زکریا رازی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۵۲

رازی، ابوبکر محمد بن زکریا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترین پزشک بالینی دوره اسلامی و سراسر قرون وسطی، فیلسوف و شیمی‌دان بزرگ ایرانی. از زندگی وی چیز چندانی نمی‌دانیم. به گفته بیرونی* در ری زاده شد. در جوانی به کیمیا پرداخت تا آنکه عوارض کار با مواد شیمیایی چشمانش را نابینا کرد. پس از درمان چشمانش به پزشکی علاقمند شد و در اندک مدتی چنان در این کار مهارت یافت که پادشاهان و بزرگان نیازمند او شدند^[۱]. چندی ریاست بیمارستان ری را بر عهده داشت^[۲]. در سی و چند سالگی به بغداد رفت^[۳]. و در آنجا چندان نامدار شد که انتخاب محلی مناسب برای تأسیس بیمارستان کهن بغداد و سپس ریاست آنجا را بر عهده وی گذاشتند^[۴]. در فاصله 290-296ق / ؟م دیگر بار در ری بود و دو کتاب مشهور خود، الطب الروحانی و کناش المنصوری را برای منصور بن اسحاق بن احمد امیر ری نوشت^[۵]. گویا یک بار دیگر نیز به بغداد رفت اما باز به ری برگشت. در پایان عمر بار دیگر چشمانش آب آورد و نابینا شد، اما این بار از درمان آن خود داری ورزید و سرانجام در 5 شعبان 313ق در این شهر درگذشت^[۶].

آثار

رازی آثار بسیاری در زمینه پزشکی، داروشناسی، شاخه‌های مختلف طبیعیات ( علوم تجربی)، فلسفه، منطق، الهیات، ریاضیات و موضوعات دیگر نوشته که بسیاری از آنها در نوع خود کم نظیرند. بیرونی* نخستین کسی است که فهرستی موضوعی از آثار رازی، مشتمل بر نام 184 اثر وی را فراهم آورده است^[۷]. ابن ندیم، نخستین فهرست نگار جهان اسلام، 137 کتاب، رساله و مقاله از وی برمی‌شمارد^[۸] و ابن ابی اصیبعه 238 اثر به وی نسبت می‌دهد^[۹]. بسیاری از پژوهشگران غربی در مورد اهمیت آثار وی به بحث و بررسی پرداخته‌اند^[۱۰]^[۱۱]^[۱۲]^[۱۳]^[۱۴].

