ادبیات ایران پس از اسلام

ادبیات ایران پس از اسلام

ادبیات فارسی دورة اسلامی كه پس از وقفه ای كوتاه از نخستین سده های دورة‌اسلامی و با بهره گیری از الفبای عربی شكل گرفت، در واقع دنبالة ادبیات پیش از اسلام بود. آغاز رسمی این بخش از ادبیات كه بیشتر به «فارسی دری» شهرت دارد، به دورة سامانی برمی گردد. اگرچه در دورة صفاری نیز به شكل غیر رسمی و با حمایت از شعر و شاعری وجودداشت.1 به طور كلی ادبیات فارسی دری پس از اسلام را می توان در دو قلمرو شعر و نثر بررسی كرد. الف ـ شعر: شعر فارسی دری در دورة سامانی در خراسان و ماوراءالنهر و با ظهور شاعران بزرگی نظیر رودكی* (و 326 ق) ،‌شهید بلخی* (و 325 ق) ،‌ابوشكور بلخی* ، منجیك ترمذی* ، دقیقی طوسی* (و 367 ق) ، فردوسی* (و 416 ق) و جز آنان گسترش یافت. قالب اصلی شعر در این دوره قصیده و پس از آن قطعه ، مثنوی و رباعی بود.2 در دورة غزنویان، شعر فارسی شیوة عهد پیشین را پی گرفت و كسانی چون فردوسی* ، فرخی* (و 429ق) و عنصری* (و 431 ق) طرز رودكی ،‌شهید و دقیقی را سرمشق خود قرار دادند. فنون و موضوع های شعری این دوره هم تفاوتی نكرد و جز مسمط كه گویا توسط منوچهری دامغانی رواج یافت، چیزی بر انواع آن افزوده نشد. در مجموع شعر دری در عصر غزنوی هم از لحاظ لفظ و هم از لحاظ معنی به كمال نزدیك گردید.3 اما در میان آثار شعری این دوره مهم تر از همه شاهنامة فردوسی است كه جدا از ارزش تاریخی ، از لحاظ هنری نیز كتابی فوق العاده است و از نمونه های درخشان شعر فارسی به شمار می رود.4 از نیمة دوم سدة 5 ق / 11 م با آغاز حكومت سلجوقیان به تدریج تغییرات و تحولاتی در شعر فارسی پدید آورد و سبك قصیده گویی از سادگی و صراحت دوران پیشین به تكلف و لفاظی گرایید، اگرچه قصیده سرایی در این دوره با ظهور شاعرانی از جمله انوری* (و 585 ق) امیرمعزی* (و 465 ق)،   خاقانی* (و 595 ق) ،‌جمال الدین اصفهانی* (و 588 ق) ، رشیدالدین وطواط* (و 573 ق) و دیگران به اوج كمال رسید. از دیگر ویژگی های شعر این عهد شیوع تصوف و بیان موضوع های عرفانی ، اخلاقی و دینی توسط گویندگانی چون سنایی غزنوی* (و 535 ق) و شیخ عطار* نیشابوری بود.5 اما یكی از بزرگ ترین شاعران این دوره نظامی گنجوی* (و 599 ق) است. شیوة داستانسرایی این شاعر مشهور تا چند سده پس از او بارها مورد تقلید شاعران دیگر قرار گرفت. جز او، شعرایی نظیر فلكی شروانی* (و 587 ق) ،‌مجیرالدین بیلقانی (و 577 ق) ،‌ظهیر فاریابی* (و 598 ق) نیز در تكمیل سبك شعر فارسی این دوره نقش مهمی ایفا كردند.6 پس از حملة مغولان به ایران و انتقال مركز شعر فارسی از خراسان به عراق عجم ـ نواحی مركز ایران ـ شاعران مشهوری از این نواحی برخاستند. در این دوره، شعر فارسی هم از لحاظ لفظ و هم از لحاظ معنی با تحولات تازه ای روبرو شد و شعر عرفانی نیز به آخرین درجة كمال رسید. هم در این دوره، مثنوی و غزل رواج بسیار یافت و بزرگانی چون سعدی*،‌مولوی* و حافظ* كه می توان آنان را خداوندان غزل و مثنوی نامید، در عرصة ادب و شعر فارسی خوش درخشیدند.7 از دیگر شاعران این دوره عبید زاكانی* (و 771 ق) ، سلمان ساوجی* (و 778 ق) ، سیف فرغانی (و میان 705 ـ 749 ق) ، خواجوی كرمانی* (و 753 ق) ،‌كمال