انقلاب اسلامی ایران: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''''انقلاب اسلامي ايران'''''، سرنگوني نظام سلطنتي پهلوي در22 بهمن1357ش و اعلام نظام جمهوري اسلامي در ايران در12 فرودين 1358ش. سلطنت پهلوي<sup>*</sup> از زمان شكلگيري به علت ماهيت استبداي، سياستهاي ضد مذهبي و وابستگي به قدرتهاي بيگانه با جنبشها و نهض...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''''انقلاب | '''''[[انقلاب اسلامی ایران]]'''''، سرنگونی نظام سلطنتی پهلوی در22 بهمن1357ش و اعلام نظام جمهوری اسلامی در ایران در12 فرودین 1358ش. | ||
سلطنت | سلطنت پهلوی<sup>*</sup> از زمان شكلگیری به علت ماهیت استبدای، سیاستهای ضد مذهبی و وابستگی به قدرتهای بیگانه با جنبشها و نهضتهای مختلف مواجه شده بود<ref>عميدزنجاني، عباسعلي. '''''گزيده كتاب: انقلاب اسلامي و ريشههاي آن'''''، تهران: 1357، كتاب طوبي، ص185 به بعد.</ref>، اما طلیعه انقلاب اسلامی از 1341ش آغاز شد. در این زمان، دولت آمریكا به ریاست جمهوری كندی به ایران فشار میآورد تا اصلاحاتی در ساختار اقتصاد سنتی خود انجام دهد و از خطر انقلاب و تهاجم كمونیسم رهایی یابد<ref>نجاتي، غلامرضا. '''''تاريخ سياسي بيست و پنج سالة ايران (از كودتا تا انقلاب).''''' تهران: 1371، رسا، ص3-132.</ref>. | ||
شاه تحت فشار متحد | شاه تحت فشار متحد غربی خود، امیر اسدالله علم<sup>*</sup> را به جای امینی مأمور اجرای اصلاحات كرد. علم، انتخابات سراسری در كشور، برنامهای زیر عنوان اصلاحات ارضی و مبارزه با فساد و اجرای قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی را به عنوان برنامههای اصلاحی دولت خود اعلام كرد<ref>'''''روزنامة مهر ايران'''''. 1/5/1341.</ref>. برنامههای دولت علم برای اصلاحات با مذهب و اعتقادات مذهبی مردم تضاد داشت و به همین علت مورد مخالفت شدید روحانیان و در رأس آنها آیتالله خمینی<sup>*</sup> (ره) قرار گرفت. | ||
لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی واژه اسلام را از شرایط شركت در انتخابات حذف میكرد و مراسم تحلیف را به جای قرآنكریم با هر كتاب آسمانی دیگر مقدور میساخت، با مخالفت آیتالله خمینی(ره) و علمای دیگر بنا به دلایل شرعی و اجتماعی لغو گردید<ref>'''''خاطرات و مبارزات شهيد محلاتي'''''. تهران: 1376، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص43.</ref>. و اصول ششگانه كه با عنوان انقلاب سفید<ref>ژان پير ديگار و ديگران. '''''ايران در قرن بيستم'''''. ترجمة عبدالرضا و هوشنگ مهدوي، تهران: 1378، نشر البرز، ص 7-164.</ref> در 6 بهمن 1341ش به رفراندوم گذاشته شد از طرف روحانیان تحریم شد<ref>'''''خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفي'''''. تهران: 1376، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص9-236.</ref>. اصرار رژیم به اجرای برنامههای خود و تداوم مخالفت مردم به رهبری روحانیون به قیام15 خرداد 1342ش و تبعید امام در 13 آبان 1343ش منجر شد<ref>رجبي، محمدحسن. '''''زندگينامة سياسي امام خميني'''''. تهران: 1377، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص338.</ref>. | |||
