لوطی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۸

لوطی، گروهی اجتماعی از لایه‌های پائین جامعه قدیم شهری.

لوطی و لوطیگری پدیده‌ای برخاسته از نظام فرهنگی محله‌های سنتی شهرهای بزرگ ایران با پیشینه‌ای بسیار دراز بوده است^[۱]. واژه لوطی(= لوتی) در فرهنگ ایران به معانی و مفاهیم مختلف لَوَند و حریف و شوخ؛^[۲] بی‌باک و حسود و متهور؛ ^[۳]غلام‌باره و هرزه و فاسد؛^[۴] تَرْدستِ معرکه‌گیر و جوانمرد و بخشنده و دل‌باز؛^[۵] داش و مشدی؛^[۶] پهلوان و گردن‌ کلفت؛^[۷] و مقابل پِنتی و شوخ و غیر لوطی^[۸] به کار رفته است. عصر قاجار دوره اوج لوطی‌گری و لوطی‌بازی بوده است^[۹]. برخی لوطی و لوطی‌گری را دنباله عیاران و سازمان لوطیان را پیامد سازمان اولیه عیاران و هدفشان را حفظ اخلاقیات اجتماع در محله‌های خود تصور کرده‌‌اند^[۱۰]. در دوره قاجار در هر محله بزرگ در شهرهایی مانند قزوین، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز، و به ویژه تهران، گروهی لوطی زندگی می‌کرد^[۱۱]. میرزا حسین‌خان تحویلدار لوطیان دوره قاجار را 7 دسته شناسانده است: 1. لوطی‌های شیری یا شیرگردان؛ 2. لوطی‌های تنبک به دوشِ بعضاً خرس و میمون رقصان؛ 3. لوطی‌های معرکه‌گیر حقه‌باز و شعبد‌باز؛ 4. لوطی‌های بندباز و چوبین پا؛ 5. لوطی‌های خیمه‌شب باز (← خیمه شب بازی)؛ 6. لوطی‌های سرخوانچه^* استاد بقال (تقلیدچیان و مسخرگان)؛ 7. لوطی‌های خونخوار و اشرار شارِب الخَمر غمّاز و قمارباز و لاطی و زانی و دزد^[۱۲].

لوطیان به لحاظ شغل و رفتار و خوی و خصال به طور کلی به سه گروه بزرگ تقسیم می‌شدند: 1. لوطی‌های ارباب معرکه، مانند تقلیدچیان و مسخرگان، مطربان و رقاصان، و حیوان رقصان‌ها. شش دسته نخست دسته‌بندی‌ لوطیان میرزا حسین خان تحویلدار در این گروه قرار می‌گرفتند؛ 2. لوطی‌های بزن بهادرِ شریر، یا لات و لوت (= الوات یا الواط) با خوی و رفتاری ماجراجویانه که با گردنْ کُلُفتی و قَدّاره‌بَندی و چاقوکشی و زورگویی فتنه بر پا می‌کردند و از راه قمار و باجگیری نان و روزی در می‌آوردند. لوطیان دسته هفتم در تقسیم‌بندی تحویلدار از این صنف بودند؛ 3. لوطی‌های یَل جوانمرد، یا پهلوانان وارسته و خوشنام با رفتار و کردار و خصایل به هنجار و مطلوب جامعه. افراد این دسته با منش لوطیانه خود، فداکاری، ایثارگری و از جان و مال گذشتگی در میان مردم محله و همپالگی‌های خود شهره بودند^[۱۳].