خجندی* (و 798 ق) و ابن یمین فریومدی* (و 769ق ) بودند.8 همچنین در این دوره، با كوچ بسیاری از شاعران ایرانی به هند، شعر فارسی در آن حوزه رونق بسیاری یافت و شاعران فارسی گوی بزرگی چون امیرخسرو دهلوی (و 725 ق) كه در شعر مقلد نظامی گنجوی بود و امیر حسن دهلوی (و 727 / 731 ق) از آنجا برخاستند.9 اما شعر فارسی در عهد تیموریان رونق چندانی نیافت. برخی از شاعران این دوره به مسائل عرفانی توجه خاصی داشتند و منظومه هایی در این زمینه سرودند كه شاه نعمت الله ولی* (و 834 ق) ،‌قاسم انوار* (و 837 ق) و عبدالرحمان جامی* (و 898 ق) از آن جمله اند. سرودن منظومه های عاشقانه یا منظومه های حاوی قصص كوتاه و حكایات و نیز منظومه ایی در زمینة حكم و اخلاق در این دوره بسیار رواج پیدا كرد. جز آنها غزلسرایی هم در این دوره مورد توجه قرار گرفت. از میان شاعران مشهور دورة‌ تیموری می توان  محمد شیرین مغربی (و 890 ق) ، عصمت بخاری (و 829 ق) ،‌بسحق اطعمه (و 830 ق) ،‌كاتبی ترشیزی (و 839 ق) و امیرشاهی سبزواری* (و 857 ق) را نام برد. اما مشهور ترین شاعر این عهد همانا مولانا جامی بود.10 با تشكیل دولت صفوی توسط شاه اسماعیل (حك 905 ـ 930 ق) و گزینش مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی ایران،‌از توجه به شعر و شاعران كاسته شد و بیشتر شاعران به هند كوچیدند. هجوم شاعران ایرانی به هند و استقبال دربارهای هند از آنان باعث ایجاد سبك جدیدی در شعر فارسی با نام «سبك هندی» گردید. نیز عدم رواج مدح و مدیحه در این دوره شاعران را به سوی قالب غزل سوق داد، اگرچه شاعران مداح اهل بیت (ع) بیشتر در اشعارشان از قالب قصیده بهره می جستند.11 یكی از ره آوردهای سیاست مذهبی صفویان رواج نوعی شعر مذهبی در مناقب و مراثی اهل بیت (ع) بود كه تركیب بند محتشم كاشانی (و 996 / 1000 ق) از نمونه های ماندگار آن محسوب می شود.12 از میان شاعران عهد صفوی هاتفی جامی / خرجردی (و 927 ق) سرایندة اثری حماسی به نام تیمورنامه ، فغانی / بابافغانی* مشهور به حافظ دوم، آصفی ، اهلی شیرازی (و 942 ق) و هلالی استرآبادی (و 945 ق) را می توان نام برد. شان ی تكلو (و 1023 ق) ، فصیحی هروی (و 1049ق) و میرزا جلال اسیر (و 1049 ق) نیز از شاعران مداح دربار شاه عباس صفوی (حك 996 ـ 1038 ق) بودند.13 از مشاهیر شاعران ایرانی حوزة هند در این دوره نیز می توان از عرفی شیرازی (و 999 ق) ، قدسی مشهدی (و 1055 ق) ، ظهوری ترشیزی* ، طالب آملی* (و 1036ق) ، ملك قمی ، نظیری نیشابوری* (ح 1022 ق) ، كلیم كاشانی* (و 1061ق) و صائب تبریزی* (و 1081 ق) یاد كرد. اما مشهورترین شاعر دورة صفویه در ایران وحشی بافقی* (و 991 ق) بود.14 به طور كلی عصر صفویه را می توان دورة‌مضمون سازی ،‌دقیقه یابی ، نكته پردازی  و معماگویی در شعر دانست. در این دوره، غزل بیش از انواع قالب های شعری رواج داشت. قصیده های این دوره نیز اگرچه از مضامینی باریك ،‌خیال بافی و سایر ویژگی های سبك هندی عاری نبود. اما در مجموع از غزل های این عهد ساده تر به نظر می رسید.15 در اوایل عهد قاجاریه فكر بازگشت شعر به شیوة قدمای عراق عجم و خراسان در میان شاعران منجر به نوعی نهضت یا مكتب ادبی به نام «مكتب بازگشت» گردید. این مكتب به تدریج به كساد شیوة وقوع و سبك هندی در شعر فارسی دامن زد. از مهم ترین بنیانگذاران این مكتب می توان به حاج لطفعلی بیگ آذر بیگدلی* (و 1195 ق) ، سیداحمد هاتف اصفهانی (و 1198 ق) و صباحی كاشانی (و 1218 ق) اشاره كرد. محمد عاشق (و 1182 ق) و صهبا نیز از دیگر پیروان این مكتب به شمار می رفتند.16 همچنین در این دوره علاقه برخی از علما ،‌حكما، فقها به شاعری آنان را بدین ورطه كشاند و بازار شعر صوفیه كه در دورة های پیشین از رونق افتاده بود،‌بار دیگر گرم و پر رونق شد. اما از میان نامدارترین گویندگان شعر فارسی این دوره باید از صبای كاشانی (و 1238 ق) ،‌وصال شیرازی* (و 1162 ق) ، سروش اصفهانی* (و 1285 ق) ، قاآنی* (و 1270 ق) ، یغمای جندقی* (و 1276 ق) و فروغی بسطامی* نام برد.17 در آغاز دورة مشروطه كه آغاز شعر معاصر فارسی قلمداد می شود، نیز شاعرانی چون عارف قزوینی* (و 1312 ش) ، ایرج میرزا* (و 1344 ق) ، فرخی یزدی* به ترتیب در زمینه های طنز ،‌موضوع های اجتماعی و سیاسی و ادبیات توده ای آثاری از خود بر جای گذاشتند. به دنبال آنان كسانی نیز نظیر میرزادة عشقی* ، پروین اعتصامی* و محمدتقی بهار* با اشعار انتقادی ، اخلاقی و اجتماعی خود سنگ بنای ادب مشروطه را پی ریخته و همگام با تحرك اجتماعی آن روزگار ، باعث دگرگونی در شعر فارسی شدند.18 شعر معاصر فارسی در دوران جدید پس از آنكه نیما یوشیج تحولی در مسیر آن به وجود آورد. وارد مرحلة تازه ای گردید و طی هشت دهة گذشته تحول خاص خود را پی گرفت. بعد از نیما، شاعران برجسته ای چون احمد شاملو ، مهدی اخوان ثالث ، سهراب سپهری و جز آنان به كار او كمال بخشیدند.19 ب ـ نثر: در ادبیات فارسی ، پیشینة نثر نیز مانند شعر به دوره پیش از اسلام بر می گردد. پس از اسلام ، نثر رسمی فارسی پس از وقفه ای از شكل ابتدایی خود جدا شد و در دورة سامانی به صورت فارسی دری درآمد. نخستین متن منثور بر جای مانده ، برگ هایی از مقدمة شاهنامة ابومنصوری* ( 346ق) است كه به امر ابومنصور محمد بن عبدالرزاق و توسط گروهی از دانشمندان خراسان و ماوراءالنهر دربارة تاریخ و تاریخ داستانی ایران پیش از اسلام تدوین گردید.20 نثر فارسی را از آغاز تا كنون می توان از جنبة موضوع های گوناگون آن بررسی كرد. 1ـ موضوع های ملی و پهلوانی : كه از قدیم ترین موضوع های نثر فارسی به شمار می روند و در رأس آنها چند شاهنامة منثور از جملة شاهنامة ابوالموید بلخی (اوایل سدة 4 ق) قرار داد. از میان داستان های پهلوانی نیز می توان به داراب نامه اثر ابوطاهر طرسوسی / طرطوسی (سدة 6 ق) اشاره كرد. 2ـ رمان ها: قدیم ترین رمان فارسی ، هزار و یكشب* نام دارد كه نخست از پهلوی به عربی و سپس از عربی به فارسی ترجمه شد. سمك عیار* نیز یكی دیگر از رمان های كهن فارسی است كه به وسیلة فرامرز بن خداداد در 585 ق تدوین گردید. از سدة 10 ق / 16 م به بعد هم رمان های بسیاری نوشته شد كه بوستان خیال (1173 ق) از میر محمد تقی جعفری حسینی احمدآبادی ، چهار درویش و طوطی نامه از آن جمله اند.21 3ـ قصص و حكایات: نوشتن این گونه آثار در دورة اسلامی تحت تأثیر ادبیات پیش از اسلام صورت گرفته و نمونة برجستة‌آن كتاب كلیله و دمنه* است. این اثر را نخست ابن مقفع* از