مطبوعات کاریکاتور در ایران

مطبوعات کاریکاتور در ایران، کاریکاتور Caricature نقش طنزآمیزی که اجزاء صورت یا  اعضای بدن یا مشخصه شخص یا اشخاص را به نحو اغراق و اغلب خنده‌آوری مجسم کند. این عنصر اولین بار در قرن 17 میلادی توسط کاراتچی در ایتالیا پایه‌گذاری شد. در قرن 18م در انگلستان کاریکاتوریست‌هایی چون هوگارت، با بسط آن به ساختن کاریکاتورهای هجوآمیز اجتماعی و سیاسی نیز پرداختند. بدین ترتیب طی قرن 19م، این ورود این عنصر به نشریاتی که اساس کار آن‌ها کاریکاتور بود توانست جاذبه فراوانی میان مردم بیابد.

سال‌های پیش از انقلاب مشروطه

بنار این کاریکاتور با فاصله زمانی نه چندان زیاد، پیش از انقلاب مشروطه وارد جرگه مطبوعاتی ایران شد و بزودی حضور اولیه انتقاد آمیخته شوخی از طریق کاریکاتور در مطبوعات منعکس شد. هر چند کاریکاتور در ابتدا عنصری فرعی، ناپخته و نامنسجم ـ البته منظور نشریات پیش از «ملانصرالدین» ـ بود. اما می‌توان در نشریاتی چون «شاهسون» (اسلامبول، 1306ق) به مدیریت حاجی عبدالرحیم طالبوف؛ «طلوع» (بوشهر 1318ق) به مدیریت عبدالحمیدخان متین‌السلطنه؛ «ادب» در (مشهد 1318ق و تهران 1321ق) به مدیریت ادیب‌الممالک؛ «شب‌نامه» (24- 1306ق) بین سال‌های 24- 1306هـ.ق. حضور آن را مشاهده کرد. مدتی سپری گشت تا کاریکاتور به عنوان عنصری تازه وارد در مطبوعات جای بگشاید. (تاریخ جرائد و مجلات ایران، ج1، ص82- 80، 94- 88؛ همان، ج3، ص56، 58، 157- 154؛ پروین، ج2، ص61- 660، 685- 667).

مطبوعات کاریکاتور پس از انقلاب مشروطه تا روی کار آمدن رضاشاه

به لحاظ زمان‌بندی، «انقلاب مشروطیت» مرکز ثقل تحولات پیچیده‌ای در ایران بود که در بعد سیاسی، مرحله انتقالِ نهایی و کامل ایران از «ساختِ نظامی سنتی» به «ساخت جدیدی» از حکومت بود. پیش زمینه این انقلاب در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی‌ای بود که از مدت‌ها قبل تدریجاً نضج و تکوین یافته بود. تحت تأثیر همین فرآیند اَشکال مختلفی از مطبوعات پا به عرصه وجود گذاشتند که تا حدودی از واقعیات اجتماعی ـ سیاسی این دوران نشأت می‌گرفت و به عبارتی تابع آن بود. پیدایش مطبوعات کاریکاتور در ایران هر چند تقلیدی، اما محصول نوعی دگردیسی معنوی از تفکراتی بود که سعی داشت مرحله نوینی را برای بیان اندیشه خود بگشاید که فراذهنی و فراتعبیری بود.

