کتابخانه های گیلان

کتابخانه مرکزی رشت ، قابل بازیابی ازhttps://diyarmirza.ir/1403/05/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87/

استان گیلان واقع در جنوب غربی دریای خزر مساحتی حدود 711,14 کیلومترمربع دارد و به‌خاطر همجواری با دریای خزر یکی از سرسبزترین و حاصلخیزترین استان‌های ایران است. جمعیت استان گیلان (طبق آمار سال 1383) 195,389,2 نفر است (7). استان گیلان 15 شهرستان و 34 شهر دارد (:2 ج 1، ص 41، 45).

تاریخچه

. گیلان در پذیرش تجدد از استان‌های پیشگام ایران بوده است. تئاتر به مفهوم امروزی آن در 1289ش. در گیلان شروع شد. حسن جودت در 1295 انجمن فرهنگ، یکی از بزرگ‌ترین و با نفوذترین انجمن‌های تئاتر گیلان را بنیاد نهاد. نمایش فیلم در رشت در سال 1290ش. آغاز شد. نخستین روزنامه‌ها در گیلان بلافاصله پس از مشروطیت (1325ق.) در رشت انتشار یافتند. اکثر 183 نشریه‌ای که تاکنون در گیلان منتشر شده عمر کوتاهی داشته‌اند (:2 ج ،3 ص 661). بر اساس آمار 1382، در این استان 44 نشریه منتشر می‌شود (1:3).

چنانکه از یک نامه انجمن ایالتی گیلان در آخرین سال حکومت محمدعلی‌شاه برمی‌آید، قرائتخانه سال‌ها پیش از آن در رشت وجود داشته است و در جوار آن کتابخانه‌ای برای مطالعه در محل و امانت گرفتن برقرار بوده است. پیش از انقلاب مشروطیت در برخی از شهرهای استان گیلان مانند رشت، لاهیجان، و لنگرود در جوار مدارس دینی علمیه کتابخانه‌هایی مانند کتابخانه روستایی کجید در سحام وجود داشت، اما اینها کتابخانه‌های عمومی به معنای نوین نبوده‌اند.

کتابخانه‌هایی که در این مدارس بود مورداستفاده طلبه‌ها و مدرسان قرار می‌گرفت. برخی از این مدارس تا 1314ق. (1275ش.) مدرسه جامع، مدرسه مستوفی بزرگ، مدرسه مستوفی کوچک، و مدرسه حاج مجتهد در رشت بوده‌اند.

در حال حاضر در سطح استان گیلان 12 مدرسه علمیه فعالیت دارند که همه آنها دارای کتابخانه هستند. چهار مدرسه در رشت و بقیه در شهرهای آستارا، آستانه اشرفیه، بندرانزلی، تالش، رودسر، فومن، لاهیجان، و لنگرود قرار دارند. مجموعه کتاب‌های چاپی و خطی آنها بیش از50000 جلد است.

کتابخانه‌های شخصی

. مهم‌ترین کتابخانه شخصی در استان گیلان، کتابخانه‌ای در دیلمان بود که علویان مازندران آن را در قرن چهارم هجری به‌منظور استفاده دانشمندان شیعه ایرانی ساختند و سلطان محمود غزنوی آن را به آتش کشید. بنا به نوشته کتاب مجمل‌التواریخ والقصص به‌دستور محمود پنجاه خروار کتاب و دفتر که نزد رافضیان و باطنیان بود از سرای ایشان بیرون کشیدند و سوزاندند (:5 15).

از کتابخانه‌های شخصی متأخر، کتابخانه صدرالشریعه داماد کامران میرزا نایب‌السلطنه و نوه میرعبدالباقی حجت‌الاسلام است که در کتابخانه ایشان کتب خطی زیادی بود. دیگر، کتابخانه‌ای است متعلق به محمد یکان (عبد محمد ابن آقاعلی) که مورد احترام مردم تالشدولاب و هشتپر بود و در کتابخانه‌اش نسخه‌های خطی بسیار داشت (:15 40). کتابخانه آقاسیدجلال‌الدین اشرف به همت شیخ حسین آستانه‌ای تأسیس شد (:5 16؛ :11 331)، و دیگر کتابخانه میرزاعبدالباقی شیخ الاسلام در ماسوله است که فقیه بود و در 1272ق. متولد شد و در 1351ق. در ماسوله وفات یافت (:11 333).

کتابخانه‌های عمومی

. نخستین کتابخانه عمومی جدید با نام کتابخانه ملی رشت* به ابتکار محمدعلی تربیت رئیس معارف و اوقاف گیلان (آموزش و پرورش وقت)، در 1306 شمسی تأسیس شد و از آغاز زیرنظر هیئت مدیره‌ای به‌نام "جمعیت نشر معارف" اداره شده است. کتابخانه ملی رشت نهادی غیردولتی است و هزینه‌های آن با جمع‌آوری اعانات تأمین می‌شود.