پهلوی به عربی ترجمه كرد و سپس ابوالمعالی نصرالله منشی* در ح 539 ق ترجمة‌ او را به فارسی برگردانید. بعدها نیز ملاحسین واعظ كاشفی (و 910 ق) تحریر جدیدی از این داستان به نام انوار سهیلی* فراهم آورد. از دیگر كتابهای مشهور قصص و حكایات می توان به چهار مقاله (میان 552 ـ 556 ق) تألیف نظامی عروضی* ؛ نگارستان اثر قاضی احمد غفاری (و 975 ق) و مفرح القلوب از محمد ندیم بن محمد كاظم (و 1241 ق) اشاره كرد.22 به جز آنها ترجمة فارسی سندبادنامه* توسط ابوالفوارس قناوزی و دو تحریر این ترجمه در سدة 6 ق / 12 م به وسیلة دقایقی مروزی و ظهیر الدین سمرقندی و نیز كتاب های روضةالعقول تألیف محمد بن غازی ملطیوی و مرزبان نامه* به انشای سعدالدین وراوینی* كه در تحریر متفاوت از مرزبان نامه اثر مرزبان بن رستم  هستند و همچنین جوامع الحكایات و ترجمة فارسی فرج بعد الشدة از محمد عوفی* را می توان در شمار كتابهای قصص و حكایات آورد.23 4ـ تراجم و كتب رجال كه بخش مهم آن به كتاب هایی در ذكر احوال مشایخ صوفیه اختصاص دارد و حالات و سخنان شیخ ابوسعید ابوالخیر از كمال الدین محمد نوادة شیخ ابوسعید ؛ طبقات الصوفیه اثر خواجه عبدالله انصاری (و 481 ق / 1088 م) ؛ تذكرةالاولیا* از عطار نیشابوری ؛ كشف المحجوب* اثر هجویری و نفحات الانس عبدالرحمان  جامی* از نمونه های بارز آن هستند. از دیگر كتاب هایی كه دربارة رجال و بزرگان نوشته شده اند،      می توان از مجالس المؤمنین اثر قاضی نورالله شوشتری (و 1019 ق) ؛ تجارب السلف (724 ق) از هند و شاه نخجوانی و دستورالوزراء* تألیف غیاث الدین خواند میر (941 ق/ 1534 م) یاد كرد.24 كتاب های تذكره نیز كه در شرح حال شاعران نوشته شده اند، در این طبقه بندی جای دارند. كار تذكره نویسی نخست با محمد عوفی و تألیف لباب الالباب* (618 ق) آغاز شد و  بعدها دولتشاه سمرقندی* با تألیف تذكرةالشعرا* (829 ق) كار او را پی گرفت. در دورة‌ صفوی هم در ایران چندین تذكره نظیر تحفه سامی* ، هفت اقلیم* ، عرفات العاشقین* و تذكرة نصرآبادی* تدوین شد و هم در شبه قاره كار تذكره نویسی رواج چشمگیری پیدا كرد و صدها كتاب در این زمینه پدید آمد. تذكره نویسی در دورة قاجاریه و  در واقع تا پیش از تألیف تاریخ ادبیات به شیوة نوین هم به سیر خود ادامه داد. تذكرة با ارزش مجمع الفصحا* (1288 ق) از رضاقلیخان هدایت از جمله آخرین تذكره های مهم فارسی به شمار می رود.25 5ـ تواریخ: تاریخ نویسی در ادبیات فارسی ایران با شاهنامه ها آغاز شده است. پس از این گونه كتابها باید از ترجمة تاریخ الامم و الملوك محمد بن جریر طبری از عربی به فارسی توسط ابوعلی محمد بلعمی (و 330 ق) كه به تاریخ بلعمی* شهرت دارد، یاد كرد. در دورة غزنوی نیز تاریخی به نام زین الاخبار به وسیلة عبدالحی بن ضحاك گردیزی پدید آمد. از دیگر كتاب های تاریخی مشهور می توان از جامع التواریخ* اثر رشیدالدین فضل الله همدانی* (مق 718 ق/ 1318 م) ؛ تاریخ گزیده* (730 ق) از حمدالله مستوفی* ؛ روضةالصفا* اثر میرخواند (و 903 ق / 1497 م) ؛ حبیب السیر* تألیف خواند میر ، تاریخ جهانگشا از عطاملك جوینی* (و 681 ق) و از همه مهم تر تاریخ بیهقی* از ابوالفضل بیهقی* (و 470 ق/ 1077 م) نام برد.26 در دورة‌ صفوی نیز عالم آرای عباسی* (1038 ق) از اسكندر بیگ تركمان، و در زمان نادر شاه افشار دُرة نادره و جهانگشای نادری از میرزا مهدی استرآبادی پهنة نثر فارسی را زینت بخشیدند. شاخه ای از تاریخ نویسی فارسی به تواریخ محلی اختصاص یافته كه در آن از گذشته های دور كتابهایی چون تاریخ سیستان* از مؤلفی ناشناس، تاریخ بخارا (تلخیص 574 ق) به قلم نرشخی و ترجمة قباوی و تاریخ بیهقی از  ابن فندق به یادگار مانده است.27 6ـ موضوع های دینی : از كهن ترین آثار نوشته شده در این زمینه ،‌ترجمة فارسی تفسیر طبری (351 ق) اثر محمد بن جریر طبری توسط گروهی دانشمندان ماوراءالنهر در دورة سامانی است. از میان تفاسیر دیگر می توان به تفسیر سورآبادی (471 ق) ،‌كشف الاسرار* میبدی ؛ مواهب علیه از كاشفی سبزواری و روض الجنان اثر ابوالفتوح رازی را یاد كرد. كشف المحجوب از ابویعقوب سگزی و جامع الحكمتین و زادالمسافرین* اثر ناصرخسرو قبادیانی* (و 481 ق)‌نیز در زمرة آثار كلامی هستند. 7ـ سیاست و اخلاق و حكم از مهم ترین آثار پدید آمده در این زمینه می توان از ظفرنامه* اثر ابن سینا* ؛ قابوس نامه* از عنصر المعالی كیكاوس* ، سیاست نامه* تألیف خواجه نظام الملك ، نصیحةالملوك اثر امام محمد غزالی و اخلاق ناصری از خواجه نصیرالدین طوسی* نام برد.28 8ـ فنون ادبی و بلاغت: این گونه متن ها از ترجمان البلاغه* اثر محمد بن عمر رادویانی آغاز می شود. بعدها رشید وطواط (و 573 ق) با حدائق السحر* و شمس قیس رازی* با المعجم فی معاییر اشعار العجم آن را ادامه دادند. بدایع الافكار از كاشفی سبزواری و انیس العشاق اثر شرف الدین رامی (795 ق) هم از این گونه آثار هستند.29 9ـ هزل و انتقاد: یكی از موضوع های نثر فارسی است كه نمونه های فراوان آن در آثار پس از دورة مشروطه دیده می شود. اما یكی از بهترین نویسندگان مشهور هزل نویس در دوران گذشته عبید زاكانی* (و 772 ق) راست كه آثاری در این زمینه از جمله اخلاق الاشراف پدید آورد. در دورة قاجاریه نیز قاآنی در كتاب پریشان* خود مطالبی انتقادی به صورت مطایبه بیان    كرد.30 اما نثر فارسی در ایران پس از انقلاب مشروطه از طریق روزنامه نویسی به تكامل رسید. آغاز داستان نویسی نوین فارسی را نیز می توان به خلق آثاری از طالبوف* (و 1329 ق) ، زین العابدین مراغه ای* (و 1328 ق) و ترجمة‌فارسی حاجی بابای اصفهانی* اثر جیمز موریه توسط میرزا حبیب اصفهانی* (و 1311 ق) نسبت داد. نثر فارسی در دورة فترت میان جنبش مشروطه و پیدایش سبك نوین، نیز با داستان های تاریخی شیخ موسی نثری همدانی / كبودرآهنگی و صنعتی زاده* و رمان نویسان نظیر مشفق كاظمی* و عباس خلیلی قابل توجه است.31 پس از این نویسندگان ، كسانی چون جهانگیر جلیلی ، محمد مسعود ، علی دشتی ، محمد حجازی* آثار با ارزشی در زمینه های اجتماعی و سیاسی پدید آوردند. از میان نسل های بعدی نویسندگان مشهور ایران نیز می توان به بزرگ علوی* ،‌صادق هدایت* ، محمدعلی جمال زاده*، جلال آل احمد*، صادق چوبك* ، به آذین* ،‌تقی مدرسی ،‌علی محمد افغانی اشاره كرد.32 جز آنان، محمود دولت آبادی ، هوشنگ گلشیری* ، سیمین دانشور ،‌احمد محمود و دهها نویسندة جوان تر نیز نثر معاصر فارسی را با آثار خود زینت بخشیده اند.33