لوطیان پهلوان جوانمرد به سه چیز: گروه، محله و شهر خود وابستگی و سرسپردگی تمام داشتند و در حفظ حرمت وابروی تعلقات خود از جان فشانی دریغ نمی‌کردند. لوطیان رفتار و اخلاق و سنت‌های کم و بیش مشترک داشتند و بهان شناخته می‌‌شدند^[۱۴]. نشانه صولت و مردانگی ظاهریان‌ها سبیل پُرِ افتاده و به همراه داشتن 7 وصله، نشانه لوطیگری و مشدی‌گریانها بود. این 7 وصله عبارت بودند از: زنجیر یزدی، جام برنجی کرمانی، دستمال بزرگ ابریشمی کاشانی، چاقوی اصفهانی، چپق از چوب عناب یاالبالو، شالِ کمر «لام‌ الف لا» (شال کمری که گره روی شکمان به شکل «لا»ی ایستاده بود.) و گیوه تخت نازک کرمانشاهی برخی شغل‌ها مانند طبق‌کشی، پالوده‌ریزی، بستنی‌سازی و توت و گردو فروشی نزدان‌ها مقبول و برخی شغل‌ها مانند حلاّجی، دلّاکی، مقنّی‌گری، کنّاسی و حمّالی زشت و عیب و ننگ به شمار می‌رفت^[۱۵]. تربیت قوچ و خروس و به جنگ انداختنان‌ها، کبوتر بازی، گرَک بازی و ورزش‌های زورخانه‌ای از جمله سرگرمی‌هایان‌ها بود^[۱۶]. بالاترین سوگند میان لوطیان سوگند خوردن به «کمر حرّ ریاحی»، «حضرت عباس علمدار»، «شاه چراغ» و «تارموی سبیل مردانه»؛ و زشت‌ترین دشنام‌ها «نامرد»، «نالوطی»، «لچک به سر بودن» یا «لچک به سر کردن»؛ و بدترین اعمال سوگند به دروغ خوردن، موی سبیل گرو گذاشته را از گرو بیرون نیاوردن و بی‌غیرتی و بی‌ناموسی کردن بود.

نیز نگاه کنید به

ماخذ

↑ بلوكباشی، علی. «پدیده‌ای به نام لوطی و لوطیگری در حیات اجتماعی تاریخ ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم. بهار 1383ش، س3، ش8، 9، 99.
↑ الگوالیری اكبرآبادی، سراج‌الدین علی. چراغ هدایت. به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: معرفت، 1338ش، 280.
↑ همانجا؛ نجفی، ابوالحسن. فرهنگ فارسی عامیانه. تهران: انتشارات نیلوفر، 1378ش، 2/1306.
↑ معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیركبیر، 1356ش، 3/3652.
↑ جمالزاده، محمدعلی. فرهنگ لغات عامیانه. تهران: ابن‌سینا، 1341ش، 380.
↑ دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب. تهران: امیركبیر، 1356ش، 2/2522
↑ نجفی، تهران.
↑ جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 1/816.
↑ بلوكباشی، جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 9.
↑ لمبتون، آن. جامعه اسلامی در ایران. ترجمه حمید حمید، اصفهان: انتشارات نیما، 1351ش، 79
↑ بلوكباشی. اصفهان، 100.
↑ تحویلدار، میرزا حسین بن ابراهیم. جغرافیای اصفهان. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1342، 86- 87
↑ بلوكباشی.تهران، 101- 103
↑ همو، 100.
↑ مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: انتشارات زوار، 1371ش، 1/304- 305.
↑ همو، 105؛ بلوكباشی،تهران، 105.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

[1] بلوكباشی، علی. «پدیده‌ای به نام لوطی و لوطیگری در حیات اجتماعی تاریخ ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم. بهار 1383ش، س3، ش8، 9، 99.

[2] الگوالیری اكبرآبادی، سراج‌الدین علی. چراغ هدایت. به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: معرفت، 1338ش، 280.

[3] همانجا؛ نجفی، ابوالحسن. فرهنگ فارسی عامیانه. تهران: انتشارات نیلوفر، 1378ش، 2/1306.

[4] معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیركبیر، 1356ش، 3/3652.

[5] جمالزاده، محمدعلی. فرهنگ لغات عامیانه. تهران: ابن‌سینا، 1341ش، 380.

[6] دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب. تهران: امیركبیر، 1356ش، 2/2522

[7] نجفی، تهران.

[8] جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 1/816.

[9] بلوكباشی، جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 9.

[10] لمبتون، آن. جامعه اسلامی در ایران. ترجمه حمید حمید، اصفهان: انتشارات نیما، 1351ش، 79

[11] بلوكباشی. اصفهان، 100.

[12] تحویلدار، میرزا حسین بن ابراهیم. جغرافیای اصفهان. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1342، 86- 87

[13] بلوكباشی.تهران، 101- 103

[14] همو، 100.

[15] مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: انتشارات زوار، 1371ش، 1/304- 305.

