زنجان: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''زنجان،''' مركز استان و مركز شهرستاني به همين نام، واقع در شمال غرب كشور و نيز نام رودخانهاي (زنجانچاي= زنجان رود) كه از آبخيزهاي شهر سلطانيه در جنوب خاوري زنجان سرچشمه ميگيرد و پس از عبور از جنوب شهر زنجان و طي 142 كم مسير، نهايتاً به رود...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''زنجان،''' | '''زنجان،''' مرکز استان و مرکز شهرستانی به همین نام، واقع در شمال غرب کشور و نیز نام رودخانهای (زنجانچای= زنجان رود) که از آبخیزهای شهر سلطانیه در جنوب خاوری زنجان سرچشمه میگیرد و پس از عبور از جنوب شهر زنجان و طی 142 کم مسیر، نهایتاً به رود قزلاوزن پیوسته و به دریای مازندران میریزد.<sup>1</sup> | ||
'''شهرستان زنجان''' از شمال با | '''شهرستان زنجان''' از شمال با شهرستانهای خلخال (در استان اردبیل) و میانه و قرهآغاج (در [[آذربایجان شرقی|استان آذربایجان شرقی]])، از شرق با شهرستان آببر، از غرب با شهرستان ماهنشان و از جنوب با شهرستانهای ابهر و زرینآباد، همسایه<sup>2</sup> و برابر آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 بخش، 1 شهر و 12 دهستان است.<sup>3</sup> | ||
'''شهر زنجان''' با مختصات | '''شهر زنجان''' با مختصات جغرافیایی ً45 َ28 ْ48 طول شرقی و ً15 َ40 ْ36 عرض شمالی، میانگین بارندگی سالیانه 316 میلیمتر، با آب و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک و با ارتفاع 1650م،<sup>4</sup> در فاصله 319 کیلومتری تهران واقع است.<sup>5</sup> شهر زنجان از طریق راه آهن، آزادراه و راههای اصلی به مراکز و شهرهای استانهای همجوار متصل است.<sup>6</sup> این شهر در میان دو رشته ارتفاعات به نامهای طارم (رشته جبال قافلانکوه) و سلطانیه (رشته جبال جهان داغی ـ دمیرلو) که به موازات هم و با جهت شمال غرب ـ جنوب شرق کشیده شدهاند، واقع شده است. نزدیکترین قله ارتفاعات شمالی «بنا رود» به بلندی 2693م است که حدوداً در 15 کیلومتری شمال شهر قرار دارد.<sup>7</sup> موقعیت ارتباطی و وجود منابع آب، از جمله عوامل ایجاد مدنیت و توسعه شهر زنجان در طول حیات تاریخی خود بوده است. قرار گرفتن بر سر راه مشهور و تاریخی جاده ابریشم، در گذشتههای دور و در حال حاضر نیز واقع شدن برسر راه ترانزیتی و پراهمیت تهران به سوی شمال غرب کشور و در نهایت ارتباط با کشورهای همسایه شمالی و غربی با راه آهن و نیز راههای آسفالت شده و آزاد راه، همچنین برخورداری از بارندگی مناسب و قرار گرفتن درکنار «زنجان رود»، در مجموع موجب رونق کشاورزی و نیز زمینهساز توسعه و احداث صنایع مختلف در اطراف شهر گردیده است.<sup>8</sup> زنجان، به دلیل موقعیت مساعد جغرافیایی خود، همواره مسکون و دارای مدنیتی دیر پا بوده و در منابع تاریخی از آن با نامهای ''آگانژانا''، ''زنگان''، ''سنگان''، ''شهین''، ''شاهین''، ''شانجان''، ''سیان''، ''خمسه''، ''سلطانیه'' و نیز با لقب دارالسعاده یاد شده است.<sup>9</sup> در کتاب ''حدودالعالم'' با قدمتی بیش از یکهزار سال، از زنجان با نام زنگان که «شهریست با نعمت بسیار...»<sup>10</sup> ذکری هر چند کوتاه به میان آمده و در ''البلدان'' یعقوبی در ترسیم راه به سوی آذربایجان آمده که «... هر کس، آهنگ آذربایجان کند، از زنجان بیرون رود و چهار منزل تا شهر اردبیل رهسپار گردد...».