با این مقدمه، در 7 آوریل 1906م/ 12 صفر 1324ق، «ملانصرالدین» نشریه کاریکاتوری با قطع cm24×32، در 8 صفحه به زبان ترکی ـ فارسی در تفلیس منتشر شد که چاپ آن تا ژانویه 1921 ادامه یافت. این نشریه از کاریکاتوریست‌های مشهوری چون روتر، اوسکا، ایوانویچ شمرلینگ (شناخته شده با عنوان شیلینگ)، عظیم‌زاده وسیدعلی بهزاد و... بهره می‌گرفت. در واقع مطبوعات کاریکاتوری ایران وامدار روتر و شلینگ آلمانی ـ که پایه‌گذاران کاریکاتور صحیح در مطبوعات ایران ـ هستند، پس از آن، عظیم‌زاده به علت ایرانی‌الاصل بودن و  شناختش از جامعه و روحیه شرقی، این عنصر جدید را در جامعه مطبوعاتی ایران تثبیت کرد. ملانصرالدین برای اوّلین بار نوع خاصی از کاریکاتور را به ایران آورد، در شرایط خاص جامعه ایران، نه تنها به مطالب و مسائل سیاسی منطقه‌ای محدود نبود، بلکه جریانات مهم دنیا در اوایل قرن بیستم را مورد تیزبینی و نقادی می‌کرد. نکته دیگر ملانصرالدین الگو و سرمشقی برای دیگر نشریات چون، بهلول (باکو 1907م/ 1325ق) به مدیریت علی‌یف؛ آذربایجان (تبریز 1325ق) به مدیریت علی‌قلی‌خان صفروف؛ کشکول (تهران 1325ق) به مدیریت مجدالاسلام کرمانی و حشرات‌الارض (تبریز 1326ق) به مدیریت حاج‌میرزا آقا بلوری شد. همچنین یادآوری می‌شود که روزنامه کاریکاتوری برون مرزی فارسی زبان، در حیدرآباد دکن تحت عنوان «نامه وطن» انتشاز یافت. سپس حقایق بادکوبه بود که کاریکاتورهای آن تقلیدی از نشریات دیگر داشت و کاریکاتور 6 شعبان 1325ق مربوط به ایران بود. (احمدی، مونس. شماره اول، ص19- 14، و پروین، ج2، ص61- 660، 685- 667؛ و نیز صدرهاشمی، ج1، ص111- 106؛ ج2، ص 217- 215).

آذربایجان به تقلید از الگوی «ملاعمو»ی ملانصرالدین، شخصیت تمثیلی«حاجی‌بابا» را بازسازی کرد. البته آذربایجان از جمله مطبوعات کاریکاتوری است که علی‌قلی‌خان صفراوف ـ مدیر مسئولش ـ طراح و کاریکاتوریست بود. از این لحاظ این اولین روزنامه کاریکاتوری ایران که مدیرش کاریکاتوریست بود.

پس از نشر آذربایجان، نشریات دیگری در شهرهای تهران، تبریز و اصفهان به چاپ رسیدند. سه هفته بعد کشکول به مدیریت مجدالاسلام کرمانی ـ که سابقاً در دوره مظفری ادب کاریکاتوری تهران منتشر می‌کرد ـ به چاپ رسید. این نشریه پس از ملانصرالدین، بهلول و آذربایجان از اهمیت ویژه‌ای در میان نشریات کاریکاتور برخوردار است. کاریکاتوریست آن میرزاعلی مزین تحت تأثیر کاریکاتوریست‌های روسیه و ترکیه با ایده‌ای نو بود، او از تابلوهای معروف نقاشی آن دوره کپی‌های طنزآمیزی ارائه می‌داد. (کشکول، شماره‌های 31- 1، 1325).

پس از مشروطه انتشار مطبوعات کاریکاتوری افزایش یافت. غالب این نشریات به جز آذربایجان، حشرات‌الارض که در تبریز؛ نقش جهان، زاینده رود، کشکول (مدتی در تبعید) در اصفهان و بقیه در تهران منتشر می‌شدند. دولت‌های صدر مشروطه با توجه به تندروی مطبوعات ـ به خصوص کاریکاتوری ـ و مشکلات و فشارها و تنگناهایی که داشتند، اما موضعی خصمانه نسب به مطبوعات بروز نداد به همین سبب در این دور هم افزایش کمی و هم‌کیفی را در مطبوعات کاریکاتوری تا حدی می‌توان ملاحظه کرد چنانچه پختگی کاریکاتور از آذربایجان تا حشرات‌الارض به مرور مشاهده می‌شود. (کشکول، شماره‌های 31-1، 1325؛ حشرات‌الارض، شماره‌های 12-4، 1326؛ آذربایجان، شماره‌های 20-1، 1325).

پس از خاموشی ادب تهران در ربیع‌الثانی 1324، روزنامه آذربایجان و پس از آن با فاصله کمی کشکول، قاسم‌الاخبار (تهران 1325ق) و به ترتیب: تنبیه (تهران 1325) به مدیریت معتضدالاطباء، گلستان سعادت (تهران 1325) به مدیریت میرزانصرالله، و آئینه‌غیب‌نما (تهران 1325) به مدیریت سیدعبدالرحیم کاشانی انتشار یافتند. (گلستان سعاد، شماره‌های 10-1، 1325؛ آئینه‌غیب‌نما، شماره‌های 29-1، 1325؛ احمدی مونس، شماره اول، ص19-14).

در اول جمادی‌الثانی روزنامه «وطن» (تهران 1325) به مدیریت میرزاهاشم محیط، به مطبوعات کاریکاتوری افزون گشت. روزنامه «عبرت» و «جهان‌آرا» و «نقش‌ جهان» (اصفهان 1325ق) به مدیریت اعتلاءالدوله، هر یک با کاریکاتوری منتشر شدند. شرافت (1326ق) به مدیریت آسیدحسین و حشرات‌الارض در تهران انتشار یافتند.

وضعیت مطبوعات کاریکاتور در دوره‌های استبداد

برای مطبوعات و بالاخص مطبوعات کاریکاتوری این دروه‌ای غم‌افزاست، چرا که عده‌ای از روزنامه‌نگاران کشته و عده‌ای نیز تبعید و پراکنده شدند و ضربه‌ای جدی بر مطبوعات وارد شد چنانکه حشرات‌الارض تنها روزنامه کاریکاتوری بود در دوره استبداد منتشر می‌شد که آن هم در شوال 1326ق خاموش شد. (پروین، ج2، ص685-667؛ و صدرهاشمی، ج2، 217- 215؛ همان، ج4، ص5، 308).

روزنامه‌های زاینده‌رود و کشکول با نشر کاریکاتورهایشان در اصفهان از اوایل 1327ق ـ پس از فتح اصفهان ـ به چاپ رسیدند. ذکر این نکته لازم است که غالب روزنامه‌های کاریکاتوری اولیه با چاپ سنگی منتشر می‌شدند و به مرور با پیشرفت‌ صنعت چاپ متحول گشتند. مطبوعات کاریکاتوری صدر مشروطیت غالباً سیاسی بودند. تأثیر رویدادهای داخلی، خارجی و حتی مسائل بین‌المللی در آن نیز ملاحظه می‌کردند. کاریکاتورهای روزنامه‌های آذربایجان، حشرات‌الارض مخالفت با شاه، دربار و صاحبان قدرت بود، اما کاریکاتورهای روزنامه کشکول از تنوع بیشتری برخوردار بود. نکته مهم دیگر کاریکاتورهای اولیه به همراه متن نوشتاری یا تشریح متنی همراه بود، اما به مرور از نوشتار آن‌ها کاسته شد. مسئله حائز اهمیت این است که علاوه بر کاهش تدریجی متن نوشتاری، کاریکاتورها نیز ساده‌تر و به سوی تکنیک و هنر بیشتر گام بر‌می‌دارند. دیگر آن‌که رشد و شکوفایی این هنر در مطبوعات ایران در دوره‌های مختلف، تابع شرایط مختلف بود و غالباً همیشه با ظهور تحولات سیاسی ـ اجتماعی و آزادی‌های موقت همزمان بوده است. (پروین، ج2، ص685- 667).

مآخذ:

آذربایجان، شماره‌های 20- 1، 1325.

حشرات‌الارض، شماره‌های 12- 4، 1326.

کشکول، شماره‌های 31- 1، 1325.

احمدی‌مونس، داود. کتاب فصل کاریکاتور. تهران: ش اول، انتشارات روزنه، 1379.

گلستان سعادت، شماره‌های 10- 1، 1325.

آئینه‌غیب‌نما، شماره‌های 29- 1، 1325.

پروین، ناصرالدین. تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان. تهران: ج2، مرکز نشر دانشگاهی، 1379.

آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: ج 2، انتشارات زوار، 1379.

کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: ج1، انتشارات امیرکبیر، 1357.

کاریکاتور در ایران. مجله تحقیقات روزنامه‌نگاری، ش9، 1346.

مصاحب، دایرهالمعارف فارسی. تهران: ج 2، بخش اول، انتشارات امیرکبیر، 1380.

صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان تهران: انتشارات کمال، 1364.

اسناد مطبوعات. به کوشش کاوه بیات ـ مسعود کوهستانی‌نژاد، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران. تهران: 1372.

اسناد مطبوعات ایران (1332- 1320). محسن روستایی ـ غلامرضا سلامی، ج1، سازمان اسناد ملی ایران، تهران: 1374.

اسناد مطبوعات ایران (1332- 1320). غلامرضا سلامی ـ محسن روستایی، ج2و 3و 4، سازمان اسناد ملی ایران، تهران: 1377.

اسنادی از مطبوعات و احزاب دوره رضاشاه. تهران: معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس جمهور، 1380.

سعاد پیرا