کتابخانه های قزوین: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «استان قزوین در مركز ایران قرار دارد. از شمال و شمال شرق به استانهای گیلان و مازندران، از شرق به استان تهران، از جنوب به استانهای مركزی و همدان، و از غرب به استان زنجان محدود است. مساحت این استان بالغ بر 15000 كیلومتر مربع و جمعیت آن (طبق آمار سا...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
استان قزوین در | استان قزوین در مرکز ایران قرار دارد. از شمال و شمال شرق به استانهای گیلان و مازندران، از شرق به استان تهران، از جنوب به استانهای مرکزی و همدان، و از غرب به استان زنجان محدود است. مساحت این استان بالغ بر 15000 کیلومتر مربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) در حدود 1133547 نفر است. استان قزوین دارای 3 شهرستان (قزوین، تاکستان، و بویین زهرا)، 13 بخش، 37 دهستان، 12 شهر، و 813 آبادی است<ref>سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. [https://amar.org.ir/ پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران]. به نقل از [http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.%20[11Apr.2005]%D8%9B http <nowiki>://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11Apr.2005]؛</nowiki>].</ref><ref>حاجی آقامحمدی، عباس. '''''سیمای استان قزوین'''''. قزوین: انتشارات طه، 1377، ص22-25.</ref>. | ||
== | === تاریخچه === | ||
استان قزوین از مناطق تاریخی سرزمین ایران است و سابقه تمدن آن به هزارههای پیش از میلاد باز میگردد. به نوشته حمدالله مستوفی (قرن 8 ق.) شاپور اول، دومین پادشاه ساسانی (242-271م.)، آن را با نام "کشوین" بنا نهاد. در بسیاری از نوشتههای قدیم یونانی قزوین را با نام شهر باستانی "راژیا" خواندهاند. | |||
کتیبههای کشف شده در مناطق خوروین و اسماعیل آباد قزوین که بهعنوان مهمترین آثار تاریخی پیش از اسلام در این منطقه شناخته شدهاند، تمدن این حوزه را تا 9000 سال پیش از میلاد به عقب میبرد (6: 9، 14؛ 17: ج 1، ص 33؛ 9: 23). قزوین در سال 24 قمری بهدست "براء بن عازب" فتح شد و نخستین مسجد جامع آن به همت حجاج بن یوسف ثقفی (45ـ95 ق.) با عنوان مسجد "ثور" ساخته شد و تا زمان ورود هارون الرشید به قزوین (193ق.) استوار بود (23: ج 4، ص 343). سپس مساجد متعدد دیگری بنا شد که مسجد منسوب به طاق هارونی از مهمترین آنهاست. به نوشته حمدالله مستوفی، صاحب بن عبّاد، وزیر مشهور فخرالدوله دیلمی، در 373 ق. کتابخانه و مدرسهای بزرگ در نزدیکی آن مسجد ساخت که مرکز فرهنگی آن روزگار شد (6: 17، 39-40؛ 12: ج 2، ص 2048-2049). | |||
منطقه قزوین در سرتاسر دوران اسلامی، بهویژه از قرن سوم تا هفتم (دوران حکومت آل بویه، سلجوقیان، و اسماعیلیه)، از کانونهای علمی و فرهنگی بود. بزرگترین و غنیترین کتابخانه موجود در این دوره، کتابخانه "سیّدنا" در الموت بود که به همت حسن صباح (؟-518 ق.)، رهبر فرقه اسماعیلیه، بنا شد و تا زمان هولاکوخان مغول (614-663ق.) استوار بود (22: ج 2، ص 16-17). در عظمت این کتابخانه آوردهاند که پیروان حسن صباح در اقصی نقاط ایران و طی دو قرن هر جا کتاب نفیسی مییافتند، آن را بهعنوان ارمغان به کتابخانه الموت میفرستادند و دانشمندان اسماعیلی و باطنی، نیز از آنچه مینوشتند نسخهای به این کتابخانه اهدا میکردند. خواجه نصیرالدین طوسی (597-671 ق.) مدتها کتابداری این کتابخانه را بر عهده داشت و اسماعیلیان نیز در تهیه مجموعه رسائل اخوانالصفا که به اعتباری آن را نخستین دایرهالمعارف جهان دانستهاند، از مجموعه این کتابخانه بهره بردهاند (13: 787-788؛ 9: ج 2، ص 1196). پس از فتح الموت (654ق.) هولاکو دستور داد کتابخانه را آتش بزنند. آوردهاند عطاملک جوینی (623- 681ق.)