<sup>11</sup> در ''الاعلاق النفیسه'' ابن رُسته نیز در دو جا از زنجان، معرب زنگان، یاد شده است<sup>12</sup> و حمدلله مستوفی نیز زنجان را از اقلیم چهارم میداند که اردشیر بابکان آن را ساخت و «شهین» نام گذارد. دیگر اینکه: «هوایش سردست و آبش از آن رودخانه که بر آن شهر منسوب است و از حدود سلطانیه برمیخیزد و در سفید رود میریزد و از قنوات [تأمین میشود]». مستوفی در شرح حال مردم زنجان و بزرگان آن گوید که «مردم آنجا سنی شافعی مذهباند... و زبانشان پهلوی راست است [خالص است] و از مزار اکابر و اولیا در آن شهر بسیار است مثل قبر شیخ اخی فرج زنجانی و استاد عبدالغفار سکاک کاشانی و عیسی کاشانی و غیره...».<sup>13</sup> زنجان در 1348ش از استان یکم منتنرع و به عنوان مرکز فرمانداری کل انتخاب میشود و در 1352ش با تأسیس استان زنجان، شهر زنجان این بار به عنوان مرکز استان، وارد مرحله جدیدی از رشد و توسعه خود میشود.<sup>14</sup> ممنوعیت تأسیس کارخانه و مراکز صنعتی در شعاع 120 کیلومتری تهران و وجود امکانات توسعه در استان زنجان، موجب جذب جمعیت و گسترش حوزه شهری زنجان، از طریق احداث مراکز تولیدی در اطراف شهر شده است، به گونهای که جمعیت این شهر از 47159 تن در نخستین سرشماری نفوس و مسکن در 1335 به 286295 تن در 1375 <sup>15</sup> و طبق پیشبینیها به 346253 تن در 1384 رسیده است.<sup>16</sup> شهر زنجان در طول حیات تاریخی خود از جمله هنگام لشکرکشی تیمور لنگ، فتنه باب، اشغال در جنگهای اول و دوم جهانی و در پی آن فتنه پیشهوری و جدایی کوتاه مدت آن از پیکره ایران، شاهد خرابیها، زد وخوردها وخونریزیهای بسیاری بوده است؛ اما به هر حال حیات تمدنی منطقه هرگز دچار انقطاع نشد و بالندگی فرهنگی و اعتقادی مردم که آثار آن در جای جای منطقه مشهود است، همچنان استمرار یافت. آثار تاریخی بر جای مانده از روزگاران گذشته از جمله مجموعه بازار، مسجدها، امامزادهها، پلهای تاریخ، بنای تاریخی رختشویخانهها و نیز جاذبههای طبیعی محیط اطراف و همچنین صنایع مختلف دستی به ویژه ملیلهکاری و چاقو سازی همواره مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی بوده است.<sup>17</sup> | ||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1. | 1. جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 648. | ||
2. | 2. مؤسسه گیتاشناسی. '''''اطلس گیتاشناسی استانهای کشور'''''. تهران: گیتاشناسی، 1383. | ||
3. دفتر | 3. دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384. | ||
4. | 4. جعفری. همانجا. | ||
5. سازمان | 5. سازمان نقشهبرداری کشور. '''''نقشه راههای ایران'''''. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384. | ||
6. همانجا. | 6. همانجا. | ||
7. سازمان پژوهش و | 7. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش)'''. ''جغرافیای استان زنجان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1384، ص 5؛ جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 1، ''کوهها و کوهنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 114. | ||
8. ''''' | 8. '''''جغرافیای استان زنجان'''''. همان. ص16. | ||
9. | 9. چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 215. | ||
10. '''''حدودالعالم من المشرق | 10. '''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 142. | ||
11. | 11. یعقوبی، ابن واضح. (احمد بن ابییعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 40. | ||
12. ابنرُسته. '''''الاعلاق | 12. ابنرُسته. '''''الاعلاق النفیسه'''''. ترجمه حسین قرهچانلو، تهران: امیرکبیر، 1365، ص122 و 198. | ||