طبق آمار 1382 در استان گیلان 55 کتابخانه عمومی دولتی نیز وجود دارد که در مجموع حدود 213,498 جلد کتاب، به غیر از نشریه‌های ادواری، دارند. تعداد اعضای آنها طبق آمار 728,54 نفر است. قدیمی‌ترین این کتابخانه‌ها کتابخانه عمومی شماره 1 شهر آستاراست که در 1302 توسط گروهی از مردم این شهر تأسیس شد و در 1345 به مالکیت وزارت فرهنگ و هنر وقت درآمد. هم‌اکنون این کتابخانه بیش از 000,15 جلد کتاب دارد (:5 136؛ 17).

نخستین کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در استان گیلان در 1346 در بخش لشت نشا واقع در شهرستان رشت تأسیس شد. کانون هم‌اکنون در استان‌های گیلان دارای 25 کتابخانه با مجموعه‌ای متجاوز از 350000 جلد کتاب است. این کتابخانه‌ها را 162 کارمند اداره می‌کنند که 73 نفر آنها کتابدار با تحصیلات رشته کتابداری هستند. کتابخانه‌های کانون در حال حاضر 16560 نفر عضو دارند. کانون هم اکنون دارای 4 کتابخانه پستی در سطح استان است که نخستین آنها به سال 1369 در رشت شروع به‌کار کرده است. همچنین 26 مرکز فرهنگی و هنری ثابت در سطح استان با مجموعه 300419 جلد، و یک مرکز کتابخانه‌ای سیار در شهرستان آستارا دارد (:5 191؛ :14 1؛ 17).

سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان در 1382 با همیاری مردم روستاها 42 کتابخانه روستایی در سطح استان ایجاد کرده است. این کتابخانه‌ها مجموعآ 791,58 جلد کتاب و 6963 نفر عضو دارند (:4 1-2). تعداد مساجد گیلان که تحت پوشش نظارتی سازمان تبلیغات اسلامی و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گیلان هستند، جمعآ 126 مسجد است که در حدود 828,120 جلد کتاب در کتابخانه‌ها و یا در قفسه‌های آنها جهت استفاده عموم مراجعان قرار دارد. در 1382 تعداد 31 مسجد در استان گیلان دارای کانون فرهنگی و کتابخانه، 6000 نفر عضو، و 202,52 جلد کتاب بودند (6؛ :9 30، 37، 44؛ 16؛ 17).

کتابخانه‌های آموزشگاهی

. در اکثر مراکز آموزشی استان گیلان از کودکستان تا پیش دانشگاهی، محل یا قفسه‌ای برای جمع‌آوری و نگهداری کتاب‌ها به‌نام کتابخانه وجود دارد. طبق گزارش سازمان آموزش و پرورش استان گیلان 1618 کتابخانه در مراکز آموزشی این استان، از کودکستان تا پیش‌دانشگاهی وجود دارد. اینها جمعآ در حدود 000,600,1 جلد کتاب دارند. اکثر آنها را کارمندان یا آموزگاران فاقد تخصص کتابداری اداره می‌کنند. مثلا در 111 کتابخانه دبیرستانی دارای کتابدار، فقط 17 نفر (7 نفر کارشناس، 10 نفر کاردان) تحصیلات دانشگاهی کتابداری دارند (:15 1-2). طبق آمار 1382، تعداد کتابخانه‌های مدارس دولتی این استان 1306 باب و مجموعه آنها 800,697,1 جلد کتاب است (18).

کتابخانه‌های تخصصی

. در استان گیلان 28 کتابخانه تخصصی متعلق به سازمان‌های دولتی وجود دارد. قدیمی‌ترین آنها کتابخانه مرکز تحقیقات ماهیان خاویاری دریای خزر وابسته به مؤسسه تحقیقات شیلات ایران است که در 1320 شمسی در بندرانزلی تأسیس شد.

مجموعه‌های این کتابخانه‌ها بر روی هم 620,186 جلد و بیشتر آن (96 درصد) به زبان فارسی است. نظام رده‌بندی این کتابخانه‌ها برخی کنگره و برخی دیویی است و نیمی از آنها رده‌بندی استاندارد ندارند. تعداد کل پرسنل آنها 32 نفر است که فقط 6 نفر از آنها تحصیلات دانشگاهی کتابداری دارند. کتابخانه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان ()1362 بزرگ‌ترین کتابخانه تخصصی استان است. این کتابخانه حدود 16000 جلد کتاب دارد و 85 عنوان نشریه ادواری را مشترک است و دارای پایگاه‌های اطلاعاتی آماری مفصلی است.

دیگر کتابخانه‌های تخصصی مهم استان، کتابخانه مرکز صداوسیمای گیلان (مجموعه 9030 جلد)، کتابخانه سازمان جوانان (7000 جلد)، کتابخانه سازمان آب منطقه‌ای (3428 جلد)، کتابخانه سازمان بهزیستی استان (4280 جلد)، و سازمان تبلیغات اسلامی (6445 جلد) هستند. طبق آمار 1382 تعداد کتابخانه‌های تخصصی این استان 21 باب و موجودی آنها 44541 جلد کتاب است (:10 43؛ 17).