در طول | در طول سالهای تبعید آیتالله خمینی(ره) تا 1357ش از یك طرف شاگردان او از قبیل مرتضی مطهری و دكتر بهشتی تعالیمش را اشاعه دادند و از طریق شبكهای از انجمنها، مدارس، مساجد، هیأتها و حسینیهها شرایط لازم برای فعالیت آینده را پیریزی كردند<ref>'''''سلسلة پهلوي و نيروهاي مذهبي به روايت تاريخ كمبريج'''''. ترجمة عباس مخبر، تهران: 1372، طرح نو، ص151.</ref>. از طرف دیگر، سازمان و گروههایی مثل نهضت آزادی، جبهه ملی و احزاب وابسته به آن، بقایای حزب توده و دیگر سازمانهای سیاسی در داخل و خارج از كشور به سازماندهی مخالفتها با رژیم پرداختند. در طول سالهای مزبور، نارضایتیها به خاطر افزایش ظلم و استبداد، گرایش روزافزون رژیم به تمركز سیاسی و اقتصادی و رشد مشكلات اقتصادی با وجود درآمد عظیم نفت، روند روزافزونی یافت <ref>كدي، نيكي.آر. '''''ريشههاي انقلاب ايران'''''. ترجمة عبدالرحيم گواهي، تهران: 1375، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، ص395 به بعد.</ref>و در 1356ش كه رژیم سیاست فضای باز را برای هماهنگی با سیاستهای كلی آمریكا در راستای تحقق«حقوق بشر» مطرح كرد<ref>مازندي، يوسف. '''''ايران ابرقدرت قرن'''''. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي، تهران: 1373، البرز، ص531 به بعد.</ref>، مجالی برای بروز یافت. | ||
در اول آبان 1356ش | در اول آبان 1356ش سید مصطفی خمینی به طرز مشكوكی درگذشت. مردم درگذشت وی را به مقامات امنیتی رژیم نسبت دادند و با برگزاری مجالس بزرگداشتی به اظهار همدردی با امام پرداختند. به اشاره رژیم، برای مقابله با افزایش محبوبیت آیتالله خمینی(ره) در بین مردم در17دی، مقارن با سالروز انقلاب سفید و آزادی زنان، مقالهای موهن با عنوان «ایران و استعمار سرخ وسیاه» به امضای احمد رشیدی مطلق در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید. این مقاله با توهین به امام خمینی و روحانیت آنها را به همدستی با حزب توده متهم نموده و به عنوان عوامل استعمار سرخ وسیاه محكوم كرده بود<ref>'''''روزنامة اطلاعات'''''. 17/10/56.</ref>. | ||
در اعتراض به چاپ | در اعتراض به چاپ مقاله موهن در روزنامه رسمی، مردم قم در نوزدهم دی ماه قیام كردند و با سربازان و كماندوهای رژیم درگیر شدند كه در نتیجه آن عدهای از مردم به شهادت رسیدند<ref>طالبيدارابي، ابراهيم. '''''جايگاه قيام 19دي در پيروزي انقلاب اسلامي'''''. تهران: 1378، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص 86.</ref>. | ||
اكثر | اكثر نویسندگان و صاحبنظران داخلی و خارجی معتقدند كه قیام مردم قم، جرقه انقلاب اسلامی بود <ref>طلوعي، محمود. '''''داستان انقلاب'''''. تهران: 1371، نشرعلم، ص179.</ref> و منجر به آغاز قیامهای متعددی شد كه شاه را تضعیف و نابود كرد<ref>شوكراس، ويليام، '''''آخرين سفر شاه'''''. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي، تهران: 1370، البرز، ص136.</ref>. به طوری كه برگزاری مجالس ترحیم به مناسبت چهلم شهدای قم در 29 بهمن 1356ش در تبریز منجر به درگیری با نیروهای نظامی و امنیتی رژیم و كشتار مردم گردید و مراسم چهلم شهدای تبریز در 10 فرودین 1357ش در شهرهای مشهد، یزد و جهرم نیز همین فاجعه را در پی داشت<ref>منصوري، جواد. '''''سيرتكويني انقلاب اسلامي'''''. تهران: 1375، مؤسسه چاپ و انتشارات وزرات امور خارجه، ص15-314.</ref>. | ||
تا اواخر مرداد 1357ش | تا اواخر مرداد 1357ش روزهای نسبتاً آرامی سپری شد؛ ولی در 28 مرداد واقعه سینما ركس آبادان و كشته شدن تعدادی مردم در آتشسوزی پیش آمد. مردم رژیم را مسئول آن واقعه دانستند و چند روز بعد از آن واقعه مردم تهران پس از برگزاری نماز عید فطر به امامت شهید مفتح به راهپیمایی آرام دست زدند و جوّ خفقان و ارعاب را شكستند<ref>پرهام، سيروس. '''''انقلاب ايران و مباني رهبري امام خميني'''''. تهران: 1357، اميركبير، ص42.</ref>. راهپیمایی گسترده مردم تهران در 17 شهریور نیز تكرار شد؛ ولی این بار سربازان رژیم مردم را در میدان ژاله به گلوله بستند كه این روز به «جمعه سیاه» معروف شده است<ref>امامي، جواد (تدوين). '''''خاطرات آيت الله مسعودي خميني'''''. تهران: 1381، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص391.</ref>. | ||
در | در پائیز 1357ش، دولت عراق تحت فشار رژیم، امام خمینی را وادار به ترك عراق كرد. امام پس از آنكه دولت كویت مرزهای خود را به روی ایشان بست عازم فرانسه شد و در دهكده نوفللوشاتو اقامت گزید. در روزهای تاسوعا و عاشورای همان سال مصادف با 19 و 20 آذر، مردم تهران باز هم به تظاهرات میلیونی دست زدند. تظاهرات مكرر، اعتصابات پی در پی، به ویژه، اعتصابهای شركت نفت و تعطیلی بازارها رژیم را در تنگنای اقتصادی قرار داد و شاه را مأیوس كرد، چنانچه او با تشكیل شورای سلطنتی و معرفی شاهپور بختیار در 26 دی 1357ش به خارج از كشور گریخت<ref>لطفي، مهرعلي. '''''مروري بر رويدادهاي معاصر ايران و پيدايش انقلاب اسلامي ايران'''''. قم: 1381، انتشارات عالمه، ص151.</ref>. | ||
با فرار شاه از | با فرار شاه از ایران امام خمینی در12بهمن به كشور بازگشت و در هفدهم همان ماه مهدی بازرگان را مأمور تشكیل دولت موقت كرد. در واقع، تا پنج روز دو دولت در مركز وجود داشت. تا اینكه با پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357ش به عمر سلطنت پهلوی و نهادهای وابسته به آن خاتمه داده شد<ref>عميدزنجاني، عباسعلي. '''''انقلاب اسلامي ايران (علل، مسائل و نظام سياسي)'''''. قم:1381، دفتر نشر معارف، ص34-230.</ref>. و در 12 فروردین 1358ش با رأی مردم نظام جمهوری اسلامی به رسمیت شناخته شد و قانون اساسی جدید در نخستین مجلس خبرگان برای نظام جدید تدوین شد<ref>فوران، جان. '''''مقاومت شكننده، تاريخ تحولات اجتماعي ايران از صفويه تا سالهاي پس از انقلاب اسلامي'''''. ترجمة احمد تدين، تهران: 1377، رسا، ص586.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
== مآخذ == | |||
== منبع اصلی == | |||
دانشنامه ایران | |||
== نویسنده مقاله == | |||
غلام علی پاشازاده | غلام علی پاشازاده | ||
نسخهٔ ۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۷
انقلاب اسلامی ایران، سرنگونی نظام سلطنتی پهلوی در22 بهمن1357ش و اعلام نظام جمهوری اسلامی در ایران در12 فرودین 1358ش.
سلطنت پهلوی* از زمان شكلگیری به علت ماهیت استبدای، سیاستهای ضد مذهبی و وابستگی به قدرتهای بیگانه با جنبشها و نهضتهای مختلف مواجه شده بود[۱]، اما طلیعه انقلاب اسلامی از 1341ش آغاز شد. در این زمان، دولت آمریكا به ریاست جمهوری كندی به ایران فشار میآورد تا اصلاحاتی در ساختار اقتصاد سنتی خود انجام دهد و از خطر انقلاب و تهاجم كمونیسم رهایی یابد[۲].
شاه تحت فشار متحد غربی خود، امیر اسدالله علم* را به جای امینی مأمور اجرای اصلاحات كرد. علم، انتخابات سراسری در كشور، برنامهای زیر عنوان اصلاحات ارضی و مبارزه با فساد و اجرای قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی را به عنوان برنامههای اصلاحی دولت خود اعلام كرد[۳]. برنامههای دولت علم برای اصلاحات با مذهب و اعتقادات مذهبی مردم تضاد داشت و به همین علت مورد مخالفت شدید روحانیان و در رأس آنها آیتالله خمینی* (ره) قرار گرفت.
لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی واژه اسلام را از شرایط شركت در انتخابات حذف میكرد و مراسم تحلیف را به جای قرآنكریم با هر كتاب آسمانی دیگر مقدور میساخت، با مخالفت آیتالله خمینی(ره) و علمای دیگر بنا به دلایل شرعی و اجتماعی لغو گردید[۴]. و اصول ششگانه كه با عنوان انقلاب سفید[۵] در 6 بهمن 1341ش به رفراندوم گذاشته شد از طرف روحانیان تحریم شد[۶]. اصرار رژیم به اجرای برنامههای خود و تداوم مخالفت مردم به رهبری روحانیون به قیام15 خرداد 1342ش و تبعید امام در 13 آبان 1343ش منجر شد[۷].
در طول سالهای تبعید آیتالله خمینی(ره) تا 1357ش از یك طرف شاگردان او از قبیل مرتضی مطهری و دكتر بهشتی تعالیمش را اشاعه دادند و از طریق شبكهای از انجمنها، مدارس، مساجد، هیأتها و حسینیهها شرایط لازم برای فعالیت آینده را پیریزی كردند[۸]. از طرف دیگر، سازمان و گروههایی مثل نهضت آزادی، جبهه ملی و احزاب وابسته به آن، بقایای حزب توده و دیگر سازمانهای سیاسی در داخل و خارج از كشور به سازماندهی مخالفتها با رژیم پرداختند. در طول سالهای مزبور، نارضایتیها به خاطر افزایش ظلم و استبداد، گرایش روزافزون رژیم به تمركز سیاسی و اقتصادی و رشد مشكلات اقتصادی با وجود درآمد عظیم نفت، روند روزافزونی یافت [۹]و در 1356ش كه رژیم سیاست فضای باز را برای هماهنگی با سیاستهای كلی آمریكا در راستای تحقق«حقوق بشر» مطرح كرد[۱۰]، مجالی برای بروز یافت.
در اول آبان 1356ش سید مصطفی خمینی به طرز مشكوكی درگذشت. مردم درگذشت وی را به مقامات امنیتی رژیم نسبت دادند و با برگزاری مجالس بزرگداشتی به اظهار همدردی با امام پرداختند. به اشاره رژیم، برای مقابله با افزایش محبوبیت آیتالله خمینی(ره) در بین مردم در17دی، مقارن با سالروز انقلاب سفید و آزادی زنان، مقالهای موهن با عنوان «ایران و استعمار سرخ وسیاه» به امضای احمد رشیدی مطلق در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید. این مقاله با توهین به امام خمینی و روحانیت آنها را به همدستی با حزب توده متهم نموده و به عنوان عوامل استعمار سرخ وسیاه محكوم كرده بود[۱۱].
در اعتراض به چاپ مقاله موهن در روزنامه رسمی، مردم قم در نوزدهم دی ماه قیام كردند و با سربازان و كماندوهای رژیم درگیر شدند كه در نتیجه آن عدهای از مردم به شهادت رسیدند[۱۲].
اكثر نویسندگان و صاحبنظران داخلی و خارجی معتقدند كه قیام مردم قم، جرقه انقلاب اسلامی بود [۱۳] و منجر به آغاز قیامهای متعددی شد كه شاه را تضعیف و نابود كرد[۱۴]. به طوری كه برگزاری مجالس ترحیم به مناسبت چهلم شهدای قم در 29 بهمن 1356ش در تبریز منجر به درگیری با نیروهای نظامی و امنیتی رژیم و كشتار مردم گردید و مراسم چهلم شهدای تبریز در 10 فرودین 1357ش در شهرهای مشهد، یزد و جهرم نیز همین فاجعه را در پی داشت[۱۵].
تا اواخر مرداد 1357ش روزهای نسبتاً آرامی سپری شد؛ ولی در 28 مرداد واقعه سینما ركس آبادان و كشته شدن تعدادی مردم در آتشسوزی پیش آمد. مردم رژیم را مسئول آن واقعه دانستند و چند روز بعد از آن واقعه مردم تهران پس از برگزاری نماز عید فطر به امامت شهید مفتح به راهپیمایی آرام دست زدند و جوّ خفقان و ارعاب را شكستند[۱۶]. راهپیمایی گسترده مردم تهران در 17 شهریور نیز تكرار شد؛ ولی این بار سربازان رژیم مردم را در میدان ژاله به گلوله بستند كه این روز به «جمعه سیاه» معروف شده است[۱۷].