، وزیر خردمند او، از این که مبادا کتابخانه الموت عرصه غارت و ویرانی گردد، به محضر هولاکو اظهار داشت که "نفایس کتب الموت را تضییع نتوان کرد"، هولاکو آن سخن را پسندید و فرمان داد تا علاءالدین به قلعه رفته و کتابهایی از کتابخانه را برگزیند و بقیه را به آتش کشد (13: 787-788). زمانی که هولاکو خواجه نصیر را مأمور کرد رصدخانه را بنا کند، بسیاری از کتابها به آنجا انتقال یافت. از جمله کتابهای موجود در کتابخانه الموت، کتابی مشتمل بر وقایع و احوال حسن صباح موسوم به سرگذشت سیدنا بوده است (2: ج 8، ص 157). در دوره حکومت ایلخانان مغول در ایران (654-756 ق.) شهر قزوین به کلی ویران و پس از آن که در عهد صفویه به پایتختی انتخاب شد، بار دیگر شکوفایی فرهنگی به خود دید (12: ج 2، ص 2048-2049). | |||
=== کتابخانههای مدارس دینی === | |||
کهنترین مدرسهای که در قزوین از آن یاد شده، مدرسهای است که به همت صاحب بن عبّاد در قرن چهارم و در جوار مسجد منسوب به طاق هارونی ساخته شد و دارای کتابخانهای بود که علاقهمندان از آن بهره میبردند (19: ج 2، ص 1196). | |||
کتابخانه مدرسه حیدریه نیز توسط ملکشاه سلجوقی (445-485 ق.) در قزوین دایر گردید و از کتابخانههای معتبر و نفیس آن زمان بهشمار میرفت و به شیعیان تعلق داشت. ملاخلیل غازی قزوینی (1001-1089 ق.) از علمای بزرگ آن زمان، در جوار مدرسه غازی در قزوین، کتابخانه عظیمی بنا کرد که مورد استفاده دانشجویان علوم دینی قرار داشت (20: 50، 150). از کتابخانههای مدارس دینی کنونی قزوین میتوان به کتابخانه حوزه علمیه قزوین اشاره کرد که در 1368 تأسیس شد و دارای مجموعهای در حدود 3500 جلد کتاب، 1500 جلد نسخهخطی، و 100 عنوان نشریه است (5: 33). | |||
== | === کتابخانههای شخصی و خاندانی === | ||
قزوین از قرن سوم هجری یکی از مراکز مهم علمی محسوب میشد و علما و نویسندگان بزرگی چون ابن ماجه (؟ - 273 ق.)، عمادالدین زکریای قزوینی (؟ - 682 ق.)، حمدالله مستوفی (؟ - 750 ق.)، عبید زاکانی (؟ - 772 ق.)، و علامه دهخدا (1297 ق. /1334 ش.) را در خود پرورش داده است. عبدالجلیل قزوینی (قرن 6 ق.)، مؤلف کتاب معروف النقض، از متکلمان و دانشمندان شیعی و از تاریخنگاران کتابخانههای اسلامی، از این سرزمین برخاسته است (6: 18-19؛ 19: ج 2، ص 1031). قدیمیترین کتابخانه شخصی قزوین، کتابخانه معروف ابوسیف قزوینی (393-488 ق.) است. این کتابخانه دارای مجموعهای غنی از نسخههای خطی بود که بیشتر آنها در قحطی بزرگ مصر از کتابخانه سلطنتی خریداری شده بود. از جمله آثار موجود در آن، فرمان انتصاب قاضی القضات عبدالجبار معتزلی با دستخط صاحب بن عبّاد وزیر آل بویه است (6: 18-19؛ 19: ج 2، ص 1030-1031). از قرن دهم بهبعد کتابخانههای شخصی متعددی در این منطقه پدیدار شد، کتابخانه شاه مبارک قزوینی (؟ -966 ق.) و کتابخانه میرزامخدوم شریفی ملقب به "اشرف" (قرن 10 ق.) از نخستین کتابخانههای شخصی معتبر این دوره است (17: ج 2، ص 412، 483؛ 19: ج 2، ص 1037). | |||
کتابخانه سلطان ابراهیم میرزا صفوی (؟-984 ق.) از حیث نسخههای خطی و هنری بسیار غنی و نفیس بوده است. در این کتابخانه خوشنویسان نامی چون شیخ محمد سبزواری و علی اصغر کاشی، آثار هنری بسیاری بهوجود آوردند و عیسی تبریزی نیز مدتها سمت کتابداری آن را بر عهده داشت. این کتابخانه توسط همسر سلطان ابراهیم، به آتش کشیده شد تا بهدست دشمن نیفتد (17: ج 2، ص 848؛ 20: 133-135). یکی از کتابخانههای وابسته به آن "کتابخانه عامره" است که مجموعهاش مورداستفاده دانشمندان و رجال درباری بوده است(1: 169). شاه محمد خدابنده (985-996 ق.) نیز کتابخانه معتبری در قزوین داشت که خواجه عبدالعزیز نقاش (از شاگردان بهزاد) کتابداری آن را بر عهده داشت (22: ج 2، ص 134). ملا محمد ملائکه قزوینی (؟-1200 ق.) نیز دارای کتابخانه نفیسی بود که توسط مخالفین وی به آتش کشیده شد (19: ج 2، ص 1053). | |||