مآخذ:

1ـ یاحقی ، محمدجعفر. «ادبیات فارسی» ، دانشنامة زبان  ادب فارسی ، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 304.

2ـ كاظمی ، محمدكاظم. شعر پارسی ، مشهد: مؤسسه فرهنگی ، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب ، چ 1، 1379 ش، ص 20 ، 21.

3ـ زرین كوب، عبدالحسین. سیری در شعر فارسی ،‌تهران: نوین، چ 1، 1363 ش، ص 16 ، 17.

4ـ كاظمی ، همان، ص 23.

5ـ مؤتمن ،‌زین العابدین. تحول شعر فارسی ، تهران: ابن سینا، 1339 ش ، ص 138 ، 139.

6ـ صفا، ذبیح الله. مختصری در تاریخ تحول نظم ونثر پارسی ، تهران: ققنوس ، چ 15، 1377 ش، ص 40.

7ـ مؤتمن. همان، ص 162.

8ـ كاظمی . همان، ص 56.

9ـ تمیم داری، احمد. كتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی ، تهران: انتشارات بین المللی الهدی ، چ 1، 1379 ش، ص 63.

10ـ صفا. همان، ص 69 ، 71،‌ 72 ، 73.

11ـ تمیم داری. همان، ص 70 ، 71.

12 ـ كاظمی . همان، ص 69.

13ـ لوی ،روبن. درآمدی بر تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمة رویا هاشمیان ، تهران: مؤسسه نشر فهرستگان ،‌چ 1، 1378 ش ، ص 90 ، 93 ، 94.

14ـ زرین كوب . همان، ص 112 ، 113.

15ـ مؤتمن. همان، ص 175.

16ـ زرین كوب. همان، ص 151 ، 152 ـ 154 (به اختصار).

17ـ همان. ص 161 ، 162 ، 164.

18ـ تمیم داری. همان، ص 80 ، 81.

19ـ یاحقی . همان، ص 311.

20ـ همان، ص 308.

21ـ صفا،‌ذبیح الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام الملك طوسی ، تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 7 ، 8، 10 ، 15.

22ـ اته،‌هرمان. تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه و حواشی از رضازادة شفق ، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب ،‌1351 ش ، ص 227، 228 ، 236، 237.

23ـ یاحقی. همان، ص 310.

24ـ صفا. همان، ص 30 ، 32 ، 33 ، 35 ، 37، 39 (به اختصار).

25ـ یاحقی. همان، ص 309.

26ـ صفا. همان، ص 47 ، 48‌،‌50 ، 51 ، 53 ، 58 (به اختصار).

27ـ یاحقی. همان، ص 308.

28ـ صفا. همان، ص 78 ، 79 ، 80 ، 82 ، 93 ـ 96 (به اختصار).

29ـ یاحقی. همان، ص 309.

30ـ صفا. همان، ص 106 ، 107.

31ـ شفیعی كدكنی . ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمة حجت الله اصیل ،‌تهران: نشر نی ، چ 1، 1378 ش ،‌ص 82 ، 83.

32ـ كامشاد ،‌حسن. پایه گذاران نثر جدید فارسی ، تهران: نشر نی ، چ 1، 1384 ش، ص 101 ، 103، 107، 113 ، 137، 166، 184 ، 186 ، 191 ، 192 ، 193 ، 201 (به اختصار).

33ـ یاحقی. همان، ص 310.

ابوالقاسم رادفر