[16] همو، 105؛ بلوكباشی،تهران، 105.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 '''[[لوطی]]،''' گروهی اجتماعی از لایه‌های پائین جامعه قدیم شهری.
-لوطی و لوطیگری پدیده‌ای برخاسته از نظام فرهنگی محله‌های سنتی شهرهای بزرگ ایران با پیشینه‌ای بسیار دراز بوده است<ref>بلوكباشی، علی. «پدیده‌ای به نام لوطی و لوطیگری در حیات اجتماعی تاریخ ایران»، '''''فصلنامه فرهنگ مردم'''''. بهار 1383ش، س3، ش8، 9، 99.</ref>. واژه لوطی(= لوتی) در فرهنگ ایران به معانی و مفاهیم مختلف لَوَند و حریف و شوخ؛<ref>الگوالیری اكبرآبادی، سراج‌الدین علی. '''''چراغ هدایت'''''. به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: معرفت، 1338ش، 280.</ref> بی‌باک و حسود و متهور؛ <ref>همانجا؛ نجفی، ابوالحسن. '''''فرهنگ فارسی عامیانه'''''. تهران: انتشارات نیلوفر، 1378ش، 2/1306.</ref>غلام‌باره و هرزه و فاسد؛<ref>معین، محمد'''''. فرهنگ فارسی.''''' تهران: امیركبیر، 1356ش، 3/3652.</ref> تَرْدستِ معرکه‌گیر و جوانمرد و بخشنده و دل‌باز؛<ref>جمالزاده، محمدعلی. '''''فرهنگ لغات عامیانه'''''. تهران: ابن‌سینا، 1341ش، 380.</ref> داش و مشدی؛<ref>'''''دایرهالمعارف فارسی'''''، غلامحسین مصاحب. تهران: امیركبیر، 1356ش، 2/2522</ref> پهلوان و گردن‌ کلفت؛<ref>نجفی، تهران.</ref> و مقابل پِنتی و شوخ و غیر لوطی<ref>جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 1/816.</ref> به کار رفته است. عصر قاجار دوره اوج لوطی‌گری و لوطی‌بازی بوده است<ref>بلوكباشی، جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 9.</ref>. برخی لوطی و لوطی‌گری را دنباله عیاران و سازمان لوطیان را پیامد سازمان اولیه عیاران و هدفشان را حفظ اخلاقیات اجتماع در محله‌های خود تصور کرده‌‌اند<ref>لمبتون، آن. '''''جامعه اسلامی در ایران'''''. ترجمه حمید حمید، اصفهان: انتشارات نیما، 1351ش، 79</ref>. در دوره قاجار در هر محله بزرگ در شهرهایی مانند قزوین، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز، و به ویژه تهران، گروهی لوطی زندگی می‌کرد<ref>بلوكباشی. اصفهان، 100.</ref>. میرزا حسین‌خان تحویلدار لوطیان دوره قاجار را 7 دسته شناسانده است: 1. لوطی‌های شیری یا شیرگردان؛ 2. لوطی‌های تنبک به دوشِ بعضاً خرس و میمون رقصان؛ 3. لوطی‌های معرکه‌گیر حقه‌باز و شعبد‌باز؛ 4. لوطی‌های بندباز و چوبین پا؛ 5. لوطی‌های خیمه‌شب باز (← خیمه شب بازی)؛ 6. لوطی‌های سرخوانچه<sup>*</sup> استاد بقال (تقلیدچیان و مسخرگان)؛ 7. لوطی‌های خونخوار و اشرار شارِب الخَمر غمّاز و قمارباز و لاطی و زانی و دزد<ref>تحویلدار، میرزا حسین بن ابراهیم. '''''جغرافیای اصفهان'''''. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1342، 86- 87</ref>.