از جمله کتابخانههای شخصی قابل ذکر در قرن ،13 کتابخانه ملا محمد تقی برغانیقزوینی معروف به "شهید ثالث" (؟ ـ 1264 ق.)، کتابخانه نوروزعلی تبریزی قزوینی، کتابخانه رضی قزوینی، کتابخانه امکلثوم قزوینی، و کتابخانه ملا محسن طالقانی قزوینی است که مجموعه این کتابخانهها بعدها یا وقف عام شد و یا پس از مرگ بانیان آنها دستخوش تاراج گردید (17: ج 1، ص 73؛ 19: ج 2، ص 1105-1114؛ 22: ج2، ص153). عبدالجواد حاج سید جوادی (؟ - 1278 ق.) سرسلسله خاندان حاج سید جوادی، کتابخانهای نفیس و بزرگ در قزوین تأسیس و آن را وقف استفاده "فرزندان پسر" این خاندان و طالبان علم کرد (6: 183؛ 7: ج 7، ص 42). | |||
=== کتابخانههای عمومی === | |||
نخستین کتابخانه عمومی استان بهسبک جدید، در 1346 ش. در شهر قزوین تأسیس شد. این کتابخانه در 1370 دارای مجموعهای در حدود 4000 جلد بوده است (11: 547). تا پایان سال 1378 تعداد کل کتابخانههای عمومی این استان به 22 واحد رسید. کتابخانه عمومی تاکستان (تأسیس 1354 با 7000 جلد کتاب)، کتابخانه عمومی آبیک (1356 با 6000 جلد)، و کتابخانه عمومی امام خمینی قزوین (1379 با 80000 جلد) در زمره این کتابخانهها قرار دارند (16: 8). تعداد کل کتابخانههای عمومی استان قزوین (طبق آمار سال 1382)، 29 باب با مجموعهای در حدود 395400 جلد کتاب، 6100 نفر عضو، و تعداد مراجعان 455600 نفر میباشد (11: 525، 529؛ 8: 1؛ 21). افزون بر این، تعدادی کتابخانه عمومی وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز در استان وجود دارد که (طبق آمار سال 1376) دارای مجموعهای بیش از 4000 جلد بوده است (14: 34). | |||
در 1382، تعداد کتابخانههای مساجد استان 20 واحد و مجموعه کل آنها در حدود 895,37 جلد بوده است (21؛ 18: 1). | |||
در سال 1336، نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان استان، در شهر آوج گشایش یافت و از آن پس کتابخانههای دیگری نیز در سطح استان تأسیس شدند. از جمله: کتابخانه کودکان و نوجوانان قزوین در 1353، و کتابخانه تاکستان در 1377. طبق آمار سال 1382، کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان 9 واحد بوده که جمعآ در حدود 361,89 جلد کتاب داشتهاند (21). طبق آمار سال 1378 نیز، 27 کتابخانه با مجموعهای در حدود 73000 جلد کتاب و 7600 نفر عضو در روستاهای این استان مشغول به فعالیت هستند (15: 75). | |||
نخستین | |||
در | === کتابخانههای آموزشگاهی === | ||
کتابخانه مسعودیه متعلق به مدرسه امید قزوین، در 1325 ق. بهدست شیخالاسلام مسعودی افتتاح شد (3: 676). این کتابخانه نخستین کتابخانه آموزشگاهی استان به شمار میرود. تا پیش از 1327 ش. نیز کتابخانههای آموزشگاهی متعددی به سبک جدید در استان تأسیس شدند. کتابخانه دبیرستان پهلوی، کتابخانه دبیرستان علامه قزوینی، و کتابخانه دبیرستان شاهدخت از جمله این کتابخانهها بودند. موجودی این کتابخانهها در آن سال، حدود 2000 جلد کتاب بود (17: ج 1، ص 632). تا پایان سال 1382، تعداد کل کتابخانههای آموزشگاهی، 782 واحد با مجموعهای بالغ بر 1180038 جلد کتاب بود (21). | |||
=== کتابخانههای تخصصی === | |||
تا پایان سال 1382، تعداد کتابخانههای تخصصی این استان 4 واحد با حدود 32810 جلد کتاب بود (21). یکی از این کتابخانههای تخصصی، کتابخانه زندان مرکزی قزوین است که مجموعهای بالغ بر 7700 جلد کتاب و 20 عنوان نشریه دارد (5: 183). | |||
== | === کتابخانههای دانشگاهی === | ||
قدیمیترین کتابخانه دانشگاهی این استان در 1350 و با نام کتابخانه مجتمع آموزش عالی دهخدا در شهر قزوین تأسیس شد. این کتابخانه در بدو تأسیس با مجموعهای در حدود 1000 جلد کتاب و 2 کارمند آغاز بهکار کرد و 2 سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین تغییر نام داد. در حال حاضر (1382)، این کتابخانه در حدود 70000 جلد کتاب و 300 عنوان نشریه (فارسی و لاتین) دارد (5: 74). | |||
دیگر، کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی قزوین است که در 1369 تأسیس شد و طبق آخرین آمار (1382) دارای مجموعهای در حدود 19000 جلد کتاب و 80 عنوان نشریه است (4: 37؛ 5: 165؛ 15: 68-69). | |||