13. | 13. مستوفی، حمدالله. '''''نزههالقلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 61-62. | ||
14. دفتر | 14. دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1384؛ '''''بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری، 1384. | ||
15. | 15. نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 108 و 184. | ||
16. | 16. مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 120. | ||
17. ''''' | 17. '''''جغرافیای استان زنجان.''''' همان. ص14، 15، 50-61. | ||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۱۶
زنجان، مرکز استان و مرکز شهرستانی به همین نام، واقع در شمال غرب کشور و نیز نام رودخانهای (زنجانچای= زنجان رود) که از آبخیزهای شهر سلطانیه در جنوب خاوری زنجان سرچشمه میگیرد و پس از عبور از جنوب شهر زنجان و طی 142 کم مسیر، نهایتاً به رود قزلاوزن پیوسته و به دریای مازندران میریزد.1
شهرستان زنجان از شمال با شهرستانهای خلخال (در استان اردبیل) و میانه و قرهآغاج (در استان آذربایجان شرقی)، از شرق با شهرستان آببر، از غرب با شهرستان ماهنشان و از جنوب با شهرستانهای ابهر و زرینآباد، همسایه2 و برابر آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 بخش، 1 شهر و 12 دهستان است.3
شهر زنجان با مختصات جغرافیایی ً45 َ28 ْ48 طول شرقی و ً15 َ40 ْ36 عرض شمالی، میانگین بارندگی سالیانه 316 میلیمتر، با آب و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک و با ارتفاع 1650م،4 در فاصله 319 کیلومتری تهران واقع است.5 شهر زنجان از طریق راه آهن، آزادراه و راههای اصلی به مراکز و شهرهای استانهای همجوار متصل است.6 این شهر در میان دو رشته ارتفاعات به نامهای طارم (رشته جبال قافلانکوه) و سلطانیه (رشته جبال جهان داغی ـ دمیرلو) که به موازات هم و با جهت شمال غرب ـ جنوب شرق کشیده شدهاند، واقع شده است. نزدیکترین قله ارتفاعات شمالی «بنا رود» به بلندی 2693م است که حدوداً در 15 کیلومتری شمال شهر قرار دارد.7 موقعیت ارتباطی و وجود منابع آب، از جمله عوامل ایجاد مدنیت و توسعه شهر زنجان در طول حیات تاریخی خود بوده است. قرار گرفتن بر سر راه مشهور و تاریخی جاده ابریشم، در گذشتههای دور و در حال حاضر نیز واقع شدن برسر راه ترانزیتی و پراهمیت تهران به سوی شمال غرب کشور و در نهایت ارتباط با کشورهای همسایه شمالی و غربی با راه آهن و نیز راههای آسفالت شده و آزاد راه، همچنین برخورداری از بارندگی مناسب و قرار گرفتن درکنار «زنجان رود»، در مجموع موجب رونق کشاورزی و نیز زمینهساز توسعه و احداث صنایع مختلف در اطراف شهر گردیده است.8 زنجان، به دلیل موقعیت مساعد جغرافیایی خود، همواره مسکون و دارای مدنیتی دیر پا بوده و در منابع تاریخی از آن با نامهای آگانژانا، زنگان، سنگان، شهین، شاهین، شانجان، سیان، خمسه، سلطانیه و نیز با لقب دارالسعاده یاد شده است.9 در کتاب حدودالعالم با قدمتی بیش از یکهزار سال، از زنجان با نام زنگان که «شهریست با نعمت بسیار...»10 ذکری هر چند کوتاه به میان آمده و در البلدان یعقوبی در ترسیم راه به سوی آذربایجان آمده که «... هر کس، آهنگ آذربایجان کند، از زنجان بیرون رود و چهار منزل تا شهر اردبیل رهسپار گردد...».11 در الاعلاق النفیسه ابن رُسته نیز در دو جا از زنجان، معرب زنگان، یاد شده است12 و حمدلله مستوفی نیز زنجان را از اقلیم چهارم میداند