تاریخ جرائد و مجلات ایران

تاریخ و جرائد و مجلات ایران، اثری از محمد صدرهاشمی [*][1284-1344ش]. (نادره کاران، ص154)

محقق و روزنامه‌نگار برجسته اصفهانی در چهار مجلد. این اثر مفصل‌ترین پژوهش در تاریخ مطبوعات ایران و نشریات فارسی است که در خارج از کشور به چاپ رسیده و مشتمل بر فهرست کامل مطبوعات فارسی از 1253ق [سال انتشار نخستین روزنامه در ایران] تا 1320ش است. (صدرهاشمی1/35 نادره‌کاران، ص154) مؤلف قصد داشت پس از اتمام کار به تألیف کتابی در وصف نشریات منتشره پس از 1320ش بپردازد اما بر اثر بروز موانعی از این کار دست کشید. تاریخ جرائد و مجلات به ترتیب الفبایی منظم شده و نخست بار در چهار جلد به شرح زیر در اصفهان به طبع رسیده است: جلد اول حرف آ و الف در 351 ص در آذر 1327ش، جلد دوم از حرف ب تا ر در 339 ص در دی 1328ش، جلد سوم از حرف ز تا ظ در 189 ص در اسفند 1329ش و جلد چهارم از ع تا ی در 344 ص در 1332ش. (نادره‌کاران، ص154) در مجموع چهار جلد این اثر تعداد 1186 روزنامه، هفته‌نامه، مجله و سایر انواع نشریه معرفی شده است (صدرهاشمی4/344). از این تعداد 600 نشریه در تهران، 100 نشریه در تبریز، 75 نشریه در شیراز، 22 نشریه در هند، 10 عنوان در قاهره، 7 نشریه در استانبول و تعدادی در آلمان و افغانستان منتشر می‌شدند. در جلد اوّل، مؤلف مقدمه مفصلی پیرامون نشریات ایران و شروع انتشار مجله در روزنامه در ایران و نشریات فارسی خارج کشور آورده و از مشکلات خود در راه تدوین این کتاب سخن رانده است. (نک مقدمه جلد اوّل، ص2-35) در تنظیم الفبایی کتاب هرجا اسامی مشابه وجود داشته، تقدم و تأخر انتشار رعایت شده است. مؤلف در ذیل به عنوان هر یک از این نشریات شرحی درباره مدیران و احوال آنان، سال تأسیس، سنوات انتشار و برخی مشخصات فنی چون قطع، نوع حروف و نوع چاپ و امثال آن به دست ‌می‌دهد. همچنین اطلاعات ارائه شده درباره محتویات و مندرجات نشریه و وابستگی آن به ارگان‌ها و احزاب سیاسی و پاورقی‌های چاپ شده در نشریات بسیار مفید و ارزنده است. با همه کوشش‌های مؤلف کتاب او نقائصی دارد. چنان‌که مرتضی سلطانی یکی از کارشناسان کتابخانه مرکزی دانشگاه تکمله‌ای تحت عنوان «فهرست روزنامه‌های فارسی از 1267ق تا 1320ش بر آن نوشت و فرید قاسمی پژوهشگر مطبوعات در آثار خود نشان داد که حداقل عنوان 80 نشریه از کتاب صدرهاشمی افتاده است. تاریخ جرائد و مجلات ایران هنوز هم جزو منابع مهم و دست اول تاریخ نشریات ایران شمرده می‌شود و مرجع تمامی کسانی است که در این مقوله به پژوهش می‌پردازند. این کتاب در 1364ش در اصفهان تجدید چاپ شد.

مآخذ:

افشار، ایرج. سواد و بیاض. تهران: 1344، دهخدا، ص287-289 ؛ همو، نادره کاران. به کوشش محمود نیکویه، تهران: 1383، ص154-155؛ صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان: 1363و 1364، انتشارات کمال، مقدمه و جاهای مختلف؛ سلطانی، مرتضی. فهرست روزنامه‌های فارس در مجموعه کتابخانه مرکزی دانشگاه. تهران: 1354، مقدمه.

---

[*] . تاریخ تولد صدر هاشمی در همه منابع به سال شمسی 1284 ذکر شده است.

سیدعلی آل داود