بادگیر: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''بادگير''' سازهاي سنتي در معماري ايران براي جابهجايي و خنك كردن هواي درون ساختمان در شهرها و روستاهاي گرم و خشك ايرنا. بادگير در بخشهاي گرم ايران مانند مهم، كاشان، يزد، كرمان طبس، كرانههاي خليجفارس و درياي عمان و نيز فارس مورد استفاده...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳۳: | خط ۳۳: | ||
تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی | تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی | ||
'''بادگير،''' گذرگاهي ساخته شده بر بام ساختمان براي راهيابي نسيم به درون است. | |||
عربيشده: باذَنج، باذهنج. واژههاي برابر آن: آدغَر، باد پروا، باد پراني، باتخان، بادخان. بادخانه، بادخن، بادخون، بادرس، بادغد، بادغَر، باد غرد. باد غَس. باد غره، باد غند. بادگذار. بادگذر. بادَنج، بادَنك، بادهنج، بادهلج، بادآهنج، بادآهنگ، خانه باد. واتخر. برج بادگير. | |||
پيشينه: از بادگير براي خنك كردن و دگرگون كردن هواي درون ساختمان از گذشتههاي دور بهرهگيري ميشده و پيشينة آن به مصريان كهن و بابليها ميرسد. «با توجه به كاربرد پيشينهدار بادگير كه تنها در ايران ديده ميشود، ميتوان اختراع بادگير را از ايرانيان دانست.<sup>1</sup> اعراب نيز با بادگير آشنا بودهاند. به گمان فراوان، گسترش بادگير در شام و مصر در روزگار اسلامي از راه عراق بوده است.<sup>2</sup> در ايران در بسياري از شهرها و روستاهاي گرمسير كه داراي باد و نسيم مطلوب ازيك يا چند سو هستند، بادگيرهايي رو بدان سو ساخته ميشود. | |||
بخشهاي بادگير: هر بادگير داراي سه بخش است: الف ـ دهانة بيروني با اندامي بلند و رو به بالا. ب ـ ميله يا گذرگاه باد كه از بام به درون كشيده شده. پ ـ دهانة دروني كه از گوشهاي از سقف يا ديوار به درون راه مييابد. گاه اتاقي زير آن هست كه به آن اتاق بادگير يا بادگيرخانه ميگويند. | |||
گونهها: بادگيرها را ميتوان بسته به ريخت ميلة آن اين گونه دستهبندي كرد: | |||
1- ميلة مربع (مكعبي) 2- ميلة استوانهاي<sup>2</sup> 3- ميلة هشت ضلعي 4- ميلة مستطيلي | |||
به طور كلي در جاهايي كه نسيم مطلوب از چند سو ميوزد از ميلههاي مكعبي يا استوانهاي يا منشور هشت ضلعي، و در جاهايي كه باد مطلوب تنها از يك سو ميوزد از ميلة منشور مستطيلي كه تنها يك دهانه رو به باد دارد بهرهگيري ميشود. | |||
بادگيرها را ميتوان بسته به دهانهشان نيز چنين دستهبندي كرد: | |||
1- بادگيرهاي يك دهانه كه ميله آنها منشور مستطيلي است و دهانة آنها تنها رو به باد مطلوب است. گاه آنها را براي ايستادگي در برابر گردباد همچون خرپشته (شيبدار) ميسازند. | |||
2- بادگيرهاي دو دهانه كه كمتر ساخته شده، ولي گاه برخي بادگيرها داراي دو دهانه براي دو بادگير درون هم هستند. (دو منشور يا استوانة درون هم): يك دهانه پايينتر و ديگري بالاتر كه هر كدام به گذرگاهي جدا راه مييابند تا هر گاه باد مطلوب از سطح زمين يا بالاتر وزيد، يكي از آنها بتواند باد را به درون برساند. | |||
3- بادگيرهاي چهار دهانه كه در جاهايي ساخته ميشود كه باد مطلوب از سوهاي گوناگون ميوزد. در اين بادگيرها گاه يك دهانه باد را به درون ميمكد و دهانة ديگر باد را به بيرون ميفرستد. در ميناب و در قشم چنين بادگيرهايي هست. | |||
نمونهها: در سرزمينهاي گرمسيري مانند يزد و پيرامون آن، اردكان و نائين و اصفهان و ديگر جاها و نيز در شهرهاي جنوبي كناره درياي عمان و خليج فارس انواع بادگيرها را ميتوان ديد. بلندترين بادگير از آن ساختمان كوشك باغ دولت آباد يزد است كه شايد زيباترين بادگير نيز باشد. برخي آب انبارها در يزد چهار يا پنج بادگير دارند و نيز آب انبار شش بادگيره نيز ساخته شده است. بيشتر بادگيرهاي اردكان، تك دهانه هستند و به گونة خرپشتهاي ساخته شدهاند. | |||
بادگيرها را ميتوان در خانهها و در بخش تابستاننشين آن يافت. همچنين در برخي ساختمانهاي همگاني مانند مسجد، مدرسه، آب انبار و كاروانسرا نيز بادگير يافت ميشود. | |||
'''مآخذ:''' | |||
1. پرويز ورجاوند. '''''دانشنامة جهان اسلام. بادگير'''''. صفحه 156. | |||
2. فرشاد، مهدي. '''''تاريخ مهندسي در ايران'''''. ص106. | |||
3. زمرشيدي، حسين. '''''اجراي ساختمان با مصالح سنتي'''''. صفحه 66. | |||
علی محمد رنجبر کرمانی | |||
نسخهٔ ۱۸ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۵:۴۴
بادگير سازهاي سنتي در معماري ايران براي جابهجايي و خنك كردن هواي درون ساختمان در شهرها و روستاهاي گرم و خشك ايرنا. بادگير در بخشهاي گرم ايران مانند مهم، كاشان، يزد، كرمان طبس، كرانههاي خليجفارس و درياي عمان و نيز فارس مورد استفاده بوده، چنانكه شهر يزد به سبب بسياري بادگيرها به «شهر بادگيرها» شهرت دارد.
اين سازه از دو بخش بيروني و دروني تشكيل شده كه بخش بيروني آن برجي است راستگوشه، بر زمينه 4 يا 8 پهلو، با آسمانه بسته كه از آجر يا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا ميشود. بخش دروني، شامل گذرگاههايي به تناسب تعداد دهانههاي بادگير است كه آن را به تالار تابستاني، زيرزمين يا حوض خانه مرتبط ميكند.1
تفاوتهاي ساختاري بادگير از نياز اقليمي و تكامل معماري در نواحي مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده بادگير، سازهاي است كه تنها يك دهانه باز به طرف باد خنگ محلي دارد. اين گونه بادگيرها در كرانهها و درون كوير به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهاي كرانه خليج فارس، بر برجهاي چهارگوش كوتاه ساخته ميشوند (مانند بندر لافت در جزيره قشم).2
بادگيرهاي دو دهانه كه راست گوشه و داراي برج يا ميلهاند، معمولاً در جاهايي ساخته ميشوند كه باد خنك از شمال شرقي به جنوب غربي ميوزد. درون اين بادگيرها، برخلاف بادگيرهاي يك دهانه به دو بخش تقسيم ميشود. بخش رو به باد هواي خنك را به درون بنا ميبرد و بخش ديگر هوا را از درون بنا خارج ميكند. در بادگيرهاي چهار دهانه باد از هر سو كه بوزد، از دهانة پشت به باد خارج ميشود. به همين دليل به اين گونه بادگيرها«بده و بستان» ميگويند.3 در پي تكميل اين ساختار، بادگيرهاي 8 ضلعي ساخته شد كه به دليل محيط نزديك به دازه، باد از هر سو كه بوزد، بخشي از چشمههاي بادگير در برابر آن قرار دارد.
افزايش شماره چشمهها علاوه بر زيبا ساختن چهره برج به تنظيم فشار و استحكام دهانهها در برابر باد كمك ميكند. چنان كه در تكامل اين امر، بادگيرهاي دواشكوبهاي بر زمينه چهار گوشه ساخته ميشد كه برج بالاتر مستقل از بادگير زيرين عمل ميكرد.
