کوه تفتان

کوه تفتان در جنوب شرقی ایران در بلوچستان، در ۵۰ کیلومتری شمال به شمال غرب خاش واقع شده است. ارتفاع این کوه آتشفشانی از سطح دریا حدود ۴۰۰۰ متر می‌باشد{1}. این کوه دارای قلل متعدد بوده و بلندترین قله آن «چهل تن» نام دارد که دارای دو برجستگی است. برجستگی بلندتر، در جنوب شرق قله به نام ماده‌کوه و برجستگی کوتاه‌تر، در شمال غرب قله به نام نرکوه معروف است.

نامگذاری تفتان به سبب بخاراتی است که از دهانه آن خارج می‌شود و به منظره سوختن چیزی می‌ماند. در محل، قله این کوه را زیارت می‌نامند. دو برجستگی ماده کوه و نر کوه شباهت کاملی به زین اسب دارد. قله نرکوه در واقع بقایای دهانه وسیع یک آتشفشان است که به علت فرسایش و دگرسانی از بین رفته و نسبت به ماده کوه که امروزه فعال می‌باشد کوتاه‌تر است. جنس این قله از گدازه‌های غلیظ آنده‌زیت تشکیل یافته است. قله ماده کوه که از نظر ریخت‌شناسی به شکل مخروط دیده می‌شود شباهت کاملی به بالای شمعی دارد که لبه آن در اثر حرارت ذوب شده و پائین آمده باشد. این قسمت که لبه جنوبی قله به حساب می‌آید بر اثر انفجار شدید از بین رفته است و به صورت دره عمیق و پرشیبی دیده می‌شود. سرتاسر قله به ضخامت چندین متر از گوگرد پوشیده شده است که سابقاً استخراج و برای مصارف مختلف برای پاکستان و یا داخل کشور حمل می‌شده است. تفتان دارای قله‌های آتشفشانی اصلی و فرعی است. قله چهل تن با دو دهانه آتشفشانی قله اصلی بشمار می‌رود. دهانه قدیمی روی نرکوه و دهانه جدید که فعال است روی ماده کوه قرار دارد.

گازهایی که از این کوه آتشفشان خارج می‌شود، بخار آب و گازهای ،H2SO, ح HaS ، SO و چ CO است. مجموعه گازهای مذکور که اصطلاحاً در محل «دود» گفته می‌شود از حوالی خاش دیده می‌شود. جهت حرکت آنها بستگی به جهت باد دارد و غالباً از غرب به شرق است. خروج گازهای H2SO4 و HaS گاهی آنچنان شدید است که باعث پوسیدگی کفش اشخاصی که از روی منفذ رد می‌شوند، می‌گردد. علاوه بر منافذ از شکافها و شکستگی‌های سنگها، گازهائی خارج می‌شوند که نامریی بوده و بو و سوزش چشم وجود آنها را نشان می‌دهد. رنگ فومرول‌ها (گازها) سفید متمایل به زرد بوده و به جهت داشتن بخار آب زیاد، شباهت زیادی به ابر دارد. بوی آنها گوگردی و ئیدروژن سولفوره شدید بوده و از فاصله چند کیلومتری به مشام می‌رسد. غالباً گرم و سوزان و با فشار زیاد از دهانه و منافذ خارج می‌شود. صدای خروج فومرول‌ها از منافذ کاملاً مشخص بوده و شبیه بال پرندگان است. نزدیک شدن به قله، چنانکه در خلاف جهت وزش باد صورت گیرد موجب سردرد، سرگیجه، تنگی‌نفس، سرفه، جاری شدن اشک و بالاخره سوزش چشم خواهد بود.

علاوه بر رسوب گوگرد در دهانه آتشفشان، در نتیجه فعالیت چشمه‌های آب گرم در ترشاب و سنگان و حوالی گوشه، رسوبات گوگردی و سولفاته (زاج)، در اطراف تفتان دیده می‌شود.

فعالیت چشمه‌ها در مناطق شرق و جنوب بسیار قابل ملاحظه است. وجود آبهای ترش و تلخ که با گازهای گوگردی همراه است در سایر مناطق آتشفشانی ایران کمتر دیده شده است.

نیز نگاه کنید:

• موقعیت جغرافیایی ایران
• سابقه تاریخی نام ایران
• ایران در خاورمیانه
• زمین شناسی و معادن ایران
• دوران زمین شناسی سرزمین ایران
• معادن ایران

پاورقی

{1}. درباره ارتفاع تفتان نیز در منابع گوناکون آمار گوناگون (۳۹۲۰ متر تا ۴۰۴۲ متر) نقل شده است.

منبع اصلی

کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

کیانوش کیانی هفت لنگ