بادگیر
بادگیر سازهای سنتی در معماری ایران برای جابهجایی و خنک کردن هوای درون ساختمان در شهرها و روستاهای گرم و خشک ایرنا. بادگیر در بخشهای گرم ایران مانند مهم، کاشان، یزد، کرمان طبس، کرانههای خلیج فارس و دریای عمان و نیز فارس مورد استفاده بوده، چنان که شهر یزد به سبب بسیاری بادگیرها به «شهر بادگیرها» شهرت دارد.
این سازه از دو بخش بیرونی و درونی تشکیل شده که بخش بیرونی آن برجی است راستگوشه، بر زمینه 4 یا 8 پهلو، با آسمانه بسته که از آجر یا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا میشود. بخش درونی، شامل گذرگاههایی به تناسب تعداد دهانههای بادگیر است که آن را به تالار تابستانی، زیرزمین یا حوض خانه مرتبط میکند[۱].
تفاوتهای ساختاری بادگیر از نیاز اقلیمی و تکامل معماری در نواحی مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده بادگیر، سازهای است که تنها یک دهانه باز به طرف باد خنگ محلی دارد. این گونه بادگیرها در کرانهها و درون کویر به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهای کرانه خلیج فارس، بر برجهای چهارگوش کوتاه ساخته میشوند (مانند بندر لافت در جزیره قشم).[۲]
بادگیرهای دو دهانه که راست گوشه و دارای برج یا میلهاند، معمولاً در جاهایی ساخته میشوند که باد خنک از شمال شرقی به جنوب غربی میوزد. درون این بادگیرها، برخلاف بادگیرهای یک دهانه به دو بخش تقسیم میشود. بخش رو به باد هوای خنک را به درون بنا میبرد و بخش دیگر هوا را از درون بنا خارج میکند. در بادگیرهای چهار دهانه باد از هر سو که بوزد، از دهانه پشت به باد خارج میشود. به همین دلیل به این گونه بادگیرها «بده و بستان» میگویند[۳]. در پی تکمیل این ساختار، بادگیرهای 8 ضلعی ساخته شد که به دلیل محیط نزدیک به دازه، باد از هر سو که بوزد، بخشی از چشمههای بادگیر در برابر آن قرار دارد.
افزایش شماره چشمهها علاوه بر زیبا ساختن چهره برج به تنظیم فشار و استحکام دهانهها در برابر باد کمک میکند. چنان که در تکامل این امر، بادگیرهای دواشکوبهای بر زمینه چهار گوشه ساخته میشد که برج بالاتر مستقل از بادگیر زیرین عمل میکرد.
انتخاب جای بادگیر، بلندی برج، تناسب آن با فضایی که باید خنک شود، سوی دهانهها و شمار چشمهها کاری دقیق بود. معماران با استفاده از حساسیت لاله گوش، سوی وزش باد و بلندی بادگیر را تعیین میکردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاک را وارد خانه میکرد. ورود گرد و خاک و حشرات و پرندگان به وسیله پهن کردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سیمی در مورد دوم میتوان حل کرد[۴].
دهانه زیرین بادگیر، به تناسب جای برج در بام، در سقف یا گیلویی یا بدنه و دیوار اتاق یا زیرزمین و حوض خانه ساخته میشود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دریچهها در اختیار ساکنان بود.
بادگیر علاوه بر خانهها در جاهای عمومی مثل مسجد، مدرسه، کاروانسرا و ... کاربرد داشت و در آب انبارها آب را خنگ و سالم نگاه میداشت. ساختمان بادگیر به دو روش خنکسازی حساس و خنکسازی تبخیری ساخته میشود. روش خنکسازی حساس با استفاده از نیمردی مکش و کشیدن باد خنک به درون بادگیر به بیرون ساختمان کار میکند[۵]. این نوع بادگیر بدون باد هم عمل میکند. خنکسازی تبخیری به صورتهای گوناگون، از آویختن پرده .......... مرطوب در جلوی دهانه بادگیر تا گذر هوای بادگیر از دالان مرطوب زیر باغچه، از روی آب حوض در مدخل حوض خانه و از روی جریان آب چاه یا آب زیرزمینی انجام میشود.
بادگیر در ادبیات فارسی و معماری ایران قدمت بسیار دارد. قدیمیترین بادگیر، مربوط به مدرسه غیاثیه ...... (سده نهم قمری) شناخته شده اگر چه ساختن بادگیر دستکم ازسدههای نخستین قمری در ایران رواج داشته و در سفرنامههای مسافران خارجی به کاربرد آن اشاره شده است ساخت این سازه درخارج از ایران تا شمال آفریقا، به ویژه در مصر رایج بوده است. از مهمترین نمونههای بادگیر میتوان به بادگیر شش ضلعی مرتفع باغ دولت آباد یزد، بادگیرهای گنبدی خانه لاری در کاشان، بادگیر چیقی در سیرجان، بادگیرهای آب ابنار یزد (شش بادگیری) و ... اشاره کرد که نمونههای منحصر به فرد از ساخت بادگیر در ایران به شمار میروند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ پیرنیا، محمدکریم (1348). «بادگیر و خیشخان». مجله باستانشناس و هنر ایران، شماره 4، ص 43.
- ↑ Roaf, S., ،، Badgirn. Encydopaedia Iraniea. Routledge Kegan Paul (1989),. Vol. ….. , P.368.
- ↑ مصطفوی، محمدتقی (1371). «بادگیر پدیدهای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، یزدنامه، به کوشش ایرج افشار، ج 1، ص 46-47.
- ↑ بهادرینژاد، مهدی (1358). «دستگاههای خنگ سازی خود به خودی در معماری ایران»، آشنایی با دانش، شماره 5. ص 361 و 365.
- ↑ توسلی، محمود (1360). ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران. ص 88.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
درآرام مردوخی
تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی