وقف: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی « وقف . وقف در لغت به معنی ایستادن، درنگ كردن، سكون، امساك، و اقامت كردن بهكار رفته و در اصطلاح به حبس عین مال، ملك و مستغلات آن، و جاری ساختن منافع آن در راه خدا گفته میشود. هرگونه نقل و انتقال مانند خرید و فروش، رهن، جابهجایی، میراث گذاردن،...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
وقف در لغت به معنی ایستادن، درنگ کردن، سکون، امساک، و اقامت کردن بهکار رفته و در اصطلاح به حبس عین مال، ملک و مستغلات آن، و جاری ساختن منافع آن در راه خدا گفته میشود. هرگونه نقل و انتقال مانند خرید و فروش، رهن، جابهجایی، میراث گذاردن، و بخشیدن مال وقفی ممنوع است<ref>رفیعی علامرودشتی، حسین. '''''تاریخچه وقف کتاب در اسلام'''''. میراث جاویدان. س. دوم، 3 (پاییز 1373)، ص104.</ref>. وقف کتاب یا کتابخانه یکی از موارد وقف در جوامع مسلمان بوده که با وقف مصاحف (قرآنها) آغاز شد. | |||
برخی فُقها وقف | برخی فُقها وقف کتاب را در ابتدا نپذیرفتند و بهسبب آسیبپذیری، آن را با اصل دائمی بودن استفاده از مال وقفی مغایر میدانستند، لیکن سرانجام فقها وقف مصاحف و کتب را پذیرفتند<ref>رفیعی علامرودشتی، حسین. '''''تاریخچه وقف کتاب در اسلام'''''. میراث جاویدان. س. دوم، 3 (پاییز 1373)، ص106-107.</ref>. وقف کتاب گاه برای استفاده اشخاص معین (مثل افراد خانواده) صورت میگرفت، در این صورت به آن "وقف خاص" میگفتند. نوع دیگر، "وقفِ نیمه عمومی" یا "شبه عام" بوده و در آن، کتاب یا کتابخانه برای گروههای حرفهای (مانند طلاب علوم دینی و پزشکان) و یا دینی (پیروان و علمای مذهب خاصی) وقف میشد. گاه نیز بر یک مکان خاص (مانند مسجد، مدرسه، خانقاه، آرامگاه، و بیمارستان) وقف میکردند. نوع سوم، "وقف عمومی" کتاب و کتابخانه، یا وقف برای "طالبان علم" و یا بر "جمیع مسلمانان" بود<ref>رفیعی علامرودشتی، حسین. '''''نگاهی به وقف کتاب در تمدن اسلامی'''''. میراث جاویدان. س. دوم، 4 (زمستان 1373)، ص82-90.</ref>. | ||
کسانی که [[کتاب]] و کتابخانه وقف میکردند، منبع درآمدی را که رقبه نامیده میشد، مانند خانه، مغازه، یا باغ، وقف آن میکردند تا صرف نگهداری و مرمت کتابها، ساختمان کتابخانه، و پرداخت حقوق کارکنان شود. | |||
بههنگام وقف، سندی تهیه میشود | بههنگام وقف، سندی تهیه میشود که وقفنامه نام دارد و در آن نام ملک و یا املاک موقوفه و نام واقف و محل و خصوصیات رقبات و چگونگی مصارف آنها و نام متولی و نحوه تعیین متولیان بعد از متولی اول بیان میشود<ref>دهخدا، علیاکبر. '''''لغتنامه'''''. ج 14، ذیل "وقفنامه".</ref>. راههای اعلان وقف کتاب به سه صورت بود: | ||
# نوشتن متن وقفنامه بر روی جلد کتاب. این روش یکی از ابتداییترین شیوههاست، زیرا وقف بهوسیله وقفنامههای کوتاه روی کتاب آشکار میشود که در آن نام واقف و تاریخ وقف نیز میآید. از صفحه عنوان و صفحه آخر کتاب برای نوشتن وقفنامه استفاده میکردند. صیغههای وقف از لحاظ اسلوب، لغت، اختصار، و ارائه اطلاعات مختلف قابل توجه است. | |||
# تنظیم اسناد وقف. در این حالت اسناد شرعیهای تنظیم میشد و در محاکم به ثبت میرسید و شاهدان بر آنها گواهی میدادند، و متضمنِ آن بود که کسی مجموعهای از کتب را به کتابخانهای مستقل یا مدرسه یا مسجد یا کاروانسرایی وقف کرده و دارای شرایطی است که باید در اداره وقف از آن پیروی شود. این اسناد نشاندهنده موقوفاتی است که بهمنظور استفاده برای مدتی طولانی وقف شدهاند. گاه وقفنامه در بردارنده عناوین کتب وقف شده نیز بود. در این صورت وقفنامه به شکل کتابی جلد شده درمیآمد. | |||
# زدن مهر وقف بر صفحه عنوان و دیگر صفحات کتاب. این مهر، نام واقف یا محل وقف کتاب را برخود داشت. این مهرها دایره، بیضی، مربع؛ در اندازههای بزرگ و کوچک؛ و در زمینه سیاه و حروف سفید، یا زمینه سفید و حروف سیاه کندهکاری؛ و به رنگهای سبز، آبی آسمانی، یا خاکستری بودند<ref>ساعاتی، یحیی محمود. '''''وقف و ساختار کتابخانههای اسلامی'''''. ترجمه احمد امیری شادمهری. مشهد: [https://www.razavi.ir/ آستان قدس رضوی]، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1374، ص47-48.</ref>. | |||
متن وقفنامههای کتابها و کتابخانهها معمولا مشتمل بر آیات و احادیث در باب ثواب وقف، موضوع وقف (ساختمان کتابخانه، اسامی کتب، یا تعداد آنها)، نام واقف یا وکلای او، جایگاه و مورداستفاده وقف، نام متولی، شرایط و سفارشات واقف، صیغه، و تاریخ وقف بود. | |||
=== تاریخچه === | |||
از جمله کتابخانههای وقفی میتوان به بیتالکتب ربع رشیدی (قرن 8ق.=13م.)، کتابخانه سپهسالار (1283ق.) که هر دو دارای وقفنامه هستند؛ کتابخانه مسجد جامع اصفهان (قرن 6ق.)؛ کتابخانه رباط مرو (قرن 6ق.)؛ و کتابخانه بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی (قرن 8ق.) اشاره کرد.کتابخانه آستان قدس رضوی دارای مجموعه وقفی باارزشی است و نیز تعدادی کتابخانه موقوفه اختصاصی دارد؛ از جمله [[کتابخانه و موزه ملی ملک|کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران]]،[[کتابخانه وزیری یزد]]، و کتابخانه هرندی کرمان. [https://library.ut.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران] با مجموعههای وقفی حسنعلی غفاری، علیاصغر حکمت و حمید سیاح؛ کتابخانه دانشگاه اصفهان با مجموعههای وقفی محمدباقر الفت و محمد صدرهاشمی از دیگر کتابخانهها با مجموعههای وقفی هستند<ref>متواری، پروین. '''''بررسی وضعیت کتب وقفی و اهدایی به کتابخانه ملی از ابتدای پیدایش تا حال حاضر و ارائه پیشنهادات جهت غنیسازی مجموعه کتابخانه'''''. پایاننامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی، [https://srb.iau.ir/ واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی]، 1379-1380، ص59-66، 144، 160-161، 177، 186.</ref>. | |||
همچنین نیمی از آثار خطی موجود در کتابخانههای ترکیه را اوقاف تهیه و نگهداری کرده است<ref>برزگر. '''''وقفنامه'''''. دانشنامه ادب فارسی :2 فرهنگنامه ادب فارسی، ج2، ص1424.</ref>. در شکلگیری مجموعه [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی ایران] کسانی از جمله میرزا حسینعلیخان محتشم حضور، احتشامالسلطنه، میرزاتقیخان ولد بصیرالممالک،سیفالسلطنه، نصرهالسلطان، تقیخان بینش، مقدمالملک، و مرحوم ندمایی سهیم بودند و کتبی را به کتابخانه اهدا کردهاند<ref>کوهستانینژاد، مسعود. '''''کتابخانه ملی از چهل سال پیش از تأسیس'''''. جهان کتاب. س. دوم، 41ـ42 (شهریور 1376)، ص6-7.</ref>. مرحوم ندمایی اموال خود را وقف [https://www.nlai.ir/ کتابخانه (ملی)] کرد و رضاشاه را متولی آن قرار داد<ref>پوراحمد جکتاجی، اسماعیل. '''''تاریخچه کتابخانه ملی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی ایران]، 1357، ص28.</ref>. | |||