در پائیز 1357ش، دولت عراق تحت فشار رژیم، امام خمینی را وادار به ترك عراق كرد. امام پس از آنكه دولت كویت مرزهای خود را به روی ایشان بست عازم فرانسه شد و در دهكده نوفللوشاتو اقامت گزید. در روزهای تاسوعا و عاشورای همان سال مصادف با 19 و 20 آذر، مردم تهران باز هم به تظاهرات میلیونی دست زدند. تظاهرات مكرر، اعتصابات پی در پی، به ویژه، اعتصابهای شركت نفت و تعطیلی بازارها رژیم را در تنگنای اقتصادی قرار داد و شاه را مأیوس كرد، چنانچه او با تشكیل شورای سلطنتی و معرفی شاهپور بختیار در 26 دی 1357ش به خارج از كشور گریخت[۱۸].
با فرار شاه از ایران امام خمینی در12بهمن به كشور بازگشت و در هفدهم همان ماه مهدی بازرگان را مأمور تشكیل دولت موقت كرد. در واقع، تا پنج روز دو دولت در مركز وجود داشت. تا اینكه با پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357ش به عمر سلطنت پهلوی و نهادهای وابسته به آن خاتمه داده شد[۱۹]. و در 12 فروردین 1358ش با رأی مردم نظام جمهوری اسلامی به رسمیت شناخته شد و قانون اساسی جدید در نخستین مجلس خبرگان برای نظام جدید تدوین شد[۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
غلام علی پاشازاده
- ↑ عميدزنجاني، عباسعلي. گزيده كتاب: انقلاب اسلامي و ريشههاي آن، تهران: 1357، كتاب طوبي، ص185 به بعد.
- ↑ نجاتي، غلامرضا. تاريخ سياسي بيست و پنج سالة ايران (از كودتا تا انقلاب). تهران: 1371، رسا، ص3-132.
- ↑ روزنامة مهر ايران. 1/5/1341.
- ↑ خاطرات و مبارزات شهيد محلاتي. تهران: 1376، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص43.
- ↑ ژان پير ديگار و ديگران. ايران در قرن بيستم. ترجمة عبدالرضا و هوشنگ مهدوي، تهران: 1378، نشر البرز، ص 7-164.
- ↑ خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفي. تهران: 1376، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص9-236.
- ↑ رجبي، محمدحسن. زندگينامة سياسي امام خميني. تهران: 1377، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص338.
- ↑ سلسلة پهلوي و نيروهاي مذهبي به روايت تاريخ كمبريج. ترجمة عباس مخبر، تهران: 1372، طرح نو، ص151.
- ↑ كدي، نيكي.آر. ريشههاي انقلاب ايران. ترجمة عبدالرحيم گواهي، تهران: 1375، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، ص395 به بعد.
- ↑ مازندي، يوسف. ايران ابرقدرت قرن. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي، تهران: 1373، البرز، ص531 به بعد.
- ↑ روزنامة اطلاعات. 17/10/56.
- ↑ طالبيدارابي، ابراهيم. جايگاه قيام 19دي در پيروزي انقلاب اسلامي. تهران: 1378، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص 86.
- ↑ طلوعي، محمود. داستان انقلاب. تهران: 1371، نشرعلم، ص179.
- ↑ شوكراس، ويليام، آخرين سفر شاه. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي، تهران: 1370، البرز، ص136.
- ↑ منصوري، جواد. سيرتكويني انقلاب اسلامي. تهران: 1375، مؤسسه چاپ و انتشارات وزرات امور خارجه، ص15-314.
- ↑ پرهام، سيروس. انقلاب ايران و مباني رهبري امام خميني. تهران: 1357، اميركبير، ص42.
- ↑ امامي، جواد (تدوين). خاطرات آيت الله مسعودي خميني. تهران: 1381، مركز اسناد انقلاب اسلامي، ص391.
- ↑ لطفي، مهرعلي. مروري بر رويدادهاي معاصر ايران و پيدايش انقلاب اسلامي ايران. قم: 1381، انتشارات عالمه، ص151.
- ↑ عميدزنجاني، عباسعلي. انقلاب اسلامي ايران (علل، مسائل و نظام سياسي). قم:1381، دفتر نشر معارف، ص34-230.
- ↑ فوران، جان. مقاومت شكننده، تاريخ تحولات اجتماعي ايران از صفويه تا سالهاي پس از انقلاب اسلامي. ترجمة احمد تدين، تهران: 1377، رسا، ص586.