مهمترین اثر پزشکی وی، الحاوی، بزرگ‌ترین دانشنامه پزشکی جهان اسلام است و به جرأت می‌توان گفت همه آگاهی‌های مسلمانان از پزشکی و داروشناسی یونانی، ایرانی و هندی، تجربیات پزشکان دوره اسلامی تا اواخر سده 3ق / ؟م و بویژه تجربیات گران‌بهای خود رازی در آن گرد آمده است. الکناش المنصوری را باید چکیده‌ای بسیار فشرده از الحاوی دانست^[۱۵]. کتاب من لایحضره الطبیب یا طب الفقراء رازی، خطاب به اقشار کم درآمد جامعه که به پزشک دسترسی ندارند نوشته شده است. بسیاری از پزشکان دوره اسلامی به تقلید از رازی کتاب‌های مختصری با همین هدف نوشتند (مانند کتاب فارسی یادگار جرجانی*) و حتی شیخ صدوق، فقیه برجسته شیعی، چنان که خود گوید، در نام گذاری و شیوه تألیف کتاب فقهی من لایحضره الفقیه از این کتاب رازی تقلید کرده است^[۱۶]. در رساله ما الفارق أو الفروق به شیوه پرسش و پاسخ از چگونگی تشخیص بیماری‌های دارای عوارض کلینیکی مشابه از یکدیگر سخن گفته است^[۱۷]. رساله الجدری و الحصبه (آبله و سرخک) رازی حاوی کهن‌ترین توصیف آبله و شاهکار پزشکی اسلامی است. در این کتاب برای نخستین بار تفاوتهای میان این دو بیماری با دقتی تحسین برانگیز بیان شده است^[۱۸]. رساله رازی درباره زکام نیز حاوی برخی نو آوری‌ها است که توجه پژوهشگران معاصر را به خود جلب کرده است^[۱۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ بیرونی. فهرست کتب الرازی. به کوشش پاول کراوس، پاریس: 1936م، ص 4-5.
↑ ابن جلجل. طبقات الاطباء و الحکماء. به کوشش فؤاد سید، قاهره: 1955م، ص 77.
↑ ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. به کوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق، ج1 ، ص309.
↑ ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77.
↑ بیرونی. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310، 315، 317.
↑ بیرونی، ص 6.
↑ بیرونی، ص 6-21.
↑ ابن ندیم. الفهرست. به کوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359.
↑ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310 به بعد.
↑ Leclerc, L., Histoire de la médecine Arabe, Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354
↑ Wustenfeld, F. , Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher, Gottingen, 1840, pp 40-49
↑ Browne, E. G. , Arabian Medicine, Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux, les Penseurs de l’Islam, Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390
↑ Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609
↑ Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951.
↑ کرامتی. «پزشکی»، دائره المعارف بزرک اسلامی. ج 13، ص 651-652.
↑ نجم آبادی، محمود. مؤلفات و مصنفات ابوبکر محمد بن زکریای رازی. تهران: 1371، ص 68.
↑ رازی. ما الفارق أو الفروق أو کلام فی الفروق بین الأمراض. به کوشش سلمان قطایه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات دیگر؛ کرامتی، ص 652.
↑ کرامتی. ص 652.
↑ قطایه، سلمان. «تعلیق علی رساله الرازی فی الزکام»، مجله تاریخ العلوم العربیه، حلب: 1977م، ص 63-66.

[1] بیرونی. فهرست کتب الرازی. به کوشش پاول کراوس، پاریس: 1936م، ص 4-5.

[2] ابن جلجل. طبقات الاطباء و الحکماء. به کوشش فؤاد سید، قاهره: 1955م، ص 77.

[3] ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. به کوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق، ج1 ، ص309.

[4] ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77.

[5] بیرونی. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310، 315، 317.

[6] بیرونی، ص 6.

[7] بیرونی، ص 6-21.

[8] ابن ندیم. الفهرست. به کوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359.

[9] ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310 به بعد.

[10] Leclerc, L., Histoire de la médecine Arabe, Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354

[11] Wustenfeld, F. , Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher, Gottingen, 1840, pp 40-49

[12] Browne, E. G. , Arabian Medicine, Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux, les Penseurs de l’Islam, Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390

[13] Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609

[14] Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951.

[15] کرامتی. «پزشکی»، دائره المعارف بزرک اسلامی. ج 13، ص 651-652.

[16] نجم آبادی، محمود. مؤلفات و مصنفات ابوبکر محمد بن زکریای رازی. تهران: 1371، ص 68.

[17] رازی. ما الفارق أو الفروق أو کلام فی الفروق بین الأمراض. به کوشش سلمان قطایه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات دیگر؛ کرامتی، ص 652.

[18] کرامتی. ص 652.