که اردشیر بابکان آن را ساخت و «شهین» نام گذارد. دیگر اینکه: «هوایش سردست و آبش از آن رودخانه که بر آن شهر منسوب است و از حدود سلطانیه برمیخیزد و در سفید رود میریزد و از قنوات [تأمین میشود]». مستوفی در شرح حال مردم زنجان و بزرگان آن گوید که «مردم آنجا سنی شافعی مذهباند... و زبانشان پهلوی راست است [خالص است] و از مزار اکابر و اولیا در آن شهر بسیار است مثل قبر شیخ اخی فرج زنجانی و استاد عبدالغفار سکاک کاشانی و عیسی کاشانی و غیره...».13 زنجان در 1348ش از استان یکم منتنرع و به عنوان مرکز فرمانداری کل انتخاب میشود و در 1352ش با تأسیس استان زنجان، شهر زنجان این بار به عنوان مرکز استان، وارد مرحله جدیدی از رشد و توسعه خود میشود.14 ممنوعیت تأسیس کارخانه و مراکز صنعتی در شعاع 120 کیلومتری تهران و وجود امکانات توسعه در استان زنجان، موجب جذب جمعیت و گسترش حوزه شهری زنجان، از طریق احداث مراکز تولیدی در اطراف شهر شده است، به گونهای که جمعیت این شهر از 47159 تن در نخستین سرشماری نفوس و مسکن در 1335 به 286295 تن در 1375 15 و طبق پیشبینیها به 346253 تن در 1384 رسیده است.16 شهر زنجان در طول حیات تاریخی خود از جمله هنگام لشکرکشی تیمور لنگ، فتنه باب، اشغال در جنگهای اول و دوم جهانی و در پی آن فتنه پیشهوری و جدایی کوتاه مدت آن از پیکره ایران، شاهد خرابیها، زد وخوردها وخونریزیهای بسیاری بوده است؛ اما به هر حال حیات تمدنی منطقه هرگز دچار انقطاع نشد و بالندگی فرهنگی و اعتقادی مردم که آثار آن در جای جای منطقه مشهود است، همچنان استمرار یافت. آثار تاریخی بر جای مانده از روزگاران گذشته از جمله مجموعه بازار، مسجدها، امامزادهها، پلهای تاریخ، بنای تاریخی رختشویخانهها و نیز جاذبههای طبیعی محیط اطراف و همچنین صنایع مختلف دستی به ویژه ملیلهکاری و چاقو سازی همواره مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی بوده است.17
مآخذ:
1. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 648.
2. مؤسسه گیتاشناسی. اطلس گیتاشناسی استانهای کشور. تهران: گیتاشناسی، 1383.
3. دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
4. جعفری. همانجا.
5. سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.
6. همانجا.
7. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان زنجان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1384، ص 5؛ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 1، کوهها و کوهنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 114.
8. جغرافیای استان زنجان. همان. ص16.
9. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 215.
10. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 142.
11. یعقوبی، ابن واضح. (احمد بن ابییعقوب). البلدان. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 40.
12. ابنرُسته. الاعلاق النفیسه. ترجمه حسین قرهچانلو، تهران: امیرکبیر، 1365، ص122 و 198.
13. مستوفی، حمدالله. نزههالقلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 61-62.
14. دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384؛ بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری، 1384.
15. نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 108 و 184.
16. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 120.
17. جغرافیای استان زنجان. همان. ص14، 15، 50-61.
غلامحسین تکمیل همایون