کسانی از جمله محمدتقی دانشپژوه، [[ایرج افشار]]، و سیدحسن مدرسی طباطبایی به شناسایی و معرفی وقفنامههای کتابها و کتابخانهها پرداختهاند. کار آنان به شناسایی تاریخ کتابخانه و کتابداری در [[کشور ایران|ایران]] کمک فراوان کرده است. وقفنامهها و یا وقفیههایی که درون بسیاری از کتب به یادگار مانده بر وجود کتابخانه در زمان و مکانهای مختلف دلالت میکند. با مطالعه وقفنامههای کتاب و کتابخانهها میتوان به اطلاعات تاریخی فراوانی در این زمینه دست یافت<ref>محقق، مهدی. '''''یادنامه ادیب نیشابوری: زندگی استاد و مجموعه مقالات در مباحث علمی و ادبی'''''. تهران: [https://iistmu.ut.ac.ir/ مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل]، شعبه تهران، 1365، ص97-98.</ref>. | |||
از جمله وقفنامههای مشهور کتاب و کتابخانه میتوان از وقفنامه فاضلخان بر مدرسه فاضلیه مشهد؛وقفنامه سیدرکنالدین معروف به جامعالخیرات (732ق.) بر مدرسه رکنیه در یزد؛ وقفنامه کتابخانه موقوفه آیتا... مرعشی نجفی؛ وقفنامه کتابخانه صاحب بن عبّاد در ری؛ و وقفنامه شاه سلطان حسین صفوی برای کتابهای [[مدرسه چهارباغ|مدرسه چهارباغ اصفهان]] (1120ق.) نام برد. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[ایرج افشار]] | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
وقف (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران]. | |||
== نویسنده مقاله == | |||
پروین متواری سورکی | |||
[[رده:ارتباطات]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۱
وقف در لغت به معنی ایستادن، درنگ کردن، سکون، امساک، و اقامت کردن بهکار رفته و در اصطلاح به حبس عین مال، ملک و مستغلات آن، و جاری ساختن منافع آن در راه خدا گفته میشود. هرگونه نقل و انتقال مانند خرید و فروش، رهن، جابهجایی، میراث گذاردن، و بخشیدن مال وقفی ممنوع است[۱]. وقف کتاب یا کتابخانه یکی از موارد وقف در جوامع مسلمان بوده که با وقف مصاحف (قرآنها) آغاز شد.
برخی فُقها وقف کتاب را در ابتدا نپذیرفتند و بهسبب آسیبپذیری، آن را با اصل دائمی بودن استفاده از مال وقفی مغایر میدانستند، لیکن سرانجام فقها وقف مصاحف و کتب را پذیرفتند[۲]. وقف کتاب گاه برای استفاده اشخاص معین (مثل افراد خانواده) صورت میگرفت، در این صورت به آن "وقف خاص" میگفتند. نوع دیگر، "وقفِ نیمه عمومی" یا "شبه عام" بوده و در آن، کتاب یا کتابخانه برای گروههای حرفهای (مانند طلاب علوم دینی و پزشکان) و یا دینی (پیروان و علمای مذهب خاصی) وقف میشد. گاه نیز بر یک مکان خاص (مانند مسجد، مدرسه، خانقاه، آرامگاه، و بیمارستان) وقف میکردند. نوع سوم، "وقف عمومی" کتاب و کتابخانه، یا وقف برای "طالبان علم" و یا بر "جمیع مسلمانان" بود[۳].
