نصیر الدین طوسی
نصیرالدین طوسی در اغلب شاخههای علوم آن روزگار به فعالیت پرداخته و آثاری نیز در این باره از خود بر جای گذاشته است. در این جا به برخی از مهمترین آثار و فعالیتهای علمی وی در نجوم و ریاضیات اشاره میشود:
نجوم
نصیرالدین در 657ق /؟ م با جلب حمایت هولاکو، ایلخان مغول، ساخت رصدخانهای در شهر مراغه را آغاز کرد. وی حداقل زمان ممکن برای رصد ستارگان را 30 سال میدانست، اما هولاکو تنها 12 سال به وی مهلت داد. او نیز پس از دعوت از برجستهترین ستارهشناسان جهان اسلام، کار رصد را در 670ق / ؟م به پایان رساند و نتایج این ارصاد را در زیج ایلخانی به زبان فارسی گرد آورد[۱][۲]. در این سالها شهر مراغه به عنوان مهمترین مرکز ارتباط فرهنگی جهان اسلام جای بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجستهای چون مؤید الدین عرضی از دمشق، محییالدین مغربی از اندلس (اسپانیای اسلامی)، شاگردش قطب الدین شیرازی٭، فریدالدین طوسی، فخرالدین اخلاطی و بسیاری دیگر در رصد خانه به کار مشغول بودند[۳] و دانشمندانی چون ابوالفرج ابن عبری (از برجستهترین دانشوران سریانی زبان) و دیگران در این شهر کلاس درس داشتند[۴]. زیج ایلخانی نیز در میان مسلمانان شهرتی بسزا یافت و شرحهای بسیار بر آن نوشته و دو بار نیز به عربی ترجمه شد[۵]. وی در آثار نجومی دیگر خود به ویژه التذکرة فی علم الهیئة به عربی و حل مشکلات معینیه (که در شرح رساله معینیه خود نوشته، هر دو به فارسی)، با انتقاد شدید از هیأت بطمیوسی کوشید نظام تازهای را جانشین آن سازد. عموماً از این نظریه با عنوان جفت کروی طوسی یاد میشود[۶]. این سنت را سه ستاره شناس دیگر مکتب نجومی مراغه، یعنی مؤیدالدین عرضی، محییالدین مغربی و قطبالدین شیرازی ادامه دادند. تلاشهای اعضای مکتب مراغه، دانشمندان اندلسی و دیگر منتقدان هیأت بطلمیوسی سرانجام به دست کوپرنیک به نتیجه رسید[۷][۸][۹][۱۰][۱۱].
ریاضیات
از میان آثار ریاضی خواجه این 3 اثر مهمترند:
- کشف القناع عن اسرار شکل القطاع درباره شَکل قطاع (=قضیه مِنِلائوس) در مثلثات کروی و مسطحه. نصیر الدین، چنان که خود گوید، این کتاب را نخست به فارسی نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربی درآورده است[۱۲]. امروزه تنها متن عربی به دست ما رسیده و الکساندرپاشا کاراثئودُری در 1891م آن را همراه با ترجمه فرانسه در استانبول منتشر کرده است. از این اثر ترجمهای روسی (بادکوبه، 1951م) و نیز چکیدههایی به آلمانی، فرانسه و فارسی در دست است[۱۳][۱۴].
- جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب. متن عربی در 1967م در مجله الابحاث و ترجمه روسی در 1963م منتشر شده است.
- الرسالة الشافیه عن الشک فی الخطوط المتوازیه.
نصیرالدین این رساله را درباره شبهه مشهور مربوط به اصل پنجم اقلیدس (اصل توازی) نوشته و کوشیده است گزاره توازی را همچون یک قضیه اثبات کند. وی در این رساله از تلاشهای دانشمندان مسلمان پیش از خود، بویژه جوهری، ابن هیثم و خیام یاد کرده و آثار آنان را نیز به نقد کشیده است. تلاشهای مسلمانان و بویژه خیام، خواجه نصیر و یکی از شاگردان ناشناس وی، در اروپا پیگیری و سرانجام به پیدایش هندسههای نا اقلیدسی منجر شد[۱۵].