[19] قطایه، سلمان. «تعلیق علی رساله الرازی فی الزکام»، مجله تاریخ العلوم العربیه، حلب: 1977م، ص 63-66.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-رازی، ابوبكر محمد بن زكریا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترین پزشك بالینی دورة اسلامی و سراسر قرون وسطی، فیلسوف و شیمی‌دان بزرگ ایرانی. از زندگی وی چیز چندانی نمی‌دانیم. به گفتة [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]'''*''' در ری زاده شد. در جوانی به كیمیا پرداخت تا آنكه عوارض كار با مواد شیمیایی چشمانش را نابینا كرد. پس از درمان چشمانش به پزشكی علاقمند شد و در اندك مدتی چنان در این كار مهارت یافت كه پادشاهان و بزرگان نیازمند او شدند.<sup>1</sup> چندی ریاست بیمارستان ری را بر عهده داشت.<sup>2</sup> در سی و چند سالگی به بغداد رفت.<sup>3</sup> و در آنجا چندان نامدار شد كه انتخاب محلی مناسب برای تأسیس بیمارستان كهن بغداد و سپس ریاست آنجا را بر عهدة وی گذاشتند.<sup>4</sup> در فاصلة 290-296ق / ؟م دیگر بار در ری بود و دو كتاب مشهور خود، ''الطب الروحانی'' و ''كناش المنصوری'' را برای منصور بن اسحاق بن احمد امیر ری نوشت.<sup>5</sup> گویا یك بار دیگر نیز به بغداد رفت اما باز به ری برگشت. در پایان عمر بار دیگر چشمانش آب آورد و نابینا شد، اما این بار از درمان آن خود داری ورزید و سرانجام در 5 شعبان 313ق در این شهر درگذشت.<sup>6</sup>
+رازی، ابوبکر محمد بن زکریا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترین پزشک بالینی دوره اسلامی و سراسر قرون وسطی، فیلسوف و شیمی‌دان بزرگ ایرانی. از زندگی وی چیز چندانی نمی‌دانیم. به گفته [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]* در [[ری]] زاده شد. در جوانی به کیمیا پرداخت تا آنکه عوارض کار با مواد شیمیایی چشمانش را نابینا کرد. پس از درمان چشمانش به پزشکی علاقمند شد و در اندک مدتی چنان در این کار مهارت یافت که پادشاهان و بزرگان نیازمند او شدند<ref>بیرونی. '''''فهرست کتب الرازی'''''. به کوشش پاول کراوس، پاریس: 1936م، ص 4-5.</ref>. چندی ریاست بیمارستان ری را بر عهده داشت<ref>ابن جلجل. '''''طبقات الاطباء و الحکماء'''''. به کوشش فؤاد سید، قاهره: 1955م، ص 77.</ref>. در سی و چند سالگی به بغداد رفت<ref>ابن ابی اصیبعه. '''''عیون الأنباء'''''. به کوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق،'' '' ج1 ، ص309.</ref>. و در آنجا چندان نامدار شد که انتخاب محلی مناسب برای تأسیس بیمارستان کهن بغداد و سپس ریاست آنجا را بر عهده وی گذاشتند<ref>ابن ابی اصیبعه. '''''عیون الأنباء'''.'' ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77.</ref>. در فاصله 290-296ق / ؟م دیگر بار در [[ری]] بود و دو کتاب مشهور خود، الطب الروحانی و کناش المنصوری را برای منصور بن اسحاق بن احمد امیر ری نوشت<ref>بیرونی. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310، 315، 317.</ref>. گویا یک بار دیگر نیز به بغداد رفت اما باز به ری برگشت. در پایان عمر بار دیگر چشمانش آب آورد و نابینا شد، اما این بار از درمان آن خود داری ورزید و سرانجام در 5 شعبان 313ق در این شهر درگذشت<ref>بیرونی، ص 6.</ref>.
-آثار: رازی آثار بسیاری در زمینة پزشكی، داروشناسی، شاخه‌های مختلف طبیعیات ( علوم تجربی)، فلسفه، منطق، الهیات، ریاضیات و موضوعات دیگر نوشته كه بسیاری از آنها در نوع خود كم نظیرند. بیرونی* نخستین كسی است كه فهرستی موضوعی از آثار رازی، مشتمل بر نام 184 اثر وی را فراهم آورده است.<sup>7</sup> ابن ندیم، نخستین فهرست نگار جهان اسلام، 137 كتاب، رساله و مقاله از وی برمی‌شمارد<sup>8</sup> و ابن ابی اصیبعه 238 اثر به وی نسبت می‌دهد.<sup>9</sup> بسیاری از پژوهشگران غربی در مورد اهمیت آثار وی  به بحث و بررسی پرداخته‌اند.<sup>10</sup>