انتخاب جاي بادگير، بلندي برج، تناسب آن با فضايي كه بايد خنك شود، سوي دهانهها و شمار چشمهها كاري دقيق بود. معماران با استفاده از حساسيت لاله گوش، سوي وزش باد و بلندي بادگير را تعيين ميكردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاك را وارد خانه ميكرد. ورود گرد و خاك و حشرات و پرندگان به وسيله پهن كردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سيمي در مورد دوم ميتوان حل كرد.4
دهانه زيرين بادگير، به تناسب جاي برج در بام، در سقف يا گيلويي يا بدنه و ديوار اتاق يا زيرزمين و حوض خانه ساخته ميشود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دريچهها در اختيار ساكنان بود.
بادگير علاوه بر خانهها در جاهاي عمومي مثل مسجد، مدرسه، كاروانسرا و ... كاربرد داشت و در آب انبارها آب را خنگ و سالم نگاه ميداشت. ساختمان بادگير به دو روش خنك سازي حساس و خنكسازي تبخيري ساخته ميشود. روش خنكسازي حساس با استفاده از نيمردي مكش و كشيدن باد خنك به درون بادگير به بيرون ساختمان كار ميكند.5 اين نوع بادگير بدون باد هم عمل ميكند. خنكسازي تبخيري به صورتهاي گوناگون، از آويختن پرده .......... مرطوب در جلوي دهانه بادگير تا گذر هواي بادگير از دالان مرطوب زير باغچه، از روي آب حوض در مدخل حوض خانه و از روي جريان آب چاه يا آب زيرزميني انجام ميشود.
بادگير در ادبيات فارسي و معماري ايران قدمت بسيار دارد. قديميترين بادگير، مربوط به مدرسه غياثيه ...... (سده نهم قمري) شناخته شده اگر چه ساختن بادگير دستكم ازسدههاي نخستين قمري در ايران رواج داشته و در سفرنامههاي مسافران خارجي به كاربرد آن اشاره شده است ساخت اين سازه درخارج از ايران تا شمال آفريقا، به ويژه درمصر رايج بوده است. از مهمترين نمونههاي بادگير ميتوان به بادگير شش ضلعي مرتفع باغ دولت آباد يزد، بادگيرهاي گنبدي خانه لاري دركاشان، بادگير چيقي در سيرجان، بادگيرهاي آب ابنار يزد (شش بادگيري) و ... اشاره كرد كه نمونههاي منحصر به فرد از ساخت بادگير در ايران به شمار ميروند.
1- پيرنيا، محمدكريم. «بادگير وخيشخان». مجله باستانشناس و هنر ايران، شماره 4 سال 1348، ص 43.
2- Roaf, S., ،، Badgirn. Encydopaedia Iraniea. Routledge Kegan Paul, 1989. Vol. ….. , P.368.
3- مصطفوي، محمدتقي، «بادگير پديدهاي زيبا و سهل و ممتنع در معماري اصيل ايراني»، يزدنامه، كوشش ايرج افشار، 1371، ج 1 ص 46- 47.
4- بهادرينژاد، مهدي، «دستگاههاي خنگ سازي خود به خودي در معماري ايران»، آشنايي با دانش، شماره 5. سال 1358، ص 361 تو 365.
5- توسلي، محمود، ساخت شهر و معماري در اقليم گرم و خشك ايران، 1360، ص 88.
درآرام مردوخی
تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی
بادگير، گذرگاهي ساخته شده بر بام ساختمان براي راهيابي نسيم به درون است.
عربيشده: باذَنج، باذهنج. واژههاي برابر آن: آدغَر، باد پروا، باد پراني، باتخان، بادخان. بادخانه، بادخن، بادخون، بادرس، بادغد، بادغَر، باد غرد. باد غَس. باد غره، باد غند. بادگذار. بادگذر. بادَنج، بادَنك، بادهنج، بادهلج، بادآهنج، بادآهنگ، خانه باد. واتخر. برج بادگير.