کسانی که کتاب و کتابخانه وقف میکردند، منبع درآمدی را که رقبه نامیده میشد، مانند خانه، مغازه، یا باغ، وقف آن میکردند تا صرف نگهداری و مرمت کتابها، ساختمان کتابخانه، و پرداخت حقوق کارکنان شود.
بههنگام وقف، سندی تهیه میشود که وقفنامه نام دارد و در آن نام ملک و یا املاک موقوفه و نام واقف و محل و خصوصیات رقبات و چگونگی مصارف آنها و نام متولی و نحوه تعیین متولیان بعد از متولی اول بیان میشود[۴]. راههای اعلان وقف کتاب به سه صورت بود:
- نوشتن متن وقفنامه بر روی جلد کتاب. این روش یکی از ابتداییترین شیوههاست، زیرا وقف بهوسیله وقفنامههای کوتاه روی کتاب آشکار میشود که در آن نام واقف و تاریخ وقف نیز میآید. از صفحه عنوان و صفحه آخر کتاب برای نوشتن وقفنامه استفاده میکردند. صیغههای وقف از لحاظ اسلوب، لغت، اختصار، و ارائه اطلاعات مختلف قابل توجه است.
- تنظیم اسناد وقف. در این حالت اسناد شرعیهای تنظیم میشد و در محاکم به ثبت میرسید و شاهدان بر آنها گواهی میدادند، و متضمنِ آن بود که کسی مجموعهای از کتب را به کتابخانهای مستقل یا مدرسه یا مسجد یا کاروانسرایی وقف کرده و دارای شرایطی است که باید در اداره وقف از آن پیروی شود. این اسناد نشاندهنده موقوفاتی است که بهمنظور استفاده برای مدتی طولانی وقف شدهاند. گاه وقفنامه در بردارنده عناوین کتب وقف شده نیز بود. در این صورت وقفنامه به شکل کتابی جلد شده درمیآمد.
- زدن مهر وقف بر صفحه عنوان و دیگر صفحات کتاب. این مهر، نام واقف یا محل وقف کتاب را برخود داشت. این مهرها دایره، بیضی، مربع؛ در اندازههای بزرگ و کوچک؛ و در زمینه سیاه و حروف سفید، یا زمینه سفید و حروف سیاه کندهکاری؛ و به رنگهای سبز، آبی آسمانی، یا خاکستری بودند[۵].
متن وقفنامههای کتابها و کتابخانهها معمولا مشتمل بر آیات و احادیث در باب ثواب وقف، موضوع وقف (ساختمان کتابخانه، اسامی کتب، یا تعداد آنها)، نام واقف یا وکلای او، جایگاه و مورداستفاده وقف، نام متولی، شرایط و سفارشات واقف، صیغه، و تاریخ وقف بود.
تاریخچه
از جمله کتابخانههای وقفی میتوان به بیتالکتب ربع رشیدی (قرن 8ق.=13م.)، کتابخانه سپهسالار (1283ق.) که هر دو دارای وقفنامه هستند؛ کتابخانه مسجد جامع اصفهان (قرن 6ق.)؛ کتابخانه رباط مرو (قرن 6ق.)؛ و کتابخانه بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی (قرن 8ق.) اشاره کرد.کتابخانه آستان قدس رضوی دارای مجموعه وقفی باارزشی است و نیز تعدادی کتابخانه موقوفه اختصاصی دارد؛ از جمله کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران،کتابخانه وزیری یزد، و کتابخانه هرندی کرمان. کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با مجموعههای وقفی حسنعلی غفاری، علیاصغر حکمت و حمید سیاح؛ کتابخانه دانشگاه اصفهان با مجموعههای وقفی محمدباقر الفت و محمد صدرهاشمی از دیگر کتابخانهها با مجموعههای وقفی هستند[۶].
