مشارکت سیاسی ریاست جمهوری

رئیس جمهور در ایران پس از مقام رهبری، عالیترین مقام رسمی کشور است و مسؤولیت اجرای قانون اساسی و ریاست قوه مجریه را برعهده دارد. انتخاب رئیس جمهور (به مدت چهار سال) با رأی مستقیم مردم باعث شده است که بعضاً بارزترین وجه مشارکت سیاسی مردم در این انتخابات جلوه یابد.

رئیس جمهور به لحاظ حقوقی هیچ تفاوتی با دیگر افراد جامعه ندارد؛ به نحوی‌که مطابق اصل ۱۴۰ قانون اساسی، رسیدگی به اتهام رئیس جمهور و معاونان ووزیران او در مورد جرائم عادی با اطلاع مجلس شورای اسلامی در دادگاههای عمومی دادگستری انجام می‌شود. انتخابات ریاست جمهوری عموماً تابعی از زمینه عمومی سیاسی کشور بوده است. برای مثال در اولین انتخاباتی که برای برگزیدن رئیس جمهور پس از انقلاب اسلامی برگزار شد، رقابت و تبلیغات بسیار جدی بود و نامزدهای این مقام به لحاظ گرایشهای سیاسی متنوع بودند. اما پس از آن به دلیل وقوع جنگ عراق علیه ایران و درگیریهای سیاسی داخل کشور، انتخابات ریاست جمهوری بیش از رقابت ایده‌ها و جناح‌بندیهای‌گوناگون، محل نمادین پشتیبانی وسیع مردم از نظام جمهوری اسلامی بود.{1} حتی در انتخابات ریاست جمهوری که پس از خاتمه جنگ در سال ۱۳۶۸ انجام پذیرفت، از مجموع 16/439/247 رأی داده شده، علی اکبر هاشمی رفسنجانی با 15/537/394 رأی عملاً 94/5% از کل آراء پنجمین انتخابات ریاست جمهوری را به دست آورد. اما این اجماع رأی چهار سال بعد به دلیل آرامش ناشی از دوران بازسازی اقتصادی و عمیق‌تر شدن اختلاف‌نظرها در خصوص نحوه توسعه اجتماعی، اقتصادی، اندکی دستخوش تغییر گردید. در انتخابات سال ۱۳۷۲ از مجموع 16/789/666 رأی ریخته شده در صندوقها، هاشمی رفسنجانی تنها 10/555/912 رأی یعنی 62/78% از کل آرا را به دست آورد. آراء سایر نامزدهای انتخاباتی نیز به ترتیب زیر بود:

احمد توکلی 4/001/017( 23/83% آرا)؛

عبدالله جاسبی 1/528/055( 9/1% آرا)؛

رجبعلی طاهری 396/814( 2/36% آرا)؛

[۵۳۰/۲۵۳ رأی باطله بود].

صورت‌بندی‌کسب رأی نامزدهای ششمین انتخابات ریاست جمهوری حاکی از پیچیدگی مشارکت سیاسی از دهه ۷۰ به این سو بود. به عبارت دیگر انعکاس تنوعات و اعتراضهای اَرام سیاسی در آرای به دست آمده در انتخابات ریاست جمهوری مذکور نشان می‌دهد که بتدریج و همزمان با برنامه‌های توسعه کشور، اشکال وسیعتری از مشارکت سیاسی نیز ضرورت می‌یابد. هفتمین انتخابات ریاست جمهوری که در سال ۱۳۷۶ انجام پذیرفت و در نتیجه آن سید محمد خاتمی به این مقام دست یافت، از هر نظر با دوره های پیشین متفاوت بود. شعارهای خاتمی در زمینه توسعه سیاسی، مشارکت همگانی، بسط جامعه مدنی و آزادی فعالیت مخالفان قانونی، از دید بسیاری، زمینه‌های نظری یک دموکراسی اسلامی قابل تحقق را فراهم آورده‌است. خاتمی در یک مبارزه انتخاباتی تمام عیار و بدون هیچ‌گونه ملاحظه سیاسی از مجموع 29/076/700 رأی داده شده موفق گردید که 20/078/178 رأی را به خود اختصاص دهد که این، برابر با 69/5% از کل آراء بود. نزدیکترین رقیب خاتمی، علی‌اکبر ناطق نوری بود که 7/242/859رأی کسب کرده‌بود. پس از آنها نیز سید رضا زواره‌ای با 771/460 رأی و محمد ری شهری 742/598 رأی قرار داشتند.

موفقیت سید محمد خاتمی نشان داد که توجه به فضای باز سیاسی و گسترش دموکراسی، حمایتهای وسیعتری را برای پشتیبانی از برنامه‌های دولت جلب می‌کند. در واقع، دلایل متعدد از جمله افزایش گرایش عمومی به مشارکت بیشتر در اداره امور، برنامه توسعه سیاسی خاتمی را در تحلیل نهایی اجتناب‌ناپذیر کرده است. از سوی دیگر برگزیده شدن خاتمی و متعاقب آن بر روی کارآمدن جریانی که به لحاظ سیاسی برای مدتها تقریباً در انزوا به سر می‌برد، حاکی از آن است که مبانی قانون اساسی در صورت مراعات، زمینه متحقق ساختن و نهادینه کردن دموکراسی را در ایران با خود همراه دارد؛ به نحوی که می‌توان به کمک آن جابجایی در قدرت و ممانعت از یکنواختی نظام سیاسی را تأمین کرد.

نیز نگاه کنید به

• حقوق بشر در ایران
• مشارکت سیاسی در ایران
• مشارکت سیاسی قوای سه‌گانه در جمهوری اسلامی ایران
• تاریخچه سیاست خارجی ایران
• آغاز استعمار نو در ایران

پاورقی

{1}. ترتیب و میزان رأی در انتخابات مختلف ریاست جمهوری براساس آمار بدبن ترتیب است: -انتخابات اول رئیس جمهوری ۱۳۵۸ ابوالحسن بنی‌صدر، ۶۲۳/۱۴۶/۱۴ رأی (%۹/۷۵ آرا)؛ -انتخابات دوم رئیس جمهوری ۱۳۶۰ محمد علی رجابی، ۳۶۳/۷۶۳/۱۴ رأی (%۳/۸۸ آرا)؛ - انتخابات سوم رئیس جمهوری ۱۳۶۰ سید علی خامنه‌ای، 16/847/717رأی (95/5% آرا)؛ - انتخابات چهارم رئیس جمهوری ۱۳۶۴ سید علی خامنه‌ای، 14/100/000 رأی.

منبع اصلی

منوچهری، عباس(1381). کتاب ایران: نظام سیاسی در ایران. ویراستاری محسن شانه چی. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی – بین المللی.

نویسنده مقاله

عباس منوچهری