+=== آثار ===
+رازی آثار بسیاری در زمینه پزشکی، داروشناسی، شاخه‌های مختلف طبیعیات ( علوم تجربی)، فلسفه، منطق، الهیات، ریاضیات و موضوعات دیگر نوشته که بسیاری از آنها در نوع خود کم نظیرند. [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]* نخستین کسی است که فهرستی موضوعی از آثار رازی، مشتمل بر نام 184 اثر وی را فراهم آورده است<ref>بیرونی، ص 6-21.</ref>. ابن ندیم، نخستین فهرست نگار جهان اسلام، 137 کتاب، رساله و مقاله از وی برمی‌شمارد<ref>ابن ندیم. '''''الفهرست'''''. به کوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359.</ref> و ابن ابی اصیبعه 238 اثر به وی نسبت می‌دهد<ref>  ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310 به بعد.</ref>. بسیاری از پژوهشگران غربی در مورد اهمیت آثار وی  به بحث و بررسی پرداخته‌اند<ref>Leclerc, L., '''Histoire de la médecine Arabe''', Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354 </ref><ref>Wustenfeld, F. , '''Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher''', Gottingen, 1840, pp 40-49</ref><ref>Browne, E. G. , '''Arabian Medicine''', Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux,  '''les Penseurs de l’Islam''', Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390</ref><ref>Sarton, G., '''Introduction to the History of Science''', Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609</ref><ref>Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951.</ref>.
-مهمترین اثر پزشكی وی، ''الحاوی''، بزرگ‌ترین دانشنامة پزشكی جهان اسلام است و به جرأت می‌توان گفت همة آگاهی‌های مسلمانان از پزشكی و داروشناسی یونانی، ایرانی و هندی، تجربیات پزشكان دورة اسلامی تا اواخر سدة 3ق / ؟م و بویژه تجربیات گران‌بهای خود رازی در آن گرد آمده است. ''الكناش المنصوری'' را باید چكیده‌ای بسیار فشرده از ''الحاوی'' دانست.<sup>11</sup> كتاب '''''من''''' ''لایحضره الطبیب'' یا ''طب الفقراء'' ''رازی''، خطاب به اقشار كم درآمد جامعه كه به پزشك دسترسی ندارند نوشته شده است. بسیاری از پزشكان دورة اسلامی به تقلید از رازی كتاب‌های مختصری با همین هدف نوشتند (مانند كتاب فارسی ''یادگار'' جرجانی'''*)''' و حتی شیخ صدوق، فقیه برجستة شیعی، چنان كه خود گوید، در نام گذاری و شیوة تألیف كتاب فقهی ''من لایحضره الفقیه'' از این كتاب رازی تقلید كرده است.<sup>12</sup> در رسالة ''ما الفارق'' ''أو الفروق'' به شیوة پرسش و پاسخ از چگونگی تشخیص بیماری‌های دارای عوارض كلینیكی مشابه از یكدیگر سخن گفته است.<sup>13</sup> رسالة ''الجدری و الحصبة'' (آبله و سرخك) رازی حاوی كهن‌ترین توصیف آبله و شاهكار پزشكی اسلامی است. در این كتاب برای نخستین بار تفاوتهای میان این دو بیماری با دقتی تحسین برانگیز بیان شده است.<sup>14</sup> رسالة رازی دربارة زكام نیز حاوی برخی نو آوری‌ها است كه توجه پژوهشگران معاصر را به خود جلب كرده است.<sup>15</sup>
