غیاث الدین جمشید کاشانی

غیاث‌الدین جمشید کاشانی، (790ق / 1388م ـ 832ق / ؟؟؟م) فرزند مسعود، یکی از بزرگترین ریاضی‌دانان تاریخ، مدیر رصدخانه سمرقند که در نجوم نیز مهارت داشت. در کاشان زاده شد. در 18 سالگی خسوفی را در کاشان رصد کرد. در 816ق زیج خاقانی را در تصحیح زیج ایلخانی (نوشته نصیر الدین طوسی*) نوشت و آنرا به الغ بیگ* تقدیم کرد. سرانجام در 824ق آوازه علم او الغ بیگ را واداشت که او را به سمرقند دعوت کند و کار طراحی و نظارت بر تأسیس رصدخانه مشهور سمرقند را به وی بسپارد. وی در محل رصدخانه به نحوی مشکوک درگذشت. کاشانی در رساله محیطیه نسبت محیط دایره به قطر آن یعنی مقدار 2π را با چنان دقتی محاسبه کرد که ریاضی‌دانان اروپایی 150 سال طول کشید تا بتوانند تقریبی دقیق‌تر ارائه کنند. پاول لوکی که در 1949 میلادی این رساله را به زبان آلمانی ترجمه کرد و شرح بسیار محققانه‌ای نیز درباره آن نوشت که متأسفانه در 1953م و پس از مرگ لوکی منتشر شد. وی رساله محیطیه کاشانی را «شاهکاری در فن محاسبه در دستگاه شمار شصتگانی» دانسته است. پس از انتشار این کتاب دانشمندان اروپایی برای نخستین بار متوجه اهمیت آثار کاشانی شدند. بوریس رُزِنفِلد و آدُلف یوشکِویچ نیز این رساله را به روسی ترجمه کرده‌اند. کاشانی در رساله وتر و جیب نیز که متأسفانه متن اصلی آن از میان رفته نه تنها مقدار سینوس یک درجه تا 17 رقم اعشار درست محاسبه کرد بلکه برای نخستین بار فرمول مثلثاتی تثلیث زاویه را یافت و ریشه این معادله (یعنی همان سینوس یک درجه) را با روش آنالیز عددی پیدا کرد. پژوهشگران اروپایی و ایرانی مقالات متعددی به زبان‌های مختلف درباره این رساله نوشته‌اند. کاشانی برای نخستین بار معادلات درجه چهارم را با همان شیوه خوارزمی* (در مورد معادلات درجه دوم) و خیام (معادلات درجه سوم) دسته‌بندی کرد و نیز همه معادلات درجه چهارم و برخی معادلات از درجات بالاتر را که قابل تحویل به درجات پایین‌تر نبود را احتمالا با همان شیوه آنالیز عددی (که در رساله وتر و جیب آمده بود) حل کرد. کاشانی کسرهای اعشاری را که پیش از وی سه ریاضی‌دان مسلمان (اقلیدسی، سموئل بن یحیی مغربی و نسوی*) در مواردی انگشت‌شمار به کار برده بودند دوباره اختراع کرد و اهمیت و سادگی کاربرد آنها در محاسبات را به همگان گوشزد کرد. در مفتاح الحساب برای معادلات درجه دوم آلگوریتم‌های بسیار روشنی ارائه داد که در نوع خود بی‌سابقه بود. همچنین ابزار نجومی جالبی به نام طبق المناطق اختراع کرد و کتابی نیز درباره کاربرد آن نوشت (این رساله نیز به انگلیسی ترجمه شده است).

نیز نگاه کنید به

• نصیر الدین طوسی
• اُلُغ بیگ کورگان
• کاشان
• خیام

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

یونس كرامتی