طبق آمار سال 1382 این استان 14 باب کتابخانه دانشگاهی با مجموعه 129299 جلد کتاب دارد (21). | |||
طبق آمار سال 1382 این استان 14 باب | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
1) افشار، ایرج. | 1) افشار، ایرج. '''''کتابداری در کتابخانههای قدیم ایران'''''. بررسیهای تاریخی. س. نهم، 2 (1353)، ص169. | ||
2) '''''الموت'''''. دایرهالمعارف اسلامیه (ایران). ج8، ص157. | |||
3) انصاری، نوشآفرین. '''''کتابخانههای ایران از تأسیس دارالفنون تا انقلاب مشروطیت'''''. آینده. س. دهم، 10 و 11 (دی و بهمن 1363)، ص667-679. | |||
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370. | |||
5) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت و عالمی، زهرا. '''''راهنمای کتابخانههای تخصصی و دانشگاهی ایران، بهانضمام راهنمای کتابخانههای زندان'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی اسلامی ایران]، 1382. | |||
6) حاجی آقامحمدی، عباس. '''''سیمای استان قزوین'''''. قزوین: انتشارات طه، 1377. | |||
7) '''''خاندان حاج سیدجوادی'''''. دایرهالمعارف تشیع. ج7، ص42. | |||
8) '''''خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانههای عمومی کشور'''''. تهران [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور]، دبیرخانه مدیریت مطالعات و برنامهریزیهای پژوهشی، 1378 (پلی کپی)؛ | |||
9) خیری، محمود. '''''فرهنگ سخنوران و سرایندگان قزوین'''''. قزوین: انتشارات طه، 1370. | |||
10) سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. [https://amar.org.ir/ پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران]. به نقل از [http://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11Apr.2005]؛ http <nowiki>://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11Apr.2005]؛</nowiki>]. | |||
11) '''''شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370. | |||
12) '''''قزوین'''''. دایرهالمعارف فارسی[مصاحب ]. ج2، ص2048-2049. | |||
13) کیمنش، عباس. '''''کتابخانههای ایران در ادوار نخستین و میانه تمدن اسلامی'''''. در نامه شهیدی: جشن نامه استاد دکتر سیدجعفر شهیدی. به اهتمام علیاصغر محمدخانی؛ ویراستار حسن انوشه. تهران: طرحنو، 1374، ص787-788. | |||
14) '''''گزارش فرهنگی کشور1376'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص | |||
15) '''''گزارش فرهنگی کشور 1378'''''. تهران: [https://www.ricac.ac.ir/ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات]، 1381. | |||
16) '''''گشایش کتابخانه امام خمینی قزوین'''''. [https://www.hamshahrionline.ir/ همشهری]. 25 شهریور 1379، | |||
17) گلریز، محمد علی. '''''مینو در باب الجنه قزوین'''''. قزوین: انتشارات طه، 1377، | |||
18) '''''لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها'''''. تهران: [https://masajed.farhang.gov.ir/ ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها]، 1378 (پلی کپی). | |||
19) مدرس، محمدعلی. '''''ریحانه الادب در شرح احوال و آثار علما و عرفا ... از آغاز تا عصر حاضر'''''. تهران: کتابفروشی خیام، 1369. | |||
20) ورجاوند، پرویز. '''''سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین'''''. تهران: نشر نی، 1377. | |||
21) [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، [https://www.ricac.ac.ir/ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]. '''''نامه اداری'''''. مورخ 13 شهریور 1384، | |||
22) همایونفرخ، رکنالدین. '''''کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران،''''' ج2: '''''تاریخچه کتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر]، ادارهکل نگارش، 1347، | |||
23) یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله. '''''معجم البلدان'''''. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1399 ق. 1979 م. 1358، | |||
== منبع اصلی == | |||
قزوین، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران]. | |||
== نویسنده مقاله == | |||
مهناز علیجانی | |||
نسخهٔ ۱۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۱۵
استان قزوین در مرکز ایران قرار دارد. از شمال و شمال شرق به استانهای گیلان و مازندران، از شرق به استان تهران، از جنوب به استانهای مرکزی و همدان، و از غرب به استان زنجان محدود است. مساحت این استان بالغ بر 15000 کیلومتر مربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) در حدود 1133547 نفر است. استان قزوین دارای 3 شهرستان (قزوین، تاکستان، و بویین زهرا)، 13 بخش، 37 دهستان، 12 شهر، و 813 آبادی است[۱][۲].
تاریخچه
استان قزوین از مناطق تاریخی سرزمین ایران است و سابقه تمدن آن به هزارههای پیش از میلاد باز میگردد. به نوشته حمدالله مستوفی (قرن 8 ق.) شاپور اول، دومین پادشاه ساسانی (242-271م.)، آن را با نام "کشوین" بنا نهاد. در بسیاری از نوشتههای قدیم یونانی قزوین را با نام شهر باستانی "راژیا" خواندهاند.
کتیبههای کشف شده در مناطق خوروین و اسماعیل آباد قزوین که بهعنوان مهمترین آثار تاریخی پیش از اسلام در این منطقه شناخته شدهاند، تمدن این حوزه را تا 9000 سال پیش از میلاد به عقب میبرد (6: 9، 14؛ 17: ج 1، ص 33؛ 9: 23). قزوین در سال 24 قمری بهدست "براء بن عازب" فتح شد و نخستین مسجد جامع آن به همت حجاج بن یوسف ثقفی (45ـ95 ق.) با عنوان مسجد "ثور" ساخته شد و تا زمان ورود هارون الرشید به قزوین (193ق.) استوار بود (23: ج 4، ص 343). سپس مساجد متعدد دیگری بنا شد که مسجد منسوب به طاق هارونی از مهمترین آنهاست. به نوشته حمدالله مستوفی، صاحب بن عبّاد، وزیر مشهور فخرالدوله دیلمی، در 373 ق. کتابخانه و مدرسهای بزرگ در نزدیکی آن مسجد ساخت که مرکز فرهنگی آن روزگار شد (6: 17، 39-40؛ 12: ج 2، ص 2048-2049).
منطقه قزوین در سرتاسر دوران اسلامی، بهویژه از قرن سوم تا هفتم (دوران حکومت آل بویه، سلجوقیان، و اسماعیلیه)، از کانونهای علمی و فرهنگی بود. بزرگترین و غنیترین کتابخانه موجود در این دوره، کتابخانه "سیّدنا" در الموت بود که به همت حسن صباح (؟-518 ق.)، رهبر فرقه اسماعیلیه، بنا شد و تا زمان هولاکوخان مغول (614-663ق.) استوار بود (22: ج 2، ص 16-17). در عظمت این کتابخانه آوردهاند که پیروان حسن صباح در اقصی نقاط ایران و طی دو قرن هر جا کتاب نفیسی مییافتند، آن را بهعنوان ارمغان به کتابخانه الموت میفرستادند و دانشمندان اسماعیلی و باطنی، نیز از آنچه مینوشتند نسخهای به این کتابخانه اهدا میکردند. خواجه نصیرالدین طوسی (597-671 ق.) مدتها کتابداری این کتابخانه را بر عهده داشت و اسماعیلیان نیز در تهیه مجموعه رسائل اخوانالصفا که به اعتباری آن را نخستین دایرهالمعارف جهان دانستهاند، از مجموعه این کتابخانه بهره بردهاند (13: 787-788؛ 9: ج 2، ص 1196). پس از فتح الموت (654ق.) هولاکو دستور داد کتابخانه را آتش بزنند. آوردهاند عطاملک جوینی (623- 681ق.)، وزیر خردمند او، از این که مبادا کتابخانه الموت عرصه غارت و ویرانی گردد، به محضر هولاکو اظهار داشت که "نفایس کتب الموت را تضییع نتوان کرد"، هولاکو آن سخن را پسندید و فرمان داد تا علاءالدین به قلعه رفته و کتابهایی از کتابخانه را برگزیند و بقیه را به آتش کشد (13: 787-788). زمانی که هولاکو خواجه نصیر را مأمور کرد رصدخانه را بنا کند، بسیاری از کتابها به آنجا انتقال یافت. از جمله کتابهای موجود در کتابخانه الموت، کتابی مشتمل بر وقایع و احوال حسن صباح موسوم به سرگذشت سیدنا بوده است (2: ج 8، ص 157). در دوره حکومت ایلخانان مغول در ایران (654-756 ق.) شهر قزوین به کلی ویران و پس از آن که در عهد صفویه به پایتختی انتخاب شد، بار دیگر شکوفایی فرهنگی به خود دید (12: ج 2، ص 2048-2049).