+لوطی و لوطیگری پدیده‌ای برخاسته از نظام فرهنگی محله‌های سنتی شهرهای بزرگ ایران با پیشینه‌ای بسیار دراز بوده است<ref>بلوكباشی، علی. «پدیده‌ای به نام لوطی و لوطیگری در حیات اجتماعی تاریخ ایران»، '''''فصلنامه فرهنگ مردم'''''. بهار 1383ش، س3، ش8، 9، 99.</ref>. واژه لوطی(= لوتی) در [[فرهنگ ایران زمین|فرهنگ ایران]] به معانی و مفاهیم مختلف لَوَند و حریف و شوخ؛<ref>الگوالیری اكبرآبادی، سراج‌الدین علی. '''''چراغ هدایت'''''. به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: معرفت، 1338ش، 280.</ref> بی‌باک و حسود و متهور؛ <ref>همانجا؛ نجفی، ابوالحسن. '''''فرهنگ فارسی عامیانه'''''. تهران: انتشارات نیلوفر، 1378ش، 2/1306.</ref>غلام‌باره و هرزه و فاسد؛<ref>معین، محمد'''''. فرهنگ فارسی.''''' تهران: امیركبیر، 1356ش، 3/3652.</ref> تَرْدستِ معرکه‌گیر و جوانمرد و بخشنده و دل‌باز؛<ref>جمالزاده، محمدعلی. '''''فرهنگ لغات عامیانه'''''. تهران: ابن‌سینا، 1341ش، 380.</ref> داش و مشدی؛<ref>'''''دایرهالمعارف فارسی'''''، غلامحسین مصاحب. تهران: امیركبیر، 1356ش، 2/2522</ref> پهلوان و گردن‌ کلفت؛<ref>نجفی، تهران.</ref> و مقابل پِنتی و شوخ و غیر لوطی<ref>جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 1/816.</ref> به کار رفته است. عصر قاجار دوره اوج لوطی‌گری و لوطی‌بازی بوده است<ref>بلوكباشی، جمالزاده، محمدعلی. تهران؛ معین، 9.</ref>. برخی لوطی و لوطی‌گری را دنباله عیاران و سازمان لوطیان را پیامد سازمان اولیه عیاران و هدفشان را حفظ اخلاقیات اجتماع در محله‌های خود تصور کرده‌‌اند<ref>لمبتون، آن. '''''جامعه اسلامی در ایران'''''. ترجمه حمید حمید، اصفهان: انتشارات نیما، 1351ش، 79</ref>. در دوره قاجار در هر محله بزرگ در شهرهایی مانند قزوین، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز، و به ویژه تهران، گروهی لوطی زندگی می‌کرد<ref>بلوكباشی. اصفهان، 100.</ref>. میرزا حسین‌خان تحویلدار لوطیان دوره قاجار را 7 دسته شناسانده است: 1. لوطی‌های شیری یا شیرگردان؛ 2. لوطی‌های تنبک به دوشِ بعضاً خرس و میمون رقصان؛ 3. لوطی‌های معرکه‌گیر حقه‌باز و شعبد‌باز؛ 4. لوطی‌های بندباز و چوبین پا؛ 5. لوطی‌های خیمه‌شب باز (← خیمه شب بازی)؛ 6. لوطی‌های سرخوانچه<sup>*</sup> استاد بقال (تقلیدچیان و مسخرگان)؛ 7. لوطی‌های خونخوار و اشرار شارِب الخَمر غمّاز و قمارباز و لاطی و زانی و دزد<ref>تحویلدار، میرزا حسین بن ابراهیم. '''''جغرافیای اصفهان'''''. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1342، 86- 87</ref>.
 لوطیان به لحاظ شغل و رفتار و خوی و خصال به طور کلی به سه گروه بزرگ تقسیم می‌شدند: 1. ''لوطی‌های ارباب معرکه''، مانند تقلیدچیان و مسخرگان، مطربان و رقاصان، و حیوان رقصان‌ها. شش دسته نخست دسته‌بندی‌ لوطیان میرزا حسین خان تحویلدار در این گروه قرار می‌گرفتند؛ 2. ''لوطی‌های بزن بهادرِ شریر''، یا ''لات و لوت'' (= الوات یا الواط) با خوی و رفتاری ماجراجویانه که با گردنْ کُلُفتی و قَدّاره‌بَندی و چاقوکشی و زورگویی فتنه بر پا می‌کردند و از راه قمار و باجگیری نان و روزی در می‌آوردند. لوطیان دسته هفتم در تقسیم‌بندی تحویلدار از این صنف بودند؛ 3. ''لوطی‌های یَل جوانمرد''، یا پهلوانان وارسته و خوشنام با رفتار و کردار و خصایل به هنجار و مطلوب جامعه. افراد این دسته با منش لوطیانه خود، فداکاری، ایثارگری و از جان و مال گذشتگی در میان مردم محله و همپالگی‌های خود شهره بودند<ref>بلوكباشی.تهران، 101- 103</ref>.