كسانی است كه به مقتل نویسی روی آورده‌اند. او كتابی را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری كرده است.<sup>1</sup> پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد كلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح كشته شدن یك تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از كشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم می‌نوشتند كه ''مقتل‌الشهداء'' سرودة ابوالمفاخر رازی از آن جمله است.<sup>2</sup> اما از میان مشهورترین مقاتل می‌توان به كتاب ''مقاتل‌الطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این كتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد كه به مرگ طبیعی از دنیا نرفته‌اند.<sup>3</sup> اما نخستین مقاتل به فارسی كتاب ''روضةالشهدا'' از ملاحسین واعظ كاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را كه از مصائب اهل بیت در این كتاب آمده، بر منابر می‌خواندند. نیز ''روضةالشهدا'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در تكوین هستة نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است.<sup>4</sup> از میان مشهورترین آنها می‌توان به ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''‌مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع)، ‌اثر حاج محمد كریم خان كرمانی (با ترجمة حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع كزّازی اشاره كرد.<sup>5</sup> نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل امام حسین (ع) پدید آورده‌اند كه حسین بافقی، ‌حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، ‌سلمةازه دورقانی، سیدصفی‌الدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، ‌علی قارپور آبادی، سیدحسین كاشانی، زیاد تستری، محمدعلی كاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی كُردی، ‌ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جمله‌اند.<sup>6</sup> جز آنان كسان دیگری هم به مقتل نویسی دربارة سیدالشهدا (ع) پرداخته‌اند كه از میان آنان می‌توان شیخ علی كرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لكهنوی، ‌عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، ‌محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایت‌الله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد.<sup>7</sup> گفتنی است كه جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، ترك‌های آناطولی ـ در تركیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشته‌اند كه برخی از آنها، ''داستان عدن'' در حكایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل امام حسین'' (ع) از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع كربلا'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا ترجمة ''روضةالشهدا'' ملاحسین واعظ كاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''حدیقةالسعداء'' یا ترجمة ''روضةالشهدا'' ملاحسین واعظ كاشفی از فضولی؛ ''كربلا نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر فستامولونو سعدی، هستند.<sup>7</sup>
+'''مَقتَل و مقتل‌نویسی،''' مَقتل در لغت به معنای کشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامه‌ای که به شرح حال کشتگان در راه دین می‌پردازد، ‌اطلاق می‌شود. پیشینه مقتل نویسی در اسلام به سده آغازین هجری برمی‌گردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] در شمار نخستین کسانی است که به مقتل نویسی روی آورده‌اند. او کتابی را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری کرده است<ref name=":0">قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ''‌'''دانشنامه ادب فارسی (2)'''''<nowiki/>'''، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی'''، ‌به سرپرستی حسن انوشه، ‌تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌ 1376 ش، ج.1، ص 1263.</ref>. پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد کلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح کشته شدن یک تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از کشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم می‌نوشتند که ''مقتل‌الشهداء'' سروده ابوالمفاخر رازی از آن جمله است<ref name=":0" />. اما از میان مشهورترین مقاتل می‌توان به کتاب ''مقاتل‌الطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این کتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد که به مرگ طبیعی از دنیا نرفته‌اند<ref name=":0" />. اما نخستین مقاتل به فارسی کتاب ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را که از مصائب [[اهل بیت]] در این کتاب آمده، بر منابر می‌خواندند. نیز ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در تکوین هسته نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</ref>. از میان مشهورترین آنها می‌توان به ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''‌مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع)، ‌اثر حاج محمد کریم خان کرمانی (با ترجمه حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع کزّازی اشاره کرد<ref name=":1">افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 137.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] پدید آورده‌اند که حسین بافقی، ‌حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، ‌سلمهازه دورقانی، سیدصفی‌الدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، ‌علی قارپور آبادی، سیدحسین کاشانی، زیاد تستری، محمدعلی کاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی کُردی، ‌ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جمله‌اند<ref name=":1" />. جز آنان کسان دیگری هم به مقتل نویسی درباره [[امام حسین بن علی(ع)|سیدالشهدا (ع)]] پرداخته‌اند که از میان آنان می‌توان شیخ علی کرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لکهنوی، ‌عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، ‌محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایت‌الله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 138.</ref>. گفتنی است که جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، ترک‌های آناطولی ـ در ترکیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشته‌اند که برخی از آنها، ''داستان عدن'' در حکایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین]]'' [[امام حسین بن علی(ع)|(ع)]] از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع کربلا'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا ترجمه ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' ملاحسین واعظ کاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''حدیقه السعداء'' یا ترجمه ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' ملاحسین واعظ کاشفی از فضولی؛ ''کربلا نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر فستامولون و سعدی، هستند<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 139.</ref>.
-ـ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ''‌دانشنامة ادب فارسی (2)''، ‌فرهنگنامة ادبی فارسی، ‌به سرپرستی حسن انوشه، ‌تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌چ 1، 1376 ش، ص 1263.
+== نیز نگاه کنید به ==
-ـ همان جا.
+* [[امام حسین بن علی(ع)]]
+* [[روضه الشهداء]]
-ـ همان جا.
+== مآخذ ==
+<references />
-ـ افسری كرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.
-ـ همان، ‌ص 137.
-ـ همان جا.
-ـ همان، ص 138.
-ـ همان، ص 139.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 ابوالقاسم رادفر
+[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
+[[رده:ادبیات]]