اعتضاد السلطنه

اعتضاد‌السلطنه، علي قلي ميرزا (حـ 1234ق / ؟ ـ 10 محرم 1298ق / ؟) نويسنده و روزنامه‌نگار و مؤسس چندين نشريه در ايران. او پنجاه و چهارمين پسر فتحعلي‌شاه بود و در تهران به دنيا آمد. در 1275ق / ؟ به وزارت علوم رسيد و در 1283ق / ؟ در تشكيلات جديدي كه ناصرالدين شاه به وجود آورد علاوه بر وزارت علوم، رياست دارالفنون، وزارت صنايع و معادن و تجارت و تلگراف و تصدي روزنامه‌ها و سرپرستي چاپخانه‌هاي كشور هم به او واگذار شد. [بامداد 2/446].

اعتضاد‌السلطنه نخست‌ روزنامة «ملت سنية ايران^*» را تأسيس و نخستين شمارة آن را روز 14 محرم 1283ق / ؟ انتشار داد. از سومين شماره ‌نام اين روزنامه به «روزنامة ملتي» تغيير پيدا كرد و شمارة سوم در نهم جمادي‌الاول 1283ق چاپ شد و تا آخرين شماره كه روز جمعه 20 جمادي‌الثاني 1287ق منتشر شد همين نام را داشت. اين روزنامه در چاپخانة دولتي واقع در دارالفنون به خط نستعليق ريز به چاپ سنگي مي‌رسيد و سردبير آن ميرزاحسن حكيم‌ساماني [مستوفي، 1285] فرزند قاآني بود. در سال اول بيشتر مقالاتش را كه ويژة احول شاعران بود ساماني مي‌نوشت. سرلوحة روزنامة ملتي، دورنماي مسجد شاه تهران و عدد صفحاتش از 5 تا هفت صفحه بود. چون اين روزنامه به تعداد كافي به فروش نمي‌رفت ناصرالدين‌ شاه فرمان داد حاكمان و بزرگان هر ولايت روزنامه را بخرند و براي هر شهر و ناحيه سهميه‌اي معين كرد. (يغمائي، ص17-18).

اعتضاد‌السلطنه غير از اين‌ها در مدت 22 سال تصدي وزارت علوم چند روزنامه و نشرية ديگر تأسيس كرد از جمله: 1- روزنامة ملت عليّة ايران 2- روزنامة علمية دولت عليه ايران^* كه 53 شماره از آن به سه زبان فارسي، عربي و فرانسه انتشار يافت (بامداد 2/447). اين روزنامه اولين نشريه در ايران بود كه برخي مقالات آن به زبان فرانسه نوشته شده بود. (دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج 9/354).

از كارهاي ديگر اعتضاد‌السلطنه برپائي نخستين خطوط تلگراف در ايران بود. او نخستين خط تلگراف را در تهران بين قصر سلطنتي و باغ لاله‌زار ايجاد كرد. پس از آن به اهتمام وي نخستين خط تلگراف بين شهري ميان تهران و سلطانيه در 1275ق داير گرديد (يغمائي، ص6، 12، 13). از او تأليفاتي چند مانند فلك‌السعاده (1278ق) و اكسير التواريخ (؟ ) باقي مانده است.

منابع:

بامداد، مهدي. تاريخ رجال ايران. تهران: زوّار، 1347، ج2/447؛ دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. مقالة اعتضاد‌السلطنه، ج9/353-354؛ يغمائي، اقبال. وزيران علوم و معارف و فرهنگ ايران. تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1375، ص6-21.

عبدالمحمد روح بخشان