همچنین نیمی از آثار خطی موجود در کتابخانههای ترکیه را اوقاف تهیه و نگهداری کرده است[۷]. در شکلگیری مجموعه کتابخانه ملی ایران کسانی از جمله میرزا حسینعلیخان محتشم حضور، احتشامالسلطنه، میرزاتقیخان ولد بصیرالممالک،سیفالسلطنه، نصرهالسلطان، تقیخان بینش، مقدمالملک، و مرحوم ندمایی سهیم بودند و کتبی را به کتابخانه اهدا کردهاند[۸]. مرحوم ندمایی اموال خود را وقف کتابخانه (ملی) کرد و رضاشاه را متولی آن قرار داد[۹].
کسانی از جمله محمدتقی دانشپژوه، ایرج افشار، و سیدحسن مدرسی طباطبایی به شناسایی و معرفی وقفنامههای کتابها و کتابخانهها پرداختهاند. کار آنان به شناسایی تاریخ کتابخانه و کتابداری در ایران کمک فراوان کرده است. وقفنامهها و یا وقفیههایی که درون بسیاری از کتب به یادگار مانده بر وجود کتابخانه در زمان و مکانهای مختلف دلالت میکند. با مطالعه وقفنامههای کتاب و کتابخانهها میتوان به اطلاعات تاریخی فراوانی در این زمینه دست یافت[۱۰].
از جمله وقفنامههای مشهور کتاب و کتابخانه میتوان از وقفنامه فاضلخان بر مدرسه فاضلیه مشهد؛وقفنامه سیدرکنالدین معروف به جامعالخیرات (732ق.) بر مدرسه رکنیه در یزد؛ وقفنامه کتابخانه موقوفه آیتا... مرعشی نجفی؛ وقفنامه کتابخانه صاحب بن عبّاد در ری؛ و وقفنامه شاه سلطان حسین صفوی برای کتابهای مدرسه چهارباغ اصفهان (1120ق.) نام برد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ رفیعی علامرودشتی، حسین. تاریخچه وقف کتاب در اسلام. میراث جاویدان. س. دوم، 3 (پاییز 1373)، ص104.
- ↑ رفیعی علامرودشتی، حسین. تاریخچه وقف کتاب در اسلام. میراث جاویدان. س. دوم، 3 (پاییز 1373)، ص106-107.
- ↑ رفیعی علامرودشتی، حسین. نگاهی به وقف کتاب در تمدن اسلامی. میراث جاویدان. س. دوم، 4 (زمستان 1373)، ص82-90.
- ↑ دهخدا، علیاکبر. لغتنامه. ج 14، ذیل "وقفنامه".
- ↑ ساعاتی، یحیی محمود. وقف و ساختار کتابخانههای اسلامی. ترجمه احمد امیری شادمهری. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1374، ص47-48.
- ↑ متواری، پروین. بررسی وضعیت کتب وقفی و اهدایی به کتابخانه ملی از ابتدای پیدایش تا حال حاضر و ارائه پیشنهادات جهت غنیسازی مجموعه کتابخانه. پایاننامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاعرسانی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، 1379-1380، ص59-66، 144، 160-161، 177، 186.
- ↑ برزگر. وقفنامه. دانشنامه ادب فارسی :2 فرهنگنامه ادب فارسی، ج2، ص1424.
- ↑ کوهستانینژاد، مسعود. کتابخانه ملی از چهل سال پیش از تأسیس. جهان کتاب. س. دوم، 41ـ42 (شهریور 1376)، ص6-7.
- ↑ پوراحمد جکتاجی، اسماعیل. تاریخچه کتابخانه ملی. تهران: کتابخانه ملی ایران، 1357، ص28.
- ↑ محقق، مهدی. یادنامه ادیب نیشابوری: زندگی استاد و مجموعه مقالات در مباحث علمی و ادبی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، شعبه تهران، 1365، ص97-98.
منبع اصلی
وقف (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
پروین متواری سورکی