کتابخانههای مدارس دینی
کهنترین مدرسهای که در قزوین از آن یاد شده، مدرسهای است که به همت صاحب بن عبّاد در قرن چهارم و در جوار مسجد منسوب به طاق هارونی ساخته شد و دارای کتابخانهای بود که علاقهمندان از آن بهره میبردند (19: ج 2، ص 1196).
کتابخانه مدرسه حیدریه نیز توسط ملکشاه سلجوقی (445-485 ق.) در قزوین دایر گردید و از کتابخانههای معتبر و نفیس آن زمان بهشمار میرفت و به شیعیان تعلق داشت. ملاخلیل غازی قزوینی (1001-1089 ق.) از علمای بزرگ آن زمان، در جوار مدرسه غازی در قزوین، کتابخانه عظیمی بنا کرد که مورد استفاده دانشجویان علوم دینی قرار داشت (20: 50، 150). از کتابخانههای مدارس دینی کنونی قزوین میتوان به کتابخانه حوزه علمیه قزوین اشاره کرد که در 1368 تأسیس شد و دارای مجموعهای در حدود 3500 جلد کتاب، 1500 جلد نسخهخطی، و 100 عنوان نشریه است (5: 33).
کتابخانههای شخصی و خاندانی
قزوین از قرن سوم هجری یکی از مراکز مهم علمی محسوب میشد و علما و نویسندگان بزرگی چون ابن ماجه (؟ - 273 ق.)، عمادالدین زکریای قزوینی (؟ - 682 ق.)، حمدالله مستوفی (؟ - 750 ق.)، عبید زاکانی (؟ - 772 ق.)، و علامه دهخدا (1297 ق. /1334 ش.) را در خود پرورش داده است. عبدالجلیل قزوینی (قرن 6 ق.)، مؤلف کتاب معروف النقض، از متکلمان و دانشمندان شیعی و از تاریخنگاران کتابخانههای اسلامی، از این سرزمین برخاسته است (6: 18-19؛ 19: ج 2، ص 1031). قدیمیترین کتابخانه شخصی قزوین، کتابخانه معروف ابوسیف قزوینی (393-488 ق.) است. این کتابخانه دارای مجموعهای غنی از نسخههای خطی بود که بیشتر آنها در قحطی بزرگ مصر از کتابخانه سلطنتی خریداری شده بود. از جمله آثار موجود در آن، فرمان انتصاب قاضی القضات عبدالجبار معتزلی با دستخط صاحب بن عبّاد وزیر آل بویه است (6: 18-19؛ 19: ج 2، ص 1030-1031). از قرن دهم بهبعد کتابخانههای شخصی متعددی در این منطقه پدیدار شد، کتابخانه شاه مبارک قزوینی (؟ -966 ق.) و کتابخانه میرزامخدوم شریفی ملقب به "اشرف" (قرن 10 ق.) از نخستین کتابخانههای شخصی معتبر این دوره است (17: ج 2، ص 412، 483؛ 19: ج 2، ص 1037).