کتابخانه‌های دانشگاهی

. نخستین کتابخانه‌های دانشگاهی در استان گیلان در مدرسه عالی بازرگانی رشت و مدرسه عالی مدیریت لاهیجان در سال‌های 1348 و 1349 شروع به‌کار کردند. بعد از تأسیس دانشگاه گیلان در 1354 کتابخانه آن در فضای 100 مترمربع با مجموعه‌ای حدود 7000 جلد کتاب احداث شد.

به‌دنبال ادغام مدارس عالی بازرگانی و مدیریت لاهیجان در دانشگاه گیلان در 1362 مجموعه منابع کتابخانه دانشگاه در حال حاضر (1382) به حدود 000,170 جلد در فضای 1000 مترمربع رسیده است. کارکنان این کتابخانه 32 نفر است که 11 نفر آنان دارای تحصیلات کارشناسی کتابداری هستند. دانشگاه گیلان هم‌اکنون دارای 7 دانشکده است که هریک کتابخانه اختصاصی خود را دارند.

همچنین باید از کتابخانه منطقه‌ای علوم و تکنولوژی شعبه گیلان نام برد که تحت‌نظر کتابخانه منطقه‌ای علوم و تکنولوژی شیراز* است و در 1378 در دانشگاه گیلان راه‌اندازی شد (:1 1؛ :8 123؛ :12 3). دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی گیلان در 1364 در رشت تأسیس شد. این دانشگاه دارای کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد و 7 کتابخانه دانشکده‌ای، یک کتابخانه آموزشکده بهداشت، و 7 کتابخانه بیمارستانی است (:13 1-2).

دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت که در 1363 تأسیس شد دارای یک کتابخانه مرکزی و یک کتابخانه در دانشکده علوم انسانی است. این دو، مجموعآ 500,51 جلد کتاب، 47 عنوان نشریه به زبان فارسی، و 4 عنوان نشریه به زبان انگلیسی دارند. از 10 نفر کارکنان آنها 7 نفر تحصیلات عالی در رشته کتابداری دارند. واحدهای دیگر دانشگاه آزاد در شهرهای لاهیجان، آستارا، و بندرانزلی نیز کتابخانه دارند. بر اساس آمار 1382 تعداد کتابخانه‌های دانشگاهی این استان 38 باب، موجودی آنها 550,688 جلد، تعداد اعضا 972,34 نفر، و تعداد مراجعان 811,229 نفر است (17).

مآخذ

1) آشنایی با کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه گیلان. رشت: دانشگاه گیلان، 1382[بروشور]،

2) اصلاح عربانی، ابراهیم. کتاب گیلان. تهران: گروه پژوهشگران ایران، 1374؛

3) "اطلاعات نشریات استان گیلان". تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت امور مطبوعاتی و تبلیغاتی، 1382 (پلی‌کپی)؛

4) "خانه‌های ترویج و کتابخانه‌های روستایی تحت پوشش جهاد کشاورزی گیلان در 1382". رشت: وزارت جهاد کشاورزی استان گیلان، 1382، (پلی‌کپی)؛

5) خماسی‌زاده، جعفر. تاریخ کتابخانه‌های گیلان. ]بی‌جا[: پارسایان، 1379؛

6) سازمان تبلیغات اسلامی استان گیلان به دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بندرانزلی. نامه اداری. مورخ 20 تیر ؛1383

7) سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. "پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز آمار ایران". به نقل از: http://www. sci. org. ir/ persia/ index. htm. [11 Apr.2005]؛

8) سریری، ریحانه؛ سدادی، یوسف. "بررسی وضعیت کتابخانه‌ها و مرکز اطلاع‌رسانی دانشگاه گیلان و مقایسه آن با استانداردهای معتبر دانشگاهی". رشت: دانشگاه گیلان، معاونت پژوهشی، 1379]طرح تحقیقاتی[؛

9) شاخص‌های فرهنگی: وضعیت کانون‌های فرهنگی هنری مساجد کشور در سال‌های 1376 تا 1380. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت طرح و برنامه‌ریزی و تحول اداری، دفتر طرح و برنامه‌ریزی، 1382؛

10) عقیلی، زهرا. نگاهی به کتابخانه‌های تخصصی استان گیلان. رشت: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان، 1382؛

11) فخرائی، ابراهیم. گیلان در گذرگاه زمان. رشت: طاعتی، 1354؛

12) "کارنامه عملکرد کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه گیلان". رشت: دانشگاه گیلان، حوزه معاونت پژوهشی و فناوری، 1382 (پلی‌کپی)؛

13) کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی گیلان به دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بندرانزلی. نامه اداری. مورخ 8 تیر 1383؛

14) "کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان گیلان. سند شماره 531/19/؛55

15) "گزارش شماره 9 وزارت آموزش و پرورش استان گیلان در مورد وضعیت کتاب و کتابخانه در سال 1382". رشت: وزارت آموزش و پرورش استان گیلان، 1382 (پلی‌کپی)؛

16) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گیلان، دبیرخانه امور مساجد استان گیلان به دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بندرانزلی. نامه اداری. مورخ 16 تیر 1383؛

17) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه‌اداری. مورخ 13 شهریور .1384

منبع اصلی

گیلان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

حسین میرجود