روزنامه دولت علیه ایران

روزنامه دولت علیه ایران، نخستین روزنامه مصوّر ایران كه به مدیریت میرزا ابوالحسن‌خان صنیع‌الملك غفاری در 5 صفر 1277هـ.ق و به جای روزنامه وقایع ‌اتفاقیه منتشر می‌شد. روزنامه مذكور به توالی شماره مسلسل روزنامه وقایع ‌اتفاقیه چاپ می‌شد. بدین صورت كه از روزنامه یاد شده 470 شماره منتشر شده بود و شماره 471 آن با عنوان «روزنامه وقایع» و از شماره 472 با عنوان روزنامه دولت علیه ایران به چاپ رسید.

صنیع‌الملك سال‌ها در اروپا در رشته نقاشی تحصیل كرده و علاوه بر تكمیل رشته نقاشی در امور چاپ لیتوگرافی (= چاپ سنگی) نیز تحصیل كرده بود و اطلاعات مفیدی با خود به ایران آورد و پس از بازگشت به ایران در 1377هـ.ق چاپ و انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه بدو واگذار شد و او نام روزنامه را تغییر داده و با عنوان جدید و البته مصور به چاپ آن پرداخت و در هر شماره تصاویری از رجال، شاه، شخصیت‌های درباری و سیاسی، مناظر تهران و بعضی از وقایع و اتفاقات را نقاشی و چاپ می‌كرد. اولین شماره روزنامه دولت علیه ایران (ش472) تصویر «صورت سلام حضور مبارك اقدس» در عمارت نیاوران، شاهزاده نصرت‌الدوله (حاكم تهران) و تصویر ابوالحسن‌خان نقاشباشی كه در ذیل آن عكسی از دستگاه چاپ لیتوگرافی را به قلم خود او به ارمغان داشت.

صنیع‌الملك یا نقاشباشی با تغییر در كیفیت چاپ و قطع روزنامه غالباً در هفت‌ صفحه و گاه تا 12 صفحه مجموعاً 122 شماره (از 471-592) به تاریخ (پنج‌شنبه 5 صفر 1277 الی پنجم ؟ ربیع‌الثانی 1283ق) از روزنامه را منتشر كرد. ناصرالدین شاه قاجار در 1283 تصمیم گرفت كه به جای یك روزنامه چهار روزنامه در هر ماه منتشر شود و فرمان آن در شماره 591 (پنج‌شنبه 6 ربیع‌الاول 1283هـ) چاپ شده است. در این فرمان مدیریت روزنامه‌ها با اعتضادالسلطنه وزیر علوم بود و صنیع‌الملك به عنوان نایب وی معیّن گردید. قرار بود كه روزنامه دولت علیه ایران با عنوان «روزنامه دولتی مصور» به حیات خود ادامه دهد، اما با درگذشت صنیع‌الملك انتشار چنین روزنامه‌ای صورت نگرفت، گرچه روزنامه دولتی (ش593-638) بدون تصویر (با دو شماره مصور ش 596 و 599) چاپ می‌شد و از شماره 639-650 (پنج‌شنبه 2 ذی‌قعده 1286 الی پنچ‌شنبه 10 ذی‌حجه 1287ق) بار دیگر با عنوان روزنامه دولت علیه ایران منتشر می‌شد، در آغاز 1288ق روزنامه ایران به مدیریت محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه به جای روزنامه دولت علیه ایران نشر یافت.

روزنامه دولت علیه ایران از نظر محتوا همانند روزنامه وقایع اتفاقیه بود و نخست اخبار مربوط به تهران یعنی شاه و دربار و بعد اخبار دارالخلافه (پایتخت) و قشون (سپاه) و بعد از تهران، اخبار مربوط به ایالات و ولایات (استان‌ها و شهرستان‌ها)، اخبار خارجه (غالباً ترجمه از روزنامه‌های فرنگی)، گاه اعلان و در بعضی مواقع مثلاً ایام ماه مبارك رمضان نرخ اجناس را چاپ می‌كرد. به عبارت دیگر در كم و كیف محتوای روزنامه تغییری حاصل نشد و تنها شكل ظاهری روزنامه‌ها تغییر یافته به صورت مصور و با كیفیت بهتر چاپ می‌شد.

تنها تغییری كه در مطالب روزنامه مشاهده می‌شود این‌كه از شماره 628 ترجمه‌های محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه به صورت پاورقی در روزنامه‌ چاپ می‌شد و از شماره 639 كه روزنامه دولتی بار دیگر با عنوان روزنامه دولت علیه نشر می‌یافت در این روزنامه نیز چاپ آن ادامه یافت و همچنین اخبار مربوط به سفرهای ناصرالدین شاه به ایالات و ولایات، و ایضاً شرح مفصل ورود ناصرالدین شاه به بغداد (سفر به عتبات عالیات)، مراسم استقبال از شاه، دیدار با علما، تلگراف به پادشاه عثمانی و جوابیه او در شماره 549 را چاپ كرده است.

مأخذ:

روزنامه دولت علیه ایران. تجدید چاپ به اهتمام جمشید كیان‌فر، عنایت‌الله رحمانی، تهران: كتابخانه ملی ایران، 1370-1372، مقدمه و جاهای مختلف.

جمشید کیانفر