کتابخانه سلطان ابراهیم میرزا صفوی (؟-984 ق.) از حیث نسخههای خطی و هنری بسیار غنی و نفیس بوده است. در این کتابخانه خوشنویسان نامی چون شیخ محمد سبزواری و علی اصغر کاشی، آثار هنری بسیاری بهوجود آوردند و عیسی تبریزی نیز مدتها سمت کتابداری آن را بر عهده داشت. این کتابخانه توسط همسر سلطان ابراهیم، به آتش کشیده شد تا بهدست دشمن نیفتد (17: ج 2، ص 848؛ 20: 133-135). یکی از کتابخانههای وابسته به آن "کتابخانه عامره" است که مجموعهاش مورداستفاده دانشمندان و رجال درباری بوده است(1: 169). شاه محمد خدابنده (985-996 ق.) نیز کتابخانه معتبری در قزوین داشت که خواجه عبدالعزیز نقاش (از شاگردان بهزاد) کتابداری آن را بر عهده داشت (22: ج 2، ص 134). ملا محمد ملائکه قزوینی (؟-1200 ق.) نیز دارای کتابخانه نفیسی بود که توسط مخالفین وی به آتش کشیده شد (19: ج 2، ص 1053).
از جمله کتابخانههای شخصی قابل ذکر در قرن ،13 کتابخانه ملا محمد تقی برغانیقزوینی معروف به "شهید ثالث" (؟ ـ 1264 ق.)، کتابخانه نوروزعلی تبریزی قزوینی، کتابخانه رضی قزوینی، کتابخانه امکلثوم قزوینی، و کتابخانه ملا محسن طالقانی قزوینی است که مجموعه این کتابخانهها بعدها یا وقف عام شد و یا پس از مرگ بانیان آنها دستخوش تاراج گردید (17: ج 1، ص 73؛ 19: ج 2، ص 1105-1114؛ 22: ج2، ص153). عبدالجواد حاج سید جوادی (؟ - 1278 ق.) سرسلسله خاندان حاج سید جوادی، کتابخانهای نفیس و بزرگ در قزوین تأسیس و آن را وقف استفاده "فرزندان پسر" این خاندان و طالبان علم کرد (6: 183؛ 7: ج 7، ص 42).
کتابخانههای عمومی
نخستین کتابخانه عمومی استان بهسبک جدید، در 1346 ش. در شهر قزوین تأسیس شد. این کتابخانه در 1370 دارای مجموعهای در حدود 4000 جلد بوده است (11: 547). تا پایان سال 1378 تعداد کل کتابخانههای عمومی این استان به 22 واحد رسید. کتابخانه عمومی تاکستان (تأسیس 1354 با 7000 جلد کتاب)، کتابخانه عمومی آبیک (1356 با 6000 جلد)، و کتابخانه عمومی امام خمینی قزوین (1379 با 80000 جلد) در زمره این کتابخانهها قرار دارند (16: 8). تعداد کل کتابخانههای عمومی استان قزوین (طبق آمار سال 1382)، 29 باب با مجموعهای در حدود 395400 جلد کتاب، 6100 نفر عضو، و تعداد مراجعان 455600 نفر میباشد (11: 525، 529؛ 8: 1؛ 21). افزون بر این، تعدادی کتابخانه عمومی وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز در استان وجود دارد که (طبق آمار سال 1376) دارای مجموعهای بیش از 4000 جلد بوده است (14: 34).
در 1382، تعداد کتابخانههای مساجد استان 20 واحد و مجموعه کل آنها در حدود 895,37 جلد بوده است (21؛ 18: 1).
در سال 1336، نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان استان، در شهر آوج گشایش یافت و از آن پس کتابخانههای دیگری نیز در سطح استان تأسیس شدند. از جمله: کتابخانه کودکان و نوجوانان قزوین در 1353، و کتابخانه تاکستان در 1377. طبق آمار سال 1382، کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان 9 واحد بوده که جمعآ در حدود 361,89 جلد کتاب داشتهاند (21). طبق آمار سال 1378 نیز، 27 کتابخانه با مجموعهای در حدود 73000 جلد کتاب و 7600 نفر عضو در روستاهای این استان مشغول به فعالیت هستند (15: 75).
کتابخانههای آموزشگاهی
کتابخانه مسعودیه متعلق به مدرسه امید قزوین، در 1325 ق. بهدست شیخالاسلام مسعودی افتتاح شد (3: 676). این کتابخانه نخستین کتابخانه آموزشگاهی استان به شمار میرود. تا پیش از 1327 ش. نیز کتابخانههای آموزشگاهی متعددی به سبک جدید در استان تأسیس شدند. کتابخانه دبیرستان پهلوی، کتابخانه دبیرستان علامه قزوینی، و کتابخانه دبیرستان شاهدخت از جمله این کتابخانهها بودند. موجودی این کتابخانهها در آن سال، حدود 2000 جلد کتاب بود (17: ج 1، ص 632). تا پایان سال 1382، تعداد کل کتابخانههای آموزشگاهی، 782 واحد با مجموعهای بالغ بر 1180038 جلد کتاب بود (21).