پيشينه: از بادگير براي خنك كردن و دگرگون كردن هواي درون ساختمان از گذشتههاي دور بهرهگيري ميشده و پيشينة آن به مصريان كهن و بابليها ميرسد. «با توجه به كاربرد پيشينهدار بادگير كه تنها در ايران ديده ميشود، ميتوان اختراع بادگير را از ايرانيان دانست.1 اعراب نيز با بادگير آشنا بودهاند. به گمان فراوان، گسترش بادگير در شام و مصر در روزگار اسلامي از راه عراق بوده است.2 در ايران در بسياري از شهرها و روستاهاي گرمسير كه داراي باد و نسيم مطلوب ازيك يا چند سو هستند، بادگيرهايي رو بدان سو ساخته ميشود.
بخشهاي بادگير: هر بادگير داراي سه بخش است: الف ـ دهانة بيروني با اندامي بلند و رو به بالا. ب ـ ميله يا گذرگاه باد كه از بام به درون كشيده شده. پ ـ دهانة دروني كه از گوشهاي از سقف يا ديوار به درون راه مييابد. گاه اتاقي زير آن هست كه به آن اتاق بادگير يا بادگيرخانه ميگويند.
گونهها: بادگيرها را ميتوان بسته به ريخت ميلة آن اين گونه دستهبندي كرد:
1- ميلة مربع (مكعبي) 2- ميلة استوانهاي2 3- ميلة هشت ضلعي 4- ميلة مستطيلي
به طور كلي در جاهايي كه نسيم مطلوب از چند سو ميوزد از ميلههاي مكعبي يا استوانهاي يا منشور هشت ضلعي، و در جاهايي كه باد مطلوب تنها از يك سو ميوزد از ميلة منشور مستطيلي كه تنها يك دهانه رو به باد دارد بهرهگيري ميشود.
بادگيرها را ميتوان بسته به دهانهشان نيز چنين دستهبندي كرد:
1- بادگيرهاي يك دهانه كه ميله آنها منشور مستطيلي است و دهانة آنها تنها رو به باد مطلوب است. گاه آنها را براي ايستادگي در برابر گردباد همچون خرپشته (شيبدار) ميسازند.
2- بادگيرهاي دو دهانه كه كمتر ساخته شده، ولي گاه برخي بادگيرها داراي دو دهانه براي دو بادگير درون هم هستند. (دو منشور يا استوانة درون هم): يك دهانه پايينتر و ديگري بالاتر كه هر كدام به گذرگاهي جدا راه مييابند تا هر گاه باد مطلوب از سطح زمين يا بالاتر وزيد، يكي از آنها بتواند باد را به درون برساند.
3- بادگيرهاي چهار دهانه كه در جاهايي ساخته ميشود كه باد مطلوب از سوهاي گوناگون ميوزد. در اين بادگيرها گاه يك دهانه باد را به درون ميمكد و دهانة ديگر باد را به بيرون ميفرستد. در ميناب و در قشم چنين بادگيرهايي هست.
نمونهها: در سرزمينهاي گرمسيري مانند يزد و پيرامون آن، اردكان و نائين و اصفهان و ديگر جاها و نيز در شهرهاي جنوبي كناره درياي عمان و خليج فارس انواع بادگيرها را ميتوان ديد. بلندترين بادگير از آن ساختمان كوشك باغ دولت آباد يزد است كه شايد زيباترين بادگير نيز باشد. برخي آب انبارها در يزد چهار يا پنج بادگير دارند و نيز آب انبار شش بادگيره نيز ساخته شده است. بيشتر بادگيرهاي اردكان، تك دهانه هستند و به گونة خرپشتهاي ساخته شدهاند.
بادگيرها را ميتوان در خانهها و در بخش تابستاننشين آن يافت. همچنين در برخي ساختمانهاي همگاني مانند مسجد، مدرسه، آب انبار و كاروانسرا نيز بادگير يافت ميشود.
مآخذ:
1. پرويز ورجاوند. دانشنامة جهان اسلام. بادگير. صفحه 156.
2. فرشاد، مهدي. تاريخ مهندسي در ايران. ص106.
3. زمرشيدي، حسين. اجراي ساختمان با مصالح سنتي. صفحه 66.
علی محمد رنجبر کرمانی