جرم

جرم، فعل یا ترک فعل مخالف با قانون.

واژه جرم، برگرفته از ریشه جَرَمَ، به معنی قطع کردن و بریدن میوه از درخت است؛ در ادبیات فارسی، جرم، بیشتر در معنای گناه استفاده شده است. جرم، در فقه، عبارت است از انجام دادن فعل یا گفتن قولی، که مطابق با قانون اسلام، حرام شمرده شده و کیفری برای انجام آن مقرر شده است؛ نیز ترک فعل یا گفتن قولی است که قانون اسلام آن را واجب شمرده و برای آن کیفر مقرر داشته است. از دیدگاه حقوق‌دانان جرم، فعل یا ترک فعلی است که از نظر خارجی، به نظم، صلح و آرامش، لطمه وارد کرده و قانون نیز، توسط مجازات، ضمانت اجرایی برای آن فراهم می‌کند. جرم از دیدگاه فقها، مخالفت با اوامر و نواهی کتاب و سنت است یا ارتکاب عملی که به تباهی فرد می‌انجامد. ماده 2 قانون سابق راجع به مجازات اسلامی مصوّب 21 مهرماه 1361ش، جرم را چنین تعریف می‌کند: «هر فعل یا ترک فعلی که مطابق با قانون، قابل مجازات یا مستلزم اقدامات تأمینی و تربیتی باشد، جرم محسوب است و هیچ امری را نمی‌توان جرم دانست مگر این‌که به موجب قانون برای آن مجازات یا اقدامات تأمینی یا تربیتی، تعیین شده باشد»؛ نیز ماده 2 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370ش، جرم را فعل یا ترک فعلی می‌داند که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد.

عناصر جرم عبارتند از:

1. عنصر قانونی جرم؛ یعنی، قانون، فعل یا ترک فعلی را تحت عنوان جرم، قانون‌گذاری و مجازات آن را بیان کرده باشد؛
2. عنصر مادی جرم؛ یعنی، فعل یا ترک فعلی که قانون آن را جرم دانسته است، تحقق خارجی یافته، توسط مجرم در خارج انجام گیرد؛
3. عنصر معنوی یا روانی؛ یعنی، عمد، سوء نیّت، یا قصد مجرمانه، یا خطایی که مجرم در اثر آن جرم مرتکب شده است؛ برای احراز مجرمیّت مجرم و مجازات او علاوه بر وجود عملی مادی، مجرم باید از نظر روانی، قصد و عمد برای ارتکاب به جرم داشته باشد .

بر این اساس، دو گونه از جرایم تعریف می‌شود:

1. جرایم عمدی، که مجرم با قصد مجرمانه عملی را انجام داده، یا از انجام عملی خودداری کرده است؛
2. خطای جزایی و جرایم غیر عمدی که رفتاری است حاصل از بی‌احتیاطی و سهل‌‌انگاری.

جرایم بر اساس زمان انجام جرم، دو گونه هستند:

جرم آنی؛ یعنی جرمی که در زمان بسیار کوتاه انجام می‌‌شود و جرم مستمر؛ یعنی، جرمی که تحقق آن به استمرار زمانی وابسته بوده و یا مجرم آن را در مدتی ممتد دنبال کرده باشد. از نظر محدوده عمومیت اجتماعی، جرم به دو نوع جرم اختصاصی؛ یعنی، جرایمی که افراد جامعه از آن زیان برند و جرم اجتماعی؛ یعنی جرمی که هدف آن، تأمین منافع اجتماعی باشد و اژگون کردن تشکیلات اجتماعی، تقسیم می‌شود.

از نظر تعیین مجازات قانونی برای جرم، جرم جزایی؛ یعنی، جرمی که قانون برای آن مجازات معین کرده است (جنحه)، در مقابل جرم مدنی؛ یعنی، فعل یا ترک فعلی که باعث آسیب رسانیدن به دیگری شده و مشمول تعریف جرم نیست و فاقد عناصر عمومی جرم است، قابل تعریف است. جرم اعتیادی یا جرم مرکب، جرمی است، مرکب از چند عمل که هر یک به تنهایی قابل تعقیب نیست و در مقابل جرم ساده؛ یعنی، جرمی که با عمل واحد محقق شود قرار می‌گیرد.

جرم سیاسی، جرمی است علیه سازمان‌ها و طرز اداره حکومت و یا علیه حقوق ناشی از آن که در مقابل جرم عادی تعریف می‌شود نوع دیگری از جرم، جرم عقیم است که تمامی عناصر جرم را دارد، ولی به علتی، نتیجه مطلوب مجرم، صورت خارجی نمی‌یابد؛ این جرم در مقابل جرم معلق؛ یعنی، جرمی که علت خارجی، مانع به نتیجه رسیدن تلاش مجرم می‌گردد، استفاده می‌شود جرم دائم یا جرم متصّل، جرمی است که پس از وقوع نیز باقی می‌ماند؛ مانند جعل سند. گونه دیگری از جرایم جرم جمعی است؛ یعنی، چند عمل متوالی که هر یک و همگی جرم باشند. جرم انضباطی، یا تقصیر انضباطی، به معنی نقض مقررات صنفی است. جرم محال، جرمی است که تحقق جرم توسط مجرم با توجه به وضع یا وسایل ارتکاب به جرم، محال باشد؛ هر چند که مجرم تمامی تلاش خود را کرده باشد.

نیز نگاه کنید به

• قانون
• حقوق

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اسدالله معظمی گودرزی