کتابخانههای تخصصی
تا پایان سال 1382، تعداد کتابخانههای تخصصی این استان 4 واحد با حدود 32810 جلد کتاب بود (21). یکی از این کتابخانههای تخصصی، کتابخانه زندان مرکزی قزوین است که مجموعهای بالغ بر 7700 جلد کتاب و 20 عنوان نشریه دارد (5: 183).
کتابخانههای دانشگاهی
قدیمیترین کتابخانه دانشگاهی این استان در 1350 و با نام کتابخانه مجتمع آموزش عالی دهخدا در شهر قزوین تأسیس شد. این کتابخانه در بدو تأسیس با مجموعهای در حدود 1000 جلد کتاب و 2 کارمند آغاز بهکار کرد و 2 سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین تغییر نام داد. در حال حاضر (1382)، این کتابخانه در حدود 70000 جلد کتاب و 300 عنوان نشریه (فارسی و لاتین) دارد (5: 74).
دیگر، کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی قزوین است که در 1369 تأسیس شد و طبق آخرین آمار (1382) دارای مجموعهای در حدود 19000 جلد کتاب و 80 عنوان نشریه است (4: 37؛ 5: 165؛ 15: 68-69).
طبق آمار سال 1382 این استان 14 باب کتابخانه دانشگاهی با مجموعه 129299 جلد کتاب دارد (21).
مآخذ
1) افشار، ایرج. کتابداری در کتابخانههای قدیم ایران. بررسیهای تاریخی. س. نهم، 2 (1353)، ص169.
2) الموت. دایرهالمعارف اسلامیه (ایران). ج8، ص157.
3) انصاری، نوشآفرین. کتابخانههای ایران از تأسیس دارالفنون تا انقلاب مشروطیت. آینده. س. دهم، 10 و 11 (دی و بهمن 1363)، ص667-679.
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370.
5) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت و عالمی، زهرا. راهنمای کتابخانههای تخصصی و دانشگاهی ایران، بهانضمام راهنمای کتابخانههای زندان. تهران: کتابخانه ملی اسلامی ایران، 1382.
6) حاجی آقامحمدی، عباس. سیمای استان قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1377.
7) خاندان حاج سیدجوادی. دایرهالمعارف تشیع. ج7، ص42.
8) خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانههای عمومی کشور. تهران هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه مدیریت مطالعات و برنامهریزیهای پژوهشی، 1378 (پلی کپی)؛
9) خیری، محمود. فرهنگ سخنوران و سرایندگان قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1370.
10) سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران. به نقل از http ://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11Apr.2005]؛.
11) شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1370.
12) قزوین. دایرهالمعارف فارسی[مصاحب ]. ج2، ص2048-2049.
13) کیمنش، عباس. کتابخانههای ایران در ادوار نخستین و میانه تمدن اسلامی. در نامه شهیدی: جشن نامه استاد دکتر سیدجعفر شهیدی. به اهتمام علیاصغر محمدخانی؛ ویراستار حسن انوشه. تهران: طرحنو، 1374، ص787-788.
14) گزارش فرهنگی کشور1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378، ص
15) گزارش فرهنگی کشور 1378. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1381.
16) گشایش کتابخانه امام خمینی قزوین. همشهری. 25 شهریور 1379،
17) گلریز، محمد علی. مینو در باب الجنه قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1377،
18) لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها، 1378 (پلی کپی).
19) مدرس، محمدعلی. ریحانه الادب در شرح احوال و آثار علما و عرفا ... از آغاز تا عصر حاضر. تهران: کتابفروشی خیام، 1369.
20) ورجاوند، پرویز. سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. تهران: نشر نی، 1377.
21) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384،
22) همایونفرخ، رکنالدین. کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران، ج2: تاریخچه کتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهکل نگارش، 1347،
23) یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله. معجم البلدان. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1399 ق. 1979 م. 1358،
منبع اصلی
قزوین، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
مهناز علیجانی
- ↑ سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران. به نقل از http ://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11Apr.2005]؛.
- ↑ حاجی آقامحمدی، عباس. سیمای استان قزوین. قزوین: انتشارات طه، 1377، ص22-25.