تحریرهای ریاضی و نجومی
نصیرالدین طوسی علاوه بر تألیف آثار فوق شماری از ترجمههای عربی آثار یونانی و دو تألیف از دانشمندان دوره اسلامی را به وجهی نیکو تحریر کرد. از این میان تحریر اصول اقلیدس، مشهور به تحریر اقلیدس و تحریر مجسطی بطلمیوس شهرت بیشتری دارند. دیگر تحریرهای وی را به تحریر متوسطات مشهور است زیرا دانشجویان این آثار را باید پس از اصول اقلیدس و پیش از مجسطی بطلمیوس میخواندند. نصیرالدین بدین طریق یک مجموعه کامل کتابهای آموزشی برای دانشجویان این علوم فراهم آورد. که خیلی زود و در همان روزگار خواجه شهرت تمام یافت. تحریر اقلیدس در 1298ق در تهران به صورت سنگی چاپ شده است. در این چاپ برای اثبات گزاره توازی همان شیوه رساله الشافیه خواجه به کار رفته اما شیوه اثبات این گزاره در تحریر اقلیدس چاپ رم (1594م) که تأثیر مهمی بر پیدایش هندسه نااقلیدسی در اروپا داشت به کلی متفاوت است و در نتیجه باید گفت که این تحریر نوشته خواجه نصیر نیست و احتمالاً یکی از شاگردان وی آن را فراهم آورده است[۱۶].
تألیفات دیگر خواجه
تألیفات دیگر خواجه نصیرالدین طوسی به شرح زیر است:
- تنسوخ نامه ایلخانی (با کتاب تنکسوقنامه= طب اهل ختا اشتباه نشود) درباره کانی شناسی و شناخت گوهرها و دیگر سنگهای پربها به فارسی. مدرس رضوی این کتاب را در 1348ش در تهران به چاپ رسانده است. ایرج افشار در مقدمه تحقیقی خود بر کتاب جواهرنامه نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری ثابت کرده که خواجه نصیر بدون نام بردن از نیشابوری، بسیاری از مطالب کتاب او را گاه عیناً در تنسوخ نامه تکرار کرده است[۱۷].
- ترجمه فارسی صور الکواکب عبدالرحمان صوفی: نسخه اصلی این ترجمه که به خط نصیرالدین طوسی است به دست ما رسیده و نخست به صورت عکسی و سپس در 1351ش به صورت حروفی به کوشش سید معزالدین مهدوی در تهران به چاپ رسیده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ مدرسی زنجانی، محمد. سرگذشت و عقائد فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی. تهران: 1335، ص 71-72.
- ↑ قربانی، ابوالقاسم. زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی. تهران: 1365، ص 460، 486-487، 492-493.
- ↑ مدرسی زنجانی، محمد. سرگذشت و عقائد فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی. تهران: 1335، ص 76-90.
- ↑ رحیم لو، یوسف. «ابن عبری»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 4، ص 208.
- ↑ قربانی، ابوالقاسم. زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی. تهران: 1365، ص 493-494.
- ↑ Ragep, F. J., Nasīr al-Dīn al-Tūsī's Memoir on Astronomy (التذکرة فی علم الهیئة), New York/Berlin, 1993, pp 48-51, 65-66.
- ↑ Kennedy, E. S., "Late Medieval Planetary Theory", Isis, Philadelphia, 1966, Vol 57, pp. 365-378
- ↑ Saliba, G., The Original Source of Qutb al-Dīn al Shīrāzī's Planetary Model, Journal for the History of Arabic Science, Vol 3, No 1, pp 3-18.
- ↑ صلیبا، جورج. «فلکی من دمشق یرد علی هیئة بطلمیوس»، مجلة تاریخ العلوم العربیة. حلب: 1980، ج 4، ش 1، ص 3-17.
- ↑ Ragep, pp 55-58.
- ↑ کرامتی، یونس. کارنامه ایرانیان. تهران: 1380، ص130-131.
- ↑ نصیر الدین طوسی. کتاب شکل القطاع (= کشف القناع عن اسرار شکل القطاع). به کوشش الکساندر پاشا کارثئودوری، استانبول: 1891م، ص 2.
- ↑ قربانی. تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی. تهران: 1374، ص 201-204.
- ↑ قربانی. زندگی نامه. ص 489-490.
- ↑ کرامتی، یونس. دو سخنرانی درباره نصیرالدین طوسی و نظریه خطوط متوازی در کنفرانس بینالمللی خواجه نصیرالدین طوسی (تهران: اسفند 1375ش) و گردهمایی خواجه نصیر (مراغه: اسفند 1383ش)
- ↑ نصیرالدین طوسی. الرساله الشافیه. حیدرآباد دکن: ص 26-36 = نصیرالدین طوسی. تحریر اقلیدس. تهران: 1298ق، ص 16-21؛ مقایسه شود با: تحریر اقلیدس منسوب به خواجه نصیر، رم: 1594ق، ص 8، 28-33.
- ↑ افشار، ایرج. مقدمه بر جواهرنامه نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری. تهران: 1383، ص ؟.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
یونس كرامتی