روزنامه تربیت

تربیت، روزنامه فرهنگی، اجتماعی، ادبی، تاریخی و علمی، غیر دولتی به صاحب امتیازی و مدیری محمدحسین فروغی (ذکاءالملک)»، در 4 صفحه با قطع بزرگ، از 11 رجب 1314ق لغایت 29 محرم 1325ق، در تهران به چاپ سنگی، می‌رسید.¹ (رک: تربیت، جلد اول، نمره اول، 11 رجب 1314ق، ص1). این روزنامه نخستین نشریه روزانه غیردولتی است که توسط «محمدحسین فروغی اصفهانی ـ پسر محمدمهدی ارباب اصفهانی ـ که به میرزا فروغی شهرت داشت و در دستگاه محمدحسن خان صنیع‌الدوله، منشی روزنامه دولتی بود وبعدها متخلص به «ادیب» و ملقب به «ذکاءالملک» شد انتشار می‌یافت. فروغی در 1311ق ـ سال اول سلطنت مظفرالدین شاه ـ امتیاز روزنامه تربیت را از «وزارت انطباعات گرفت و این روزنامه را طی نه سال منتشر می‌کرد.² (رک: تربیت، جلد اول، نمره اول، 11رجب 1314ق، ص1؛ شرح رجال ایران، بامداد، ج3، ص384، 388). روزنامه تربیت در 4 صفحه، شامل دو ستون با نثری منشیانه و مغلق با خط نستعلیق «زین‌العابدین» ـ پسر «میرزا شریف قزوینی» ـ نوشته می‌شد کمتر خبرهای سیاسی در تربیت درج می‌شد.³ (تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، پروین، ج2، ص401). همان‌گونه که از مقالاتش در می‌یابیم وظیفه روزنامه تربیت این است که در هر شعبه رشته از کارهای ملک و ملت گفتگو و تحقیق نماید تا حق از باطل جدا شود، اما به علت وابستگی مالی و اخلاقی به دولت سخنان روزنامه در پرده‌ای از واژه‌های پیچیده مطرح می‌گردند.⁴ (پروین، ج2، ص423، 426). همچنین در پاورقی روزنامه برخی متون اقتصاد، عکاسی، فلسفه و رمان چاپ می‌شد، از جمله رمان‌ها «کلبه هندی» اثر برنادن دوسن‌پیر و «عشق و عفت» اثر شاتوبریان را می‌توان نام برد. قیمت در داخله پنج شاهی و در اجرت پست به علاوه می‌گردد. قیمت اعلان غیرمکرر در روزنامه سطری ده شاهی و اگر مکرر شود سطری پنج شاهی که این قیمت طی سال‌های مختلف افزایش یافت.⁵ (رک: تربیت، سنوات مختلف). این نشریه در ابتدا به صورت هفتگی منتشر می‌شد، که مجموعاً به مدت 9 سال 434 شماره از آن چاپ شد.⁶ (رک: تربیت، دوره سه جلدی، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی؛ شرح رجال ایران، بامداد، ج3، ص384 – 388؛ و نیز یغما، آذر 1332، ش9، ص65- 361؛ پروین، ج2، ص401- 400). وقفه‌هایی در چاپ «تربیت» نیز وجود داشت که در طول دوره انتشار این روزنامه سه بار متوقف شد:

1) وقفه اول، نزدیک به یک ماه (تربیت، سال دوم، 11 محرم 1316ق تا غره‌صفر 1316ق، شماره‌های 111- 110، ص444- 437).

2) وقفه دوم، بیش از دو ماه (تربیت، سال چهارم، 17 شوال تا 21 ذی‌حجه 1318ق، شماره‌های 224- 223، ص900- 893).

3) وقفه سوم، نزدیک به یک ماه (تربیت، سال چهارم، 28 ذی‌حجه 1318 تا 27 محرم 1319ق، شماره‌های 226- 225، ص908- 901).

از همکاران این نشریه میرزا محمد قزوینی که ذکاءالملک او را از اعضای رئیسه اداره تربیت عنوان می‌کند. (تربیت، سال دوم، 11ذی‌قعده 1315، شماره 68، ص269- 272). همچنین فرزند ذکاءالملک محمدعلی فروغی که قسمتی از ترجمه‌های پاورقی‌های روزنامه توسط او انجام می‌گرفت. سلیمان‌خان از شماره نود تربیت، به عنوان نایب ‌مدیر روزنامه اعلام شد، از دیگر کسانی که با این روزنامه همکاری داشتند، نیرّالملک وزیر علوم و عبدالله میرزا که مقاله‌هایش درباره فن عکاسی به چاپ می‌رسید. (صدرهاشمی، ج2، ص121- 120؛ پروین، ج2، ص401). این روزنامه همچنین دارای انجمن روزنامه نیز بود. پروین، ج2، ص766).

منابع:

تربیت. جلد اول، شماره‌های 1- 211، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: 1376ش.

تربیت. جلد دوم، شماره‌های 212- 353، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: 1377ش.

تربیت. جلد سوم، شماره‌های 354- 434، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی، تهران: 1377ش.

مجله یغما. آذر 1332ش، ش9، ص65- 361.

صدرهاشمی، محمد. تاریخ جراید و مجلات ایران. ج2، انتشارات کمال، اصفهان: 1363.

پروین، ناصرالدین. تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان. جلد دوم (بحران آزادی)، ، مرکز نشر دانشگاهی، تهران: 1379.

بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران. ج3، تهران: انتشارات زوار، تهران: 1378.

سعاد پیرا