+مهمترین اثر پزشکی وی، الحاوی، بزرگ‌ترین دانشنامه پزشکی جهان اسلام است و به جرأت می‌توان گفت همه آگاهی‌های مسلمانان از پزشکی و داروشناسی یونانی، ایرانی و هندی، تجربیات پزشکان دوره اسلامی تا اواخر سده 3ق / ؟م و بویژه تجربیات گران‌بهای خود رازی در آن گرد آمده است. الکناش المنصوری را باید چکیده‌ای بسیار فشرده از الحاوی دانست<ref>کرامتی. «پزشکی»، '''''دائره المعارف بزرک اسلامی'''''. ج 13، ص 651-652.</ref>. کتاب من لایحضره الطبیب یا طب الفقراء رازی، خطاب به اقشار کم درآمد جامعه که به پزشک دسترسی ندارند نوشته شده است. بسیاری از پزشکان دوره اسلامی به تقلید از رازی کتاب‌های مختصری با همین هدف نوشتند (مانند کتاب فارسی یادگار [[سید اسماعیل بن حسین جرجانی|جرجانی]]*) و حتی شیخ صدوق، فقیه برجسته شیعی، چنان که خود گوید، در نام گذاری و شیوه تألیف کتاب فقهی من لایحضره الفقیه از این کتاب رازی تقلید کرده است<ref>نجم آبادی، محمود. '''''مؤلفات و مصنفات ابوبکر محمد بن زکریای رازی'''''. تهران: 1371، ص 68.</ref>. در رساله ما الفارق أو الفروق به شیوه پرسش و پاسخ از چگونگی تشخیص بیماری‌های دارای عوارض کلینیکی مشابه از یکدیگر سخن گفته است<ref>رازی. '''''ما الفارق أو الفروق أو کلام فی الفروق بین الأمراض'''''.  به کوشش سلمان قطایه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات دیگر؛ کرامتی، ص 652.</ref>. رساله الجدری و الحصبه (آبله و سرخک) رازی حاوی کهن‌ترین توصیف آبله و شاهکار پزشکی اسلامی است. در این کتاب برای نخستین بار تفاوتهای میان این دو بیماری با دقتی تحسین برانگیز بیان شده است<ref>کرامتی. ص 652.</ref>. رساله رازی درباره زکام نیز حاوی برخی نو آوری‌ها است که توجه پژوهشگران معاصر را به خود جلب کرده است<ref>قطایه، سلمان. «تعلیق علی رساله الرازی فی الزکام»، '''مجله ''تاریخ العلوم العربیه'''''، حلب: 1977م، ص 63-66.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+== نیز نگاه کنید به ==
-.    بیرونی. '''''فهرست كتب الرازی'''''. به كوشش پاول كراوس، پاریس: 1936م، ص 4-5.
+* [[ری]]
+* [[سید اسماعیل بن حسین جرجانی]]
+* [[ابوریحان بیرونی]]
-.    ابن جلجل. '''''طبقات الاطباء و الحكماء'''''. به كوشش فؤاد سید، قاهره: 1955م، ص 77.
+== مآخذ ==
-.    ابن ابی اصیبعه. '''''عیون الأنباء'''''. به كوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق،'' '' ج1 ، ص309.
-.    '''''همان'''.'' ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77.
-.    بیرونی. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310، 315، 317.
-.    بیرونی، ص 6.
-.    بیرونی، ص 6-21.
-.    ابن ند یم. '''''الفهرست'''''. به كوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359.
-.    ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310 به بعد.
-.          Wustenfeld, F. , '''Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher''', Gottingen, 1840, pp 40-49 ; Leclerc, L., '''Histoire de la médecine Arabe''', Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354 ; Browne, E. G. , '''Arabian Medicine''', Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux,  '''les Penseurs de l’Islam''', Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390 ; Sarton, G., '''Introduction to the History of Science''', Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609 ; Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951.
-. كرامتی. «پزشكی»، '''''دائرة المعارف بزرك اسلامی'''''. ج 13، ص 651-652.
-. نجم آبادی، محمود. '''''مؤلفات و مصنفات ابوبكر محمد بن زكریای رازی'''''. تهران: 1371، ص 68.
-. رازی. '''''ما الفارق أو الفروق أو كلام فی الفروق بین الأمراض'''''.  به كوشش سلمان قطایه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات دیگر؛ كرامتی، ص 652.
-. كرامتی. ص 652.
-. قطایه، سلمان. «تعلیق علی رساله الرازی فی الزكام»، '''مجلة ''تاریخ العلوم العربیه'''''، حلب: 1977م، ص 63